S á n g t ạo và tiếp n hận vă n học
Từ

NHỮNG
HỆ

TIỀN

THỐNG

B Ề T ÍN H I Ệ U

CỦA

VÀ

NGỞN N G Ữ
NGUYỄN LAI

D 5i vởi nghiẻo cứ u văn học. cái khỏ Irưó-C liên là p h ỉi làm aầDg tỏ các căp
độ nghĩ.i íron g thế II gi&i gắn với lịuà trln b Jjh.-'m licli tấc p h im nhưng không
đưọ-c h 11 in.u đ i m il líiều cìimM anvỉ ần dẵu lì OUtỉ lin h cụ tbè của thễ ','iỏi ngôn
Uiẻu này trực tiép lièn quan liến iihirn# _V. II s ilượo ca i nh ư lù lể bảo nghía
c ủ a l ấ c hkm. B ò n g t b ở i n ó c ỏ n l i ẻ n q u a n r ỉ đ e n n h ữ n g q u y m ổ v à b ệ th ỗ n g

tồ chứ c ík'n kõl eảc té bào ng.ùa dã Iiéu. Nliữitg mỏi liên bệ Dáy diễn ra (heo
ahirntf quy luật của bản thản ngôn h(ịữ vả. hơn Ihỗ, còn tbeo những quy luật
S&D xa nhát cũa Un hiệu liọ c ('ro n fỊ V nghĩa tlíly đii nhát củ a tử này). Như v ịy .
đ iỉu đậc bỉột cà n lư u ý â đày ■’ rt Is lả : r lìin h lo ại ' fc::i iu:*u tĩ.ưýi* coi như là một Ihự c
ủộug. Di ì í i ẻ 1!. nhiV :ijỊliỀ n d r i
d;> nil- III
t y c n y h ĩi !ố ! V 'Vi sAng lạọ v;V !.'
rạ o r a tic m r.in g cvr Ị. . K t i . o ií.

t i II h i ệ u v ừ a n ê u t r ê n c o v n i i r ò V u c i i i i g q u a n I r ọ u y ủ ' :
I r n n g u n f ị t ạ o v ả i i .‘|Ọ • I lu >1»g q u : i «i •; - *i í n g ữ .

h r|2 ),
n ộ i 'iu a g

VÕI ự u a I r ỉ ỉ i ! . I.IO n g h ĩ a

r i II lí v ừ . i I liô ii ịỉ n K 'if v ừ : .‘ 1IIỎU I b u ã n

g i ữ a h a i m ậ l YÕ đ o á n . a c**

• n a y (Cơ đ ộ n g !ẳ \ V ~ I?I / r ! u n ỉ i c iitlẽ v à n g ư ợ c

l ạ : ) đ ả đ á I fin h iệ t: r ;io I h ế lo i

::ti k l i ỏ n g t i i ^ k i l l i n g k "O tl>f*o p b ò i i i 1- h ỉ l c h ỉ n h

t ỉử lư ơ n g đ f‘t yiữ ti n ó i du n g r u lu n h I b iic fián vỡì
sao theo PAplỐị) ngi>n ngử ch ĩ xtrâl hiện gAn V >1 hộ Ihổng tin hiệu Ihù h*í,
thỏng qua klià năaự Irừu tượng cìia ìiRirói. và ch i if con ncười niAi có
k h a n .-i!|í ta o

ra n g ò n

n g ữ . B i c b i ệ l , tr u n g m rti liê n h ệ VỚI n h ữ n g

liễ n

dè

kh ách iịuan CHO sự xtiắl hiện tỉnh hộ Ihfmg vừa Iii-U trên, thi lín h hệ thống
côn ậựi lên rnẠt nguvèn lắ c klíiVng kém phăn quan trọng : Đ6 là. do yêu
căn ( iị n i hình ciia nội d ang mả những t;jp hỢỊ) mửi cùa h ln h .tb ứ c xnẵt hiộn
v à đậ'< b iộ í. v i y ẻ 'J c í u lin h lể v ả d a dụng e ii* n ộ i d u n g m à n h ũ n g

