TAP CHÍ KHOA HỌC ĐHQGHN, KINH TẾ - LUÂT, T.xx. s ố 4, 2004

XÃ HỘI HỌC P H Á P LU Ậ T T R O N G HỆ T H ố N G
CÁC KHOA HỌC P H Á P LÝ
H o à n g T h ị K im Q uế'4
Khoa học phá p lý (Luật học) là hệ

học phá p lu ậ t có đôi tượng ng hiê n cứu, có

thông toàn diện các tri thửc về n hà nước và

vị thế, vai trò, đặc điểm của riêng mình

pháp luật, được thê hiện ở tổng hợp n h ữ ng

trong mối liên hệ m ậ t t h iế t với các khoa

khái niệm, nhữn g ph ạ m trù và các quy

học phá p lý khác và với xã hội học nói

luật vê sự vặn động và p há t triển của nhà

chung. Xã hội học ph á p l u ậ t cùn g với các

nước và phá p luật. Trong đại gia đình các

khoa học phá p lý là lý lu ậ n c h u n g về n hà

khoa học pháp lý Việt Nam, Xà hội học


]ý độc lập, chứ sự thực ra thì ngay trong

rộng lớn, có thê nói là "ôm trọn" cả đời sống

bán th â n khoa học p há p lý của chúng ta đã

xã hội từ góc nhìn p h á p lý và t h ẩ m th ấ u

thường xuyên nghiên cứu Xã hội học pháp

vào các mạch nước n g ầ m của mỗi một

luật. Nhà luậ t học đồng thời củng là Nhà

n g à n h khoa học p há p lý, mỗi một q u a n hệ

xã hội học mà không biết. Điểu này dược lý

p h á p luật.

giải ớ chỗ, các khá i niệm, các hiện tượng

Xã hội học pháp l u ậ t (XHHPL) có đối

nhà nước và pháp luật mả Lu ậ t học nghiên

tượng nghiên cứu đó là n h ữ n g gì p h á t sinh

cứu không thể nào tho át ly được khỏi cơ sở



th a y thê Xã hội học phá p lu ậ t được. Xã hội

lu ậ t gồm hai phần: p h ầ n chung, p h ầ n

cứu của Xã hội học p h á p l u ậ t cần xác định

riêng. P h ầ n chung n gh iê n cứu các vấn đê
11 PGS.TS.. Khoa Luật. Đai hoc Quốc gia Hà Nội

1


I ỉoànI! Tlìị Kim Quo

thành pháp

Ba n h á n h q u a n trọng của X H H P L là

luật, các tu tướng pháp luật, dư luận xã

Xà hội học xây dự ng pháp luật, Xã hội học

hội về pháp luật, hệ thông xà hội và cơ chê

áp dụ n g p h á p luật, Xà hội học về h à n h vi

xã hội vê hoạt động của các thiêt chê pháp

p h á p luật. X H H P L là môn khoa học pháp


cơ chê điều ch ỉnh xã hội, bởi vì cơ chê điều

phạm pháp luật...Xã hội học pháp luật

chỉnh p h á p lu ậ t là một bộ phận cấu t h à n h

chuyên ngàn h đi sâu vào các lình vực pháp

của cơ chê điều ch inh xà hội. Nhà làm luật

luật riêng biệt như Luật h à n h chính, Luậ t

luôn mong muôn cho pháp luật được các cá

dân sự, Luậ t hôn nh â n gia đình; Xà hội học

n h â n có liên q u a n t u â n thú. N hư n g h à n h

thi hà nh án dân sự, Xà hội học hiến pháp,

vi của các cá n h â n cùng một lúc lại chịu sự

Xã hội học tội phạm, Xã hội học hôn nhân

điều ch inh bới rất nhiều các quy ph ạ m xà

gia dinh, Xã hội học luật thương mại vv ...

hội, kê cả các phương tiện diếu chính


q u á n lạc h ậ u mà vi phạm pháp luật và

sỹ vv... Xà hội học pháp lu ậ t thuộc tiếu hệ

củng có thê là ngược lại; do sự thôi thúc từ

thống các khoa học pháp lý cơ bản (hay còn

phương diện đạo đức mà buộc lòng phái

v ẽ Cơ s ỏ x à h ộ i c ú a s ự h ì n h

gọi là các khoa học lý luận - lịch sứ nhà
nước và pháp luật), có liên hệ với t ấ t cả các
ngành khoa học pháp lý. Xét trê n bình
diện nàv thì có lè nên gọi là X à h ỏ i ho c
p h á p l u ậ t cơ sở bởi nh ữn g kiến thức, nội
dung của nó liên quan đên t ấ t cả các
ngành khoa học pháp lý tương ứng với các
lĩnh vực thực tiễn pháp lý: tư pháp hình
sự, dân sự, h à n h chính, thương mại, h à n h
chính, hôn nh àn và gia đình vv ...

là m sai p h á p lu ậ t hoặc là lợi dụn g một sô
quy định p h á p l u ậ t n h ấ t là vê thú tục đê có
thể dễ dàng, “hợp pháp" thực hiện một
h à n h vi sai đạo đức vv... N hun g vấn đê cua
cuộc sông đời thườn g này không thê năm
ngoài sự kh á o sát, nghiên cứu. đ á n h giá


xã hội học là khoa học về hà n h động, vê

cán két hợp ch ặt chè giữa các tri thức,

thực tại cẩn n h ậ n thức. XHHPL có môi

phương ph áp của lý luậ n ph á p luậ t và Xã

qu a n hệ với nhiều lĩnh vực khoa học khác

hội học phá p luậ t mới có thê cho c h ú n g ta

n h ư Tội ph ạ m học, Luật hình sự bới đây là

một bức chân du n g đích thực, ví n h ư t â m

nh ữ n g lĩnh vực cần đến sự hiếu biết đầy đu

lý pháp luật của người d â n v ùn g ven đô

n h ấ t vể h à n h vi con người, trách nhiệm

chăe hãn có "bán sác" riêng so với của

của cá n h â n và ph ả n ứng của n h à nước.

người dân miền sơn cước.

Ph á p luậ t là vấn đê không chí của lý luận

ước, tập quán; luậ t tục; tính cách, tâm lý
cá nh â n và cộng đồng, nho giáo vv... ản h
hương của các n h â n tô đó trong đời sống
p h á p luật... [4; tr.448].

nghiên cứu các vấn để phá p luật, c h ú n g ta

Bất kỳ ph áp luậ t nào c ũng không chỉ là

không thể bó qua T ri êt học và Xã hội học

cơ sớ cho hoạt động mà còn là sự ghi nhậ n

pháp luật được bởi vì T ri ết học cho ta biết

các quá tr ì n h kinh t ế - xã hội, nhừng

giới hạ n giữa lĩnh vực ph á p lu ậ t và đạo

k h u y n h hướng của đời sông tinh thẩn.

đúc, chính trị và kinh tế, T r iế t học giúp

L u ậ t phá p muôn hiệu lực hiệu quá thì

cho việc xác định khái niệm p h á p luật còn

ngoài sức m ạ n h của công quyền cỏn phải

Xà hội học thì cho biêt thực tại xã hội của


học p h á p lý và xã hội học. Xã hội học
p h á p luật d ư a t r ê n các k há i niệm, p h ạ m

tác dộng giừa văn hoá phá p luậ t và các

trù, q u a n điếm, ng u v ô n tác p h á p lu ậ t mà

hình thái văn hoá xã hội khác xuấ t p há t từ

k ho a học p h á p lý xây d ự n g nôn, đ ư a toá

mối liên hệ phô biến của phá p lu ậ t với các

c h ú n g vào th ực tiền xã hội đẽ n ghiê n

quy phạm xà hội, các q ua n hệ xà hội khác

cứu, đ á n h giá. C h ẳ n g h ạ n , n g h i ê n cứu

và ý thức ph áp luật - trong môi qua n hệ với

q u a n hệ p h á p l u ậ t tr o n g th ực tiễn, các

các hình thái ý thức xã hội khác. Xã hội

yếu tô" xã hội tác động, chi phôi đến các

không chỉ là sự vận h à n h của hệ thông


thông bao giờ cùng là nội d un g cơ bản của

n h ư th ê nào. Đơn cử n h ư tại các làn g xà,

giai pháp phi kinh tế trong chiên lược p há t

q u a n hệ p h á p lu ậ t d â n sự th ư ờ n g n h ậ t

triển.

niệm c ủ a lý lu ậ n

vê hợp đồng dịch vụ. hợp đồng vận
c h u y ê n hay việc h o à n t r ả lại tà i s ả n do

T ro ng kho a học p h á p lý c ầ n mở rộn g

ch iếm hữu , sử dụ ng , được lợi vể tài s ả n

việc nghiên cứu p h á p l u ậ t tác động t r ê n

k h ô n g có căn cứ p h á p luật. N h ữ n g q u a n

thực tê n h ư t h ế nào đến xã hội, tức là

hệ dâ n sự đồng q u ê n à y vừa có các yếu tô

nghiê n cứu cả cơ cấu, cá chức n ă n g p h á p

c ủ a k in h tê thị t r ư ờ n g vừa m a n g đ ậ m

luật vào tr o n g h à n h vi c ủa các cá n h â n.

học nà o có t h ế tự trị được và k h ô n g th ê

Theo nghía rộng, sự tấc dộng của p h á p

xây d ự n g bất cứ một lình vực k ho a học

l uậ t bao gồm vấn đê t ín h chi phôi c ủ a xã

nà o n ế u k h ô n g có cách tiêp c ặn liên

hội đôi với p h á p luậ t, vấ n đê tác động

n g à n h [9; tr.107]. T r o n g nghiê n cứu thực

của p h á p luật đôi với các q u a n hệ t r o n g

ti ễ n p h á p lý c ẩ n p ha i vậ n d ụ n g các k há i

xà hội. Xà hội học p h á p luậ t là một k h o a

niệ m c ủ a lý lu ậ n p h á p lu ậ t và xà hội học

T ạ p c h i K lio a họ c f)Ị IỌ( il I \ . Ki nh t(‘

1. 11(11. I XX. Si') 4. 2 0 0 4


Xà hội 111 >c pháp luãi troiìiỉ hộ lliốim


l u ậ t chi quy đ ị n h vê yếu tô m â u t h u ầ n

k h o a học p h á p lý mới có th ê cù ng các

gia đ ì n h t r ầ m trọng , song l u ậ t k h ô n g xác

k h o a học k h á c xâ y d ự n g n h ữ n g l u ậ n cứ

đ ịn h n h ữ n g đại lượng cụ thế, còn thực

k h o a học cho việc h o ạ ch đ ịn h c h ín h s ách

tiễn x é t xu thì ph ả i x e m xét, p h ả i chỉ

v à xây dựn g, th ực thi p h á p l u ậ t tr o n g

d ẫ n r a n h u n g n h â n tố nà o là n g h iê m

cuộc sông. N h ư vậy, lý l u ậ n p h á p l u ậ t

t r ọ n g đế đ ư a ra m ộ t q u y ế t đ ị n h đ ú n g

k h ô n g p h ả i cứ sử d ụ n g p h ư ơ n g p h á p củ a

dãn.

x ã hội học là có t h ể t h a y t h ế là khôn g

Xã hội học p h á p l u ậ t n ê n v ậ n d ụ n g


ti m à n g h i ê n cứu (điều đó là h ế t sức cần

củ a lý l u ậ n p h á p ]ý đ ê u p h ả i á p d ụ n g các

t h iế t) k h ô n g thôi thì c h ư a đủ. c ầ n ph ả i

k h á i n iệm Xã hội học p h á p lu ậ t. C h a n g

liên k ế t các bộ p h ậ n đơn lẻ đó t r o n g một

hạ n. n g h i ê n c ứu chức n ă n g p h á p l u ậ t

c h ỉ n h t h ể để n g h i ê n cứu ở cấp độ liên

k h ô n g n ê n chỉ d ừ n g lại việc tiếp c ận chức

n g à n h và đ a n g à n h t h ì mới có t h ê cho

n ă n g r ú t ra t ừ b ả n c h ấ t củ a p h á p luật.

t a m ộ t c h â n d u n g đích t h ự c c ủ a con

K h ô n g t h ể t h i ế u cách tiếp c ậ n Xă hội học

ngườ i với t ư c á c h là t h ự c t h ê xă hội và

p h á p luật về chức n ă n g p h á p lu ậ t. V ấn

t h ự c th ê s in h học, t ự n h i ê n và the o đấy,


c h ủ y ê u đê l à m s á n g tỏ hơn về p hư ơ ng

sông phức tạ p, có cả p h ầ n lý t í n h và các

di ệ n thực t iễ n củ a các k h á i ni ệ m , cơ cấu

n h â n tô" phi lý t ín h , đời s ô ng con người

thành

trong khoa

I ụ p ch i k h o a lun f ) I Ỉ Q ( ì H A . Ki nil lờ - Lu ật. Ị .XX. Sô 4. 2004


I loànu Thị Kim Quo

6_____________ _________________________________________

chị u sự tác đ ộ n g c ủ a n h i ề u y ê u tỏ, p h á p

n h i ề u quy đ ị n h p h á p l u ậ t c h ư a t h ậ m chí

lu ậ t k h ô n g p h ả i là t ấ t cả. Do vậy, c ầ n

k h ô n g đi vào cuộc sông được. Thự c tiên

phải có sự n g h i ê n cứ u liên n g à n h giữa


ít n ắ m n h ữ n g qu y p h ạ m p h á p l u ậ t cụ

“giả m biê n c h ế ” c ủ a k h o a học p h á p lý m à

thể. Song k h ô n g chí vì mỗi lý do n à y mà

không triển

d ẫ n đ ế n họ vi p h ạ m p h á p lu ật . R ấ t n h iề u

khai

mạnh

mẽ

sự

phân

n g à n h , bố s u n g n h i ề u lĩ n h vực tri thứ c

k h i, tu y c ô n g d â n k h ô n g n ắ m

l u ậ t học c h u y ê n biệt. Và đ ồ n g thời, k h o a

l u ậ t m ột cách cụ thể, n h ư n g họ h à n h

học p h á p lý vôn còn n on t r ẻ c ủ a c h ú n g t a


c ậ n n à y , có ha i chức n ă n g q u a n t r ọ n g là

được p h á p

lý

tô chức và gi á m sát, d ự a vào t h u y ế t phụ c

k h ô n g chí d ừ n g lại ở góp p h ầ n đ ư a r a các

và cưỡng chế. T u y nh iê n , vê chức n ă n g

l u ậ n cứ k h o a học ch o việc h o ạ c h định ,

c ủa p h á p lu ậ t, còn nh iê u cách tiêp cận

xây d ự n g c h í n h s ác h v à p h á p l u ậ t m à

k h á c nữa.

Nhiệm

vụ

của

khoa

học


chí q u a n t â m , ư u ái, đ ẩ u t ư cho việc xâ y

tr ư ờ n g xã hội c ủ a p h á p lu ậ t. N hu c ầu

dự ng, việc là m ra l u ậ t còn việc đ ư a l u ậ t

c ầ n điều c h ỉn h b ằ n g p h á p l u ậ t của các

vào cuộc s ô n g lại c h ư a q u a n t â m đ ú n g

q u a n h ệ xã hội, n h ữ n g t h u ậ n lợi và lực

mức và cụ t h ê m ặ c đ ù đ ã " t h ấ y v ấ n đê "

cản t r o n g việc th ự c thi p h á p luật, cách

là r ấ t bức xúc, n h ứ c nhôi à nôi cộm vì

th ức thự c thi p h á p l u ậ t cá vê kỹ t h u ậ t và

T ạp c lii K ho a học D IIQ C ÌH N . K in h lớ - L n ùi. I XX. Sô 4. 200-1


Xã hội học ph áp luậi iron*! Ỉ1Ộ ihốiiỉi...

ng hệ t h u ậ t k h ô n g () đ â u k h á c m à c h ín h

p h á p l u ậ t l u ô n h ư ớ n g đ ế n việc l à m s á n g

là tr ong môi t r ư ờ n g xà hội đa d ạ n g và