I HC QUC GIA H NI
KHOA LUT

TRN TH HI H

GIảI QUYếT TRANH CHấP KINH DOANH THƯƠNG MạI
BằNG PHƯƠNG THứC HàNH CHíNH ở VIệT NAM

LUN VN THC S LUT HC

H NI - 2018


I HC QUC GIA H NI
KHOA LUT

TRN TH HI H

GIảI QUYếT TRANH CHấP KINH DOANH THƯƠNG MạI
BằNG PHƯƠNG THứC HàNH CHíNH ở VIệT NAM
Chuyờn ngnh: Lut Kinh t
Mó s: 60 38 01 07

LUN VN THC S LUT HC

Ngi hng dn khoa hc: PGS.TS NGUYN TH VN ANH

H NI - 2018


LỜI CAM ĐOAN

giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại ...................................... 7
1.1.2. Khái niệm và đặc điểm phương thức hành chính trong giải quyết
tranh chấp kinh doanh thương mại ..................................................... 10
1.1.3. Phân loại tranh chấp kinh doanh thương mại giải quyết bằng
phương thức hành chính ..................................................................... 12
1.2.

Vai trò phƣơng thức hành chính trong giải quyết tranh chấp
thƣơng mại ........................................................................................ 14

1.3.

Khái quát pháp luật quyết tranh chấp kinh doanh thƣơng
mại bằng phƣơng thức hành chính ................................................. 16

1.3.1. Khái niệm pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh thương
mại bằng biện pháp hành chính .......................................................... 16
1.3.2. Nội dung pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại
bằng phương thức hành chính ............................................................ 17
1.4.

Mối liên hệ giữa phƣơng thức hành chính với các phƣơng
thức giải quyết tranh chấp khác...................................................... 24


1.4.1. Mối liên hệ giữa phương thức hành chính với phương thức giải
quyết tranh chấp kinh doanh thương mại ngoài Tòa án ..................... 24
1.4.2. Mối liên hệ giữa phương thức hành chính với phương thức giải
quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng Tòa án ...................... 26
Tiểu kết chƣơng 1 .......................................................................................... 29



Chƣơng 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG
CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT
TRANH CHẤP KINH DOANH THƢƠNG MẠI BẰNG BIỆN
PHÁP HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM ................................................. 71
3.1.

Phƣơng hƣớng hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp kinh
doanh thƣơng mại bằng phƣơng thức hành chính............................. 71

3.2.

Giải pháp hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp kinh
doanh thƣơng mại bằng phƣơng thức hành chính ........................ 75

3.2.1. Giải pháp hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp trong lĩnh
vực cạnh tranh .................................................................................... 75
3.2.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp trong lĩnh
vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ................................................ 81
3.3.

Giải pháp hoàn thiện nâng cao hiệu quả áp dụng phƣơng
thức hành chính trong giải quyết tranh chấp kinh doanh
thƣơng mại ........................................................................................ 84

Tiểu kết chƣơng 3 .......................................................................................... 87
KẾT LUẬN .................................................................................................... 88
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................... 91



LTTDS 2015

Luật Tố tụng dân sự năm 2015

LTTTM 2010

Luật Trọng tài Thương mại năm 2010

Luật BVQLNTD

Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

TPP

Hiệp định thương mại Thái Bình Dương

VN

Việt Nam


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Sau hơn 20 năm đổi mới và mở cửa, nền kinh tế Việt Nam đã có những
chuyển biến tích cực, hợp tác và giao lưu thương mại ngày càng phát triển.
Nền kinh tế thị trường ở Việt Nam đã tạo điều kiện cho các quan hệ thương
mại hình thành và phát triển đa dạng, phức tạp. Để điều chỉnh và tạo khung
pháp lý cho hoạt động của các doanh nghiệp, Việt Nam đã ban hành LDN
2014, LTM 2005, LĐT 2014 và LTTTM 2010, bước đầu đã giúp hoạt động