d ẫu h iệ u

của |jhạin Irù binh tbửe (h a y binh Ihức — form e) không đ oa giản chỉ lầ
n h ũ n g dẫu hiịni vật thò (VT ử múi liê u hệ Irẽa (v à tlậ c biệt lie o h trở n Ị nhln bẫn tỉiễ ílổi vứỉ liiẻn tượng)
thi ĩ inh h í iliổ n g ở ‘ ìủ y kh.ỏng pliàl lã tin hiõti. nó khòng nân.1 trong h à n ch ấ ỉtín
hiệa r.r: chung. 'Chực1ru. nỏ ch ỉ lõ mòt cõng ụ ‘!ầ'* lựp. cùa tin hiệu, nó
rộng
p liỉr u c iã l vá (|UV m ò hoạt độap củ -1 lin hũMi ịiro n g đỏ đặc biệt là Vi'fi tin hiệu
nỉ»ô;i ngừ ). Ilo ậ r cũng cố thè nhiin m ạnh dtfiff liìnị!. Iron# thực tiên hoạt động,
TỚI oliirc níỉng tín h iộ t củ a m inh, nếu kiionji ì» lá ; tlộng cùa áp ỉự c h? Ihóng.
ngỏn njjirsS k liô iiịỊ đ ịn h b inb . T ĩa h nâng độiìi' tunnh inC của con ngưởỉ gắn YỚi
h ịc cao

l) á i v è m ạ t l ư d u y tU A n g < |)ia ĨIJJ n li,.! ! ( t l i ư ờ n j Ị d ư ợ c

g h i i à li ệ I b Ỗ n ịỊ

tin h iộ u lb fr h a i > v ố n c ó q u a n !iẠ ch ụt ch õ liiMi p!iă>n c liă l l i ử i i

