ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-------------------------------

LÝ NGỌC TUÂN

MỘT SỐ NỘI DUNG VÀ GIÁ TRỊ CƠ BẢN
CỦA TƢ TƢỞNG THIỀN TRẦN THÁI TÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Triết học

Hà Nội - 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-------------------------------

LÝ NGỌC TUÂN

MỘT SỐ NỘI DUNG VÀ GIÁ TRỊ CƠ BẢN
CỦA TƢ TƢỞNG THIỀN TRẦN THÁI TÔNG

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Triết học
Mã số: 60.22.03.01

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Hoàng Thị Thơ

Hà Nội - 2014


Lý Ngọc Tuân


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ............................................................................................................ 3
1.Tính cấp thiết của đề tài ................................................................................... 3
2.Tình hình nghiên cứu của đề tài ....................................................................... 4

3.Mục đích, nhiệm vụ của luận văn .................................................................... Error! Bo

4.Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn ................................. Error! Bo

5.Đối tượng và phạm vi của đề tài ...................................................................... Error! Bo

6.Ý nghĩa của luận văn ........................................................................................ Error! Bo

7.Kết cấu của luận văn ........................................................................................ Error! Bo
Chƣơng 1: ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG
THIỀN CỦA TRẦN THÁI TÔNG ................ Error! Bookmark not defined.
1.1. Điều kiện về kinh tế, chính trị xã hội khi xuất hiện nhà TrầnError! Bookmark not
1.1.1. Tiền đề về kinh tế xã hội, chính trị ....... Error! Bookmark not defined.
1.1.2. Tiền đề về văn hóa, giáo dục, nghệ thuậtError! Bookmark not defined.

1.2. Tiền đề lý luận cho sự hình thành tư tưởng Thiền của Trần Thái TôngError! Bookm

1.2.1. Sự kế thừa các giá trị tư tưởng truyền thống Việt NamError! Bookmark not def
1.2.2. Một số tiền đề Phật giáo Việt Nam cho sự ra đời tư tưởng Thiền của
Trần Thái Tông.................................................. Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chƣơng 1 ............................................ Error! Bookmark not defined.


chúng tôi xuất phát từ ba lý do cơ bản như sau:
Thứ nhất, Phật giáo du nhập vào nước ta từ rất sớm, Phật giáo gắn với
chặng đường đấu tranh chống giặc ngoại xâm và phát triển đất nước. Lịch sử
tư tưởng Triết học Việt Nam trong suốt mười bốn thể kỷ đầu tiên một phần
không thể thiếu là lịch sử tư tưởng Phật giáo, mà trong đó chủ yếu là Thiền.
Tư tưởng Thiền Trần Thái Tông là một mốc quan trọng trong lịch sử tư tưởng
nước nhà nói chung và tư tưởng Phật giáo nói riêng. Mặt khác tư tưởng Thiền
Trần Thái Tông phần nào phản ánh khuynh hướng tư tưởng của dân tộc từ
những ngày đầu dựng nước cho đến thế kỷ XIII - một đỉnh cao thịnh vượng
của Đại Việt và của cả Phật giáo. Nghiên cứu tư tưởng Thiền học Trần Thái
Tông còn giúp chúng ta hiểu sâu hơn và phát huy di sản tư tưởng văn hóa quý
báu của cha ông trong công cuộc xây dựng một nền văn hóa Việt Nam hiện
đại đậm đà bản sắc dân tộc.
Thứ hai, việc khai thác nội dung và giá trị tư tưởng trong Thiền học
Trần Thái Tông là một trong những cơ sở tri thức tôn giáo cần cho việc hoạch
định các chính sách, chủ trương cho Phật giáo nước ta hiện nay, theo định
hướng phát huy giá trị của văn hóa truyền thống. Đó là một trong những tư
tưởng tôn giáo đã phát huy được sức mạnh đoàn kết dân tộc trong xây dựng
và bảo vệ Tổ quốc thành công trong lịch sử phong kiến Đại Việt.
Thứ ba, Thiền Trần Thái Tông chứa đựng những nội dung tư tưởng sâu
sắc về mặt bản thể luận, nhận thức luận, đạo đức, chính trị… Những nội dung
trên luôn là đối tượng nghiên cứu của các ngành khoa học như: Triết học, Sử
học, Văn học, Đạo đức học, Tôn giáo học, Chính trị học… Nhằm khẳng định
và phát triển tư duy của dân tộc Việt Nam. Không những vậy, tư tưởng Thiền
của Trần Thái Tông còn chứa những giá trị sâu sắc, trong đó chúng ta phải kể
3


