Có nên đưa truyện ngắn “Một người Hà Nội” của Nguyễn
Khải vào chương trình Ngữ văn phổ thông?
1. Tác phẩm có nhân vật tiêu biểu cho “vẻ đẹp và chiều sâu văn hoá của
người Hà Nội”?

Truyện ngắn “Một người Hà Nội” của Nguyễn Khải từng có mặt trong
chương trình thí điểm trước đó và được đưa vào chương trình Ngữ văn 12
nâng cao từ năm học 2008-2009. Mục “Kết quả cần đạt” của SGK yêu cầu:
“Cảm nhận được vẻ đẹp và chiều sâu văn hoá của người Hà Nội qua hình
tượng nhân vật bà Hiền”. Và trong nội dung hướng dẫn khai thác, SGV Ngữ
văn 12 nâng cao (NXB Giáo dục, 2008, mã số NG208M8, tr. 53) đã chứng
minh cho nhận định ấy qua các biểu hiện:
“-Việc hôn nhân: bà Hiền “chọn bạn trăm năm là ông giáo cấp tiểu học hiền
lành, chăm chỉ”…chọn lựa của bà cho thấy bà có thái độ nghiêm túc với hôn
nhân, đặt trách nhiệm “làm vợ”, “làm mẹ” lên trên mọi thú vui khác.

-Việc sinh con: Ở cái thời người Việt Nam thích đẻ nhiều con thì quyết định
của bà Hiền chấm dứt sinh đẻ vào năm 40 tuổi là một quyết định khác
người…Như vậy, trách nhiệm làm cha làm mẹ không phải chỉ ở việc sinh
con mà quan trọng hơn là cho con một nhân cách, chuẩn bị cho con một
tương lai sống, không bị lệ thuộc. Tình yêu con của bà Hiền là tình yêu sáng
suốt của người mẹ giàu lòng tự trọng…

-Việc quản lí gia đình: bà Hiền luôn là người chủ động, tự tin vì bà hiểu rõ
vai trò quan trọng của người vợ, người mẹ.

-Việc dạy con: bà Hiền dạy con khi chúng còn nhỏ và dạy từ những cái nhỏ
nhất…
Cái chuẩn trong suy nghĩ của bà là “lòng tự trọng”. Lòng tự trọng không cho
phép con người sống hèn nhát, ích kỉ. Bà bằng lòng cho Dũng đi chiến đấu
vì “không muốn nó sống bám vào sự hi sinh của bạn bè”…

nhu cầu tự nhiên”…quanh đi quẩn lại cũng không ngoài chi tiết bà Hiền
đồng ý cho hai con đi bộ đội đánh giặc.

Còn theo chúng tôi, câu trả lời là “đáng ngờ”: Về việc đồng ý cho con đi bộ
đội, có bà mẹ nào trên đất nước Việt Nam thời ấy lại không xử sự như thế,
nói chung nó đã quá phổ biến đến mức nếu ai cứ vin vào đó để chứng minh
lòng yêu nước của bản thân thì đúng là khiên cưỡng. Hơn nữa, ai cũng biết
là dù bà có đồng ý hay không thì con bà vẫn đi bộ đội. Gia đình bà Hiền không tản cư kháng chiến, vì không thể sinh cơ lập nghiệp
nơi khác được, và bà chẳng có hành động gì giúp đỡ kháng chiến trong suốt
9 năm ròng rã. Khi mới hoà bình lập lại, vì khó khăn, nhà nước có chủ
trương trưng mua, trưng dụng một số nhà cửa của giai cấp tư sản; gia đình
bà có hai dinh cơ và bà đã nhanh chóng bán đi một để bảo toàn túi tiền của
mình. Khi nhà nước có chủ trương không nuôi người hầu, người ở trong nhà,
xuất phát từ lí tưởng nhân đạo xóa bỏ cảnh người bóc lột người, thì bà vẫn
không chấp hành, đơn giản bởi vì bà đã quá quen với lối sống có người phục
vụ.