c ủ a hộ

thfiug n ả y tà u g phứt: lạ p vố tin h v i hơn k h i r uing lử ngòn ngữ k h ú c xạ vủ o quá
trỉn h sang lạo những (ác pliôm văn ÌIỌG
'MI' niiRU. lurơng phả I lả:i nhau 'hnm ctil l*ị P' 1 quãng,
thi^ư liu*' I :«'•:» itic cli.'it chẽ theo k h ò ii‘4 uian cua lá
V i IU ’ '•
p. ỉlm
vAn học,
in ụ ih hộ tiiônịỊ oh,‘ dè. hinb tirợng, h m h u n b .. ử ư ọ c li^ n k '1 lại Iro iig Ihế Tửa
lin h vi rử a Irữ n tiriraR và r ấ l da
Đ ỉ nhậu I I rh iiiig . iifịoài việi- thãĩu n!i. Ị'
vầo í l i i i u sàu ngừ nghl'1 uổ i c*iing, đòi hòi ngưôi ngliiẻn cừ u đ i sâu vào (’àc
mạch liị' Ih >njí con lã <11 trang gian Irong quả trin h tạo nghĩa. Và chinh ỉ> đâv,
ngAn ngữ Irử 'bãuh hiện thán chu nhWu Iiệ thống con, n liiè u mnch nj'Am lin h tè
khủc nhau. Nípôn ngữ ở l â r tnrở c ból diTỢt' mờ rộng lronfỊ thẽ liên kết mời vè
mặt ngữ ầm. lử vựug. ngữ pháp dề lAm I nh sỏi nả y nừ nhữ nịỉ cảm \ ú f mới
BhữníỊ ăn lirợníỉ >nởỉ. nhữ nự cani giAc mõi. Biêu niiì 1» gọi 1.1 ntịõn njjif a n iỊliíili
nhộn ih ú c ỏ .lây mrr rộng lhán!i ngôn ngit bộc Jõ. C ù n ^ vf i«jui Irln!) CIUIVÌI I . òi áy,
đối khi tinh định d.;nli , bàn ánh sự ctiinh xảc cùa agửn I>gử mờ rộu^ tl.anh linlfc
tưựng lrv ii|{, ưửc lệ hoặc khoa trưi hộ Ihổng khảc nhau, khỏng
còn nguyên dạng là M thống ngftn ngữ bail đău. N ói kliác. n hừ n/Ịsự ki- n .h in h
ẳnli. những chát liộu hiện thực của cuộc sóng hi^n ra ớ đốv maÔD màu tmiồn vè —
lron>> Ihế như lú nyàu nhièn và tự |)hài — nhưnv! thực ra thi npuorc lạ i: nhỏ'
thông
kết hỉru cơ cùa lé báo ngôn ngữ IIO.U' quv mu 011i.il i lilt của tảc phàm (dù đố
ch l lầ m òi lừ. Ihậm rlũ lữ hư ) bao g iừ cũ n g - 6 -lịnh lnr.uii: châu lu ãn iheo hệ thõng
đè phục vụ một s ìe thá oũa mội cáp «!■> n g tĩa nùo đó — thườn" khi răt linh vi
đ ối rủ i nyữ nghía cu ối cũ n g cua Iiộ i dung tác phàm. Tử chò dửng nà V,CỎI? la cỏ
diều kiỹu hiẽu r6 ỉhèin rỏ «nhữnt' tnốc nối vỏ IẠII» rủa nghệ Ihuậl Irong m ối li*u
hệ ưl iiệ tliốntỉ mà I liiỏn lú i *ãn»j ụ o bậc llìSv L. N. ĩo ls io i (lã lưu Ý vóri chúng ta :
«M li V. ilirợ c uiột lir bièu đạt rièuỊỊ. bị rơi m.1 l Ỷ nghĩa của nỏ. iiị giàm sũ lđ á a g
s ợ kiiỉ tách ra một minh Tà killing rò cốt m õc nôi
nố đang ờ trong đó... Cằn
có Iigưtri chi ra d irue cái vũ n^lũa Iroug việc tim lo i nliưng ỷ nghĩn lácb b iệl trong
tác (ỉliàia nghệ liu iA i và I.lUÒng xuyún dirờnịỊ nhir ti i! dũa bạn dọc Irong cả i me
CUI14 những mỏc uỉSi vù lậ n mả b áIIchãt nghệ thu;jl Iiàni trong dỏ vA tlieo n h ử n (
quv lu it lõ in c a sỏ cho những móc nối nầy» \(i).
Nil r vậv rõ ràng ràng. \ í'»i lả c pliàm vân họ • Iitnh tirựng. tinh trửn tưự'.(«
«ủỉi •U ỉẫtisó clmn^® IIIÙ la phái tiếp cận đê lAin«*in'i -lưa cho quá Ir ìn h li ỉ*iủinò,
b*0 Rlừ cĩm g hiện ra muõíi inãn muôn vò, dòrt£ lluVi p liă n là n dưởi nhièu quy mỏ
f 4 cáịM lộ trong .sir 0 huy ôn hỏa lẳn nhau theo Iihũn,^ ƠII1DC nrtÌB liên két giữa loại
b ệ l h ú n |( ( V ổ n đ ư < r c h ỉ n h I h à u h l l i u n u q u a đ c r ii v ị l ạ o II l i ĩ í i đ à u l i õ n l à ( ử ) . C ả i

ran ti (.iõl cùa sir khiu: XI vảo nhnu ỉỉiửa li ti ;111 vá cam (in h ò 1.1ã V ktiỏDg phầi
l ú c n i u c ũ n g đ i r ợ c n g ư ứ i » ii)ị{ l ạ u l í o á n l o à ũ l i r JJI.IC n h ậ u b i é i . Đ õ c b i n l i l ầ I r ạ n g

thái k iiõ khăn p h ú c lap nhẫt đối với ngưởi nuhicii ciru khi bọ niuón dửng lạ i ỏ
nhữ ng niậoli nqàin cùa sự ch u vềii hôu trung gian v.ii'ra cào hệ thong dề lí g i i i
quan hệ giừa cúclliA itli tó vả «mẫu s6 cliunga v è tnụl ngir nghĩa. Trước đói tượng
p h ír c