đến sự kết hợp giữa chủ nghĩa yêu nước với tinh thần nhập thế tích cực, đem
đạo vào đời để cứu dân độ thế. Tư tưởng Thiền của Trần Thái Tông chấm dứt

công và văn trị của nhà vua qua chín chương nghiên cứu từng vấn đề, từ dòng
dõi, tuổi trẻ cho đến tư tưởng và vị trí văn học của vua Trần Thái Tông. Phần
hai, tác giả đã công bố các tác phẩm văn học từ Khóa hư lục cùng những thơ
văn xuất hiện trong các nguồn tư liệu khác. Đây là một tác phẩm quan trọng
cho những ai quan tâm đến việc nghiên cứu nhiều mặt về lịch sử Phật giáo
Việt Nam nói chung và về vua Trần Thái Tông nói riêng.
Các công trình này đã trình bày và phân tích khá khái quát về con
người, sự nghiệp văn hóa, chính trị, tôn giáo, thơ văn của Trần Thái Tông.
Bên cạnh đó, các công trình đã đề cập đến những điều kiện, chính trị, xã hội
của thời Lý -Trần nói chung cũng như tiền đề lý luận hình thành tư tưởng triết
học Trần Thái Tông nói riêng.
b, Những nghiên cứu dưới góc độ tư tưởng triết học
Các công trình nghiên cứu về Trần Thái Tông dưới góc độ tư tưởng
triết học như: Lịch sử Tư tưởng Việt Nam, tập I, do Nguyễn Tài Thư chủ biên,
Nxb. Khoa học xã hội, 1993; Thiền học đời Trần của Thích Thanh Từ chủ
biên,Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, 1995; Góp phần tìm hiểu tư tưởng
triết học Phật giáo Trần Thái Tông của Nguyễn Hùng Hậu, Nxb. Khoa học xã
hội, Hà Nội, 1996; Thiền học Trần Thái Tông của Nguyễn Đăng Thục, Nxb.
Văn hóa thông tin, 1996; Đại cương triết học Phật giáo Việt Nam từ khởi
nguyên đến thế kỷ XIV của Nguyễn Hùng Hậu, Nxb. Khoa học xã hội, Hà
Nội, 2002; Tư tưởng Việt Nam thời kỳ Lý - Trần, do Doãn Chính - Trương
Văn Chung chủ biên, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008...
Trong những tác phẩm trên thì có tác phẩm Thiền học Trần Thái Tông
của Nguyễn Đăng Thục đã trình bày được những nội dung tiêu biểu trong triết
học của Trần Thái Tông thông qua cuốn Khóa hư lục. Đó là việc tác giả trình
bày về nội dung triết học khóa hư, triết lý trung quán, triết lý bất nhị pháp
môn, luân lý đạo đức và quan điểm tôn giáo ở Khóa Hư.
Liên quan đến đề tài còn có nhiều bài nghiên cứu khoa học được đăng
trên các tạp chí chuyên ngành: Triết học Phật giáo Trần Thái Tông, của
5


6


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đào Duy Anh (1992), Việt Nam văn hoa sử cương, Nxb. TP. Hồ Chí Minh.
2. Đào Duy Anh (2006), Lịch sử Việt Nam, Nxb. Văn hóa thông tin, Hà Nội.
3. Đào Duy Anh (2006), Lịch sử Việt Nam, Từ nguồn gốc đến thế kỉ XIX,
Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
4. Nguyễn Tuệ Chân (2008), Thiền Tông Phật giáo, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
5. Thích Minh Châu (2010), Như Lai Thiền (Trong kinh tạng pali), Nxb.
Phương Đông.
6. Doãn Chính và Nguyễn Ngọc Phương (2009), “Tư tưởng triết học của
Trần Thái Tông”, Tạp chí Triết học số 1 (212), tr. 41 - 47.
7. Đoàn Trung Còn (2007), Lịch sử nhà Phật, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội
8. Daizet Teitaro Suzuki (2007), Thiền và Bát nhã, người dịch Tuệ Sĩ, Nxb.
Phương Đông, Hà Nội.
9. Lý Việt Dũng (Biên soạn, 2008), Tóm tắt 300 bộ kinh luận Phật giáo danh
tiếng (tập 1), Nxb. Phương Đông, Hà Nội.
10. Đỗ Hương Giang (2010), “Vấn đề bản thể luận trong triết học Phật giáo
thời Trần”, Tạp chí Triết học số 7 (230), tr. 80 – 92
11. Đỗ Hương Giang (2013), “Vấn đề nhận thức luận trong triết học Phật
giáo thời Trần”, Tạp chí Triết học, số 3 (262), tr. 61 - 69.
12. Nhất Hạnh (1971), Nẻo vào Thiền, Nxb. Lá Bối, Sài gòn.
13. Nguyễn Hùng Hậu (1989), “Thử bàn về một vài tư tưởng triết học Phật
giáo (Qua tác phẩm “Khóa Hư Lục”)”, Tạp chí Triết học, số 1, tr. 62 - 67, 75.
14. Nguyễn Hùng Hậu (1996), Góp phần tìm hiểu tư tưởng triết học Phật
giáo Trần Thái Tông, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
15. Nguyễn Hùng Hậu (2002), Đại cương Triết học Phật giáo Việt Nam từ
khởi nguyên đến thế kỉ XIV, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.

giáo, Hà Nội.
34. Thích Chân Quang (2004), Giáo trình Thiền học, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
35. Thích Minh Quang (2011), Chân dung người Phật tử, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
36. HT.Thích Trí Quảng (2001), Tư tưởng Phật giáo, Tập 2, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.

8


37. H.T.Thích Trí Quảng (2008), Phật giáo nhập thế và phát triển, Nxb. Tôn
giáo. Hà Nội
38. Trương Hữu Quỳnh, Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh (2011), Đại
cương lịch sử Việt Nam, Tập I, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
39. Thích Thiện Sáng (2007), Tự cảnh sách văn, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
40. Nguyễn Đức Sự - Lê Tâm Đắc (2010), Mấy vấn đề về phật giáo trong lịch
sử Việt Nam, Nxb. Chính trị Quốc gia.
41. Doãn Quốc Sỹ (1970), Vào Thiền, Nxb. Sáng tạo, Sài Gòn.
42. Thuần Tâm (1973), Thiền luận Du - già (Du - già đại sư địa luận), Nxb.
Trí thức, Saì Gòn.
43. Vân Thanh (1974), Lược khảo Phật giáo sử Việt Nam và phát nguồn các
giáo phái Phật giáo hiện đại, Sài Gòn.
44. Lê Mạnh Thát (1999), Nghiên cứu về Thiền Uyển Tập Anh, Nxb. TP Hồ
Chí Minh.
45. Lê Mạnh Thát (2004), Toàn tập Trần Thái Tông, Nxb. Tổng hợp TP. Hồ
Chí Minh.
46. Lê Mạnh Thát (2006), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Tập I, từ khởi nguyên
đến thời Lý Nam Đế), Nxb. Thuận Hóa, Huế, 1999; Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh.
47. Thích Mật Thể (1960), Việt Nam Phật Giáo Sử Lược, Nxb. Minh Đức, Sài Gòn.
48. Thích Đức Thiện & Nguyễn Quốc Tuấn (2011), Phật giáo thời Lý với
1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, Nxb Chính trị quốc gia - sự thật, Hà Nội.
49. Hoàng Thị Thơ (2005), Lịch sử tư tưởng Thiền từ Vêđa Ấn Độ tới Thiền

đời Trần, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
63. Lê Thị Tý (1999), “Một số quan niệm về đạo đức trong triết học của Trần
Thái Tông”, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, số 2, tr. 13 - 14.
64. Viện Lịch sử Quân sự, Bộ Quốc phòng (1994), kế hoạch giữ nước thời Lý
- Trần. Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
65. Trần Quốc Vượng (2009), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb. Giáo dục Việt
Nam, Hà Nội.

10