Bà Hiền làm thế được đánh giá là “khôn ngoan”, vậy những người dân góp
vàng, góp tiền trong Tuần lễ Vàng, Quỹ Độc lập, những người bỏ ra hàng
ngàn cây vàng giúp đỡ Chính phủ, những người dân “xe chưa qua, nhà
không tiếc”, đào hầm nuôi giấu cán bộ, tiếp tế lương thực, đạn dược, đưa tin,
chuyển tài liệu… bất chấp chết chóc, tù đày, “gươm kề tận cổ, súng kề
tai”…là “dại” ư? Xin nói thêm bà Hiền là người không thiện cảm, mặn mà
gì với cách mạng, với chế độ mới.

Cho nên đánh giá bà Hiền là người “yêu nước” là khiên cưỡng và phi lịch
sử.

Một nhân vật không có gốc rễ yêu nước và nhân ái sâu vững, liệu có xứng
đáng trở thành biểu tượng kết tinh phẩm chất văn hoá của thủ đô ngàn năm
văn hiến? Chúng ta thường nói Hà Nội “linh thiêng và hào hoa”, cái “linh
thiêng” cảm động của Hà Nội chính là sự kết tinh truyền thống yêu nước
suốt hàng ngàn năm lịch sử và cái “hào hoa” được xây dựng trên gốc rễ của
lòng nhân ái.

3.Giáo dục điều gì cho học sinh qua hình tượng nhân vật bà Hiền?

Một trong những tiêu chí quan trọng để lựa chọn tác phẩm văn học đưa vào
SGK là tính giáo dục: giáo dục về tư tưởng, đạo đức, lối sống mà quan trọng
nhất là lòng yêu nước, tình yêu thương con người. Thông qua vẻ đẹp của
hình tượng nhân vật, học sinh có được sự rung động sâu xa, thấm thía, từ đó
tâm hồn trở nên phong phú, cao đẹp hơn, “người” hơn.

Chúng tôi đã dạy tác phẩm này trong chương trình thí điểm, và khổ nhất là
không sao rung động được trước hình tượng nhân vật chính, và học sinh thì
cứ kêu ca “sao không thấy thiện cảm gì với nhân vật”, “không thấy gì hay”!
Thế nhưng SGV (thí điểm, bộ 2) thì cứ một mực ca ngợi nhân vật là người
“thiết tha yêu nước”, “tiêu biểu cho bản sắc Hà Nội nghìn năm văn hiến”…
Quả đúng là rất khó khi gò ép tư duy, cảm xúc, với những định hướng mang
tính áp đặt, suy diễn. Có thể do chúng tôi kém cỏi, chưa thấy được chỗ
“diệu” của tác phẩm, rất mong các bậc cao minh chỉ giáo.

Một trong những dẫn chứng “có sức nặng” nhất để tác giả SGK khẳng định
bà Hiền là một người tiêu biểu cho bản sắc văn hoá Hà Nội nghìn năm là lối
sống “lịch lãm, sang trọng”: nhà cao cửa rộng, ăn mặc sang trọng, bàn ăn có
khăn ăn trắng, lọ hoa, bát úp lên đĩa, đũa bọc trong giấy bản, người ngồi theo
thứ tự, cách bài trí phòng khách kiểu cách mấy chục năm không thay đổi,
mỗi tháng tổ chức mỗi bữa ăn theo lối quý phái với bạn bè…Điều đáng lưu

trọng” và “sáng suốt” từ đầu đến cuối, trong bất cứ hoàn cảnh nào! Và như để biện hộ cho những biểu hiện có phần sơ sài của tính cách nhân
vật so với những phẩm chất của con người Việt Nam truyền thống, SGV nêu
vấn đề “sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người” của Nguyễn Khải
thể hiện qua tác phẩm, sách bài tập (SBT) Ngữ văn (nâng cao) viết: “Văn
học Việt Nam suốt thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ
đã chủ yếu trình bày con người từ nhãn quan giai cấp, lấy lợi ích giai cấp
làm tiêu chuẩn soi ngắm con người (các tác phẩm Vợ chồng A Phủ, Đối mặt,
Rừng xà nu, Mảnh trăng cuối rừng, Những đứa con trong gia đình…là ví dụ
tiêu biểu)(…) Vẻ đẹp của “một người Hà Nội” toát lên từ điểm nhìn thế sự,
hướng tới khẳng định con người ở góc độ văn hoá” (trang 31). Theo chúng
tôi, các tác giả SBT đã nhầm lẫn, họăc cố tình đánh đồng khái niệm “giai
cấp” với khái niệm “công dân” (hay “dân tộc”). Chính các vị trong SGK đã