l ạ p V* l i n h \ ẽ m á

'ỏ i k h i ờ d ó c ỏ n h f r i iK k lii iu
m ộl plurcniịỊ d iện nào đ iiv. quà 11 .'»11 lift ừ la yéu lõ Ihiụn* Ví' hit'll Iliú r. N liưng


iiiỊM ii n i." 'r

a k liu tiy Ih í'

lá y

n g ỏ n Iififr l ả m

đ

UI h i u . Y á ti li l í õ là

h ln li t'uVr \
chù ỉb ? !i •;> nhậu. T iiiỂ u 1'hồ (ĩứnfỉ n.iv. dù vò tinh — lhi’0 cliúMíỊ lô i— lroM'4 UÉp
e Ịn phu 111 VI nghiên CMU T.in lỌC liin a tuợnji, cliủ ng ía si; tm n^ hò.1 hrta phàm
chAi nAniỊ
V tinh nAng 'lộ n g chủ qU:i 11 củ a
II ’4 :i .!ii b i£l. ină III 11h íư ợ iií' 14
tí <■■!>.' .-j.il nhím của Ihế gi

'n

N ịỉtiv ẽ i! n . i

V

i’r’i n j j r ỏ
íh ứ n g

(* Ịp

f i 'p -1 r õ

i!

:

. r o n u « ju 4 I r i n l i : b u v i n
"1

"

q u I t á i l i I r u JÍ K 1-u :
i:i, " ' lỊi

ơ

;

•

rầnj^. ki hi' u lũnrn tin V* hỉuu tượng 'h à i’.: ;t* ' ■f
c h l i 8 1 í'm j ' ’ «r«r»* . l i n h

h ì n h l ử tii ? n đ ổ

v ả c a ;j-M đ e I I i i a n x t i n h íĩợ Ĩ M lủ u

I

I > J K ; i > , I '\

th ;o n m v

liế p n h ậ n

jíh ả t

k b ^ n ^ Ci>n t r ự c t ỉ ' Ị> d i r a v á o d ẫ u hiịM i v ã ĩ t h

dụ v.v. . cii i ngO-’ ngữ như ỏ- kl liiệu Ihần
q u .1 'r i i ù i i ir õ n K


'u n g h iT ị. l ú p h i a ỉ• 4 1 M ' ' ả m

p lila Ịlg ủ n u p ĩr. M ộ t r in

! 11•' I I ' , ’ i : h ặ n .

ti H ẻ I• í.1
V Vi

d ó n g n h f r n a t r í n ơ m ộ t c ồ c h h o à n l o à n TỐI tli è . T r u n g k l u ilr t, v á i

Ii^ ư ớ i lừ n g

>lrảl. bọ 'lá biíTí nỗi oan k h u ít Tà băt hạnh n / i SŨ p'iận cnti ngưãi. thi iri yện K iẻu —
13


s a u k h i an h ta đ ọ c — đ ố kh ổ n g p h i i là n h ir n g tran g , n h ữ n g đ o n g nữ a. M ầ cỏ t h ỉ
n ò i đ ó lã n ỗ i b u ồ n v a i o à n g i ậ n đ a n g đ í c h I b ự c s ổ n g d ã y m ỉi n li l i ệ l n o l a n h ( a .
đ ir ọ - c a n h t a

« lỉn h h iệ u h ỏ a *

b ẳ n g h ệ th ố n g

h ì n h lư ợ n > » V* ri l ư c á c h 1:1 n g ư ừ i

d õng sản g tạo c ủ n g N guvèn l)u I»|Ị n ã y , Ihco chủng
tô l, n g u y ê n lâ c v ậ l l ỷ — tíiin II c ù a tin b iộ u h ọ c đ § x u y í-n v à o ủ ộ sAu v ã liẽ p c ậ n
ván
Ib e o b ư ớ n g b ẵ a thè mà M ố c lỉũ g iả n l iế p c h i ra : « 1’íià i
v;io c õ i h u y ê n

ào của Ihế gU ii tỏn giáo niỡi có lliề lim Ibáv... trong cài1 cõi â \. I‘ốc sâu ịíliỉìra
của bộ ổo con n gư ời cò h in h dáng như n '.ữ n g sin h v ậ l lòn Itt< đ ộc lậ p . có thè
x ố c r i é n g b iệ l, liê n h ệ v ớ i rạ; ư ờ i la và g iữ a c h ủ n g v ở i n h a u » ('.!).

Vạch ra một cảch rõ co ché vãn đỗ Irón, thi'O chiing lồ i. Irirũ c hếl — khi h iỉu

g i ú p ta liè n

dồ lliflin n h ập llu.rc Bự vào ii^ u \ 6 n ly s;iu ũ&y ••lìa M a c : • D.ìc liit'in rièuK
thuộc v ỉ sử c m ụ iìii của bấl cir con lU ĩirài lão Clin:’ c lii.'b Jã c ã i hàn Ci.iit
riẻ n g cùa liọ, v ỉ vậ y cfiatf líi cãvh tlurc nèv.'.’ l í lự mliiJi khách qiiHQ hỏa...
Va như vậy. kliòntí I li:"u ch i riốiií,* tr<iỉi)> lu vluy n.a cã Aiiịĩ cấ c Ijlnu quan,
con UIỊUỠI lôn
i rõ r cãc
.ig iíiẽ n cứ a phé oln .

V iộc DRảy <ản>» (li sáu váo rá rlôn.-' cụ the hU ìiịị tú c ii (l.'.o sảu VÁO thẽ tỉlứ i
thi pháp vá phong cách tiico những vồurf xoáv Irôiì óc II.ÓI Iro n g nghicn cửu đỉ\

( y ) K-.Marx. s.d d . Ir.1 0 6
(1 0 ) M a rx v à E n g e l, Vì- v â n I|(_>C UỊỉhv t h u .ii . X I: S T , 1977. ! r 21

14


làm (ảng tỏ thềm rằn g: k h i đ i vào thễ g iờ i aghộ thuật, ngồn ngừ — qua nhữnK dẫu
h k u vậí li và t ìm l ỉ - đ ă tự m ả ra oho m inli khá năng chuyên hỏa nhiều mật
Tả nhiPu chiẽu giữa xả hội rà c4 nhấn, giữa cải riêng Y:\ cã i chun#. giữa nội đung
và hlnh thức, c i RÌừâ tảc giả v i người lió p tiiiAn.Chinh từ những giao d ií‘m nấ y
o h u : ) g t a m ỏ ri c ỏ d ị p tr ỗ r v ô v ờ i n g u y ê n l ý s ;ì u x a n h ấ t c ủ a t i n h i ệ u b ọ c m ỉ S a u s -

• lire (người ilău lic n đã xem đó là (ỉiềm đẵ Iihán m ạ n h : ec Tẫt cả cảc giả trị ưỏrc định đ ỉu UliỗMỊỊ trù n g làm m ội v ớ i dẫu
hiệu VỘI thí? (làu l i í n có thè cảm nhận (lược vốu lảm cbò dựa cho nỏ » ( 11).
N liln bao quái lá l cả những gl đă trinh !>àj Yl'ri tinh 'h àn g c i đần đil nêu
chủng l:i cỏ thè nỏi đirợc rống, khi hót lliAn vảo văn học, njjftn ngữ Ihực ra cũng
tự mở rộng cho m inh nhièu phạm v i (’ùa tinh giàu irờc lệ theo nguvén tắc t6i đ»
của tiu hiộu liọc đễ tlỉâin nhập vào lẠn ciìnií các tế bào iởn nhỏ củ a lảc phỉlm
văn học (lược đinh talnh. Ngổn ngữ ờ (IAy đưọc lao nghĩa băng aức mạnh của