Thể chế kinh tế và vai trò của nó đối với sự phát triển kinh tế
1. Thể chế, thể chế kinh tế
Lý luận về thể chế nói chung và thể chế kinh tế nói riêng rất phong phú và
được phát triển dựa trên nhiều tư tưởng nhiều học thuyết, trải qua nhiều thời kỳ lịch
sử khác nhau và cho đến nay vẫn đang được hoàn thiện.
Thể chế kinh tế là hệ thống những quy phạm pháp luật nhằm điều chỉnh các
chủ thể kinh tế, các hành vi sản xuất kinh doanh và các quan hệ kinh tế. Thể chế kinh
tế bao gồm các yếu tố chủ yếu: các đạo luật, luật lệ, quy định, quy tắc,.. về kinh tế gắn
với các chế tài xử lý vi phạm; các tổ chức kinh tế; cơ chế vận hành nền kinh tế.
Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là loại hình thể chế
kinh tế trong đó có sự thống nhất biện chứng giữa cái chung là kinh tế thị trường với
các đặc thù là định hướng xã hội chủ nghĩa. Thuộc về cái chung có các yếu tố như: đa
dạng chủ thể kinh tế và các chủ thể tự do sản xuất kinh doanh, cạnh tranh theo pháp
luật; thừa nhận các phạm trù hàng hoá, tiền tệ, thị trường, cạnh tranh, cung cầu, giá cả
thị trường, lợi nhuận; sự hoạt động của quy luật kinh tế thị trường; nền kinh tế vận
hành theo cơ chế thị trường. Thuộc về cái đặc thù có các yếu tố: tư tưởng kinh tế xã
hội chủ nghĩa dựa trên nền tảng là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh;
đường lối, quan điểm của Đảng cộng sản; các mục tiêu, nguyên tắc và nhiệm vụ cơ
bản trong phát triển nền kinh tế gắn với mục tiêu và đặc trưng của chủ nghĩa xã hội.
Trong sự kết hợp giữa các chung và cái đặc thù này chúng tạo thành sự giao thoa, cái
chung không nằm ngoài ngoài mà nằm trong cái đặc thù, nhưng không bao quát hết
cái đặc thù, trong đó kinh tế thị trường là động lực và phương tiện để phát triển kinh
tế, định hướng xã hội chủ nghĩa giữ vai trò dẫn dắt quá trình phát triển nền kinh tế.
Như vậy, nội dung cốt lõi và thực chất của thể chế kinh tế thị trường định hướng xã
hội chủ nghĩa là:
- Phát triển nền kinh tế hàng hoá dựa trên sự đa dạng các hình thức sở hữu và
các thành phần kinh tế, trong đó sở hữu công hữu xã hội chủ nghĩa giữ vai trò nền
tảng, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo và cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở
thành nền tảng của nền kinh tế. Các thành phần kinh tế cùng tồn tại và phát triển,
cạnh tranh và hợp tác với nhau.
- Hình thành đồng bộ và vận hành thông suốt, có hiệu quả hệ thống các thị

của nền kinh tế.
Ba là, thể chế kinh tế đóng vai trò chủ thể quản lý kinh tế, và các công cụ quản
lý nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
Nhà nước với tư cách là một thể chế kinh tế, trong quá trình tổ chức quản lý vĩ
mô nền kinh tế, đóng vai trò chủ thể quản lý kinh tế trong nền KTTT định hướng
XHCN.
Hệ thống pháp luật, các công cụ kế hoạch hoá, tài chính, tiền tệ trong nền
KTTT luôn có vai trò hết sức quan trọng việc tạo ra khung khổ pháp lý, tác động đến
điều tiết, định hướng nền kinh tế.
Bốn là, thể chế kinh tế hình thành góp phần đồng bộ hoá hệ thống thị trường,
từng bước hoàn thiện và phát triển hệ thống thị trường của nền KTTT nước ta.


Theo quan niệm hiện nay hệ thống thị trường đồng bộ bao gồm hai vấn đề: Thứ
nhất, phải có đẩy đủ các loại thị trường sản phẩm và thị trường yếu tố hay thị trường
đầu vào hay thị trường đầu ra.
Thứ hai, bảo đảm cho các loại thị trường này phát triển cân đối cả về qui mô,
trình độ.
Tính đồng hộ của hệ thống thị trường có vai trò hết sức to lớn đối với quá trình
phát triển hệ thống thị trường và nền kinh tế. Nếu thiếu một trong các loại thị trường
thì một mặt, các chủ thể sản xuất kinh doanh khó có được những cơ hội và điều kiện
thuận lợi, bình đẳng trong việc tiếp cận và sử dụng các nguồn lực cho sự phát triển;
mặt khác, tính đồng hộ, tính ràng buộc và tính cân đối giữa chúng bị vi phạm sẽ cản
trở, thậm chí làm phá vỡ các chiến lược kinh doanh đã định.
Trong nền KTTT, giữa các thị trường có mối liên hệ ràng buộc lẫn nhau, dựa
vào nhau và tác động lẫn nhau. Thị trường đầu ra của ngành này, doanh nghiệp này có
khi lại là thị trường đầu vào của ngành khác, doanh nghiệp khác. Do đó, nếu một thị
trường nào đó không phát triển đầy đủ hoặc trì trệ sẽ có ảnh hưởng tới sự phát triển
và phát huy vai trò, chức năng của các thị trường khác, ảnh hưởng đến hiệu quả tổng
thể của hệ thống thị trường.

- Cơ cấu quyền lực chính trị, sự tập trung quyền lực hay phân quyền sẽ tạo ra
sự khác nhau cơ bản dẫn tới khác nhau đáng kể trong cả tổ chức nhà nước lẫn thể chế
kinh tế.
- Trình độ của chủ thể quản lý vĩ mô thể hiện trình độ nhận thức các quy luật
khách quan, nhận thức về kinh tế - xã hội, con người, nhận thức về đối tượng điều
chỉnh... Điều này có tác động lớn đến chất lượng của thể chế kinh tế, vì các thể chế do
con người tạo lập ra.
Các tập tục thông lệ cũng có tác động mạnh tới các thể chế chính thức của quốc
gia, trong đó có thể chế kinh tế.
Thể chế kinh tế thị trường có vai trò to lớn trong phát triển kinh tế – xã hội.
Đặc biệt chúng ta phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Nghiên cứu thể chế kinh tế và các nhân tố ảnh hưởng tới thể chế kinh tế, nhất là kinh
tế thị trường định hướng XHCN chúng ta sẽ có được các chủ trương, chính sách hợp
lý để xây dựng và phát triển nó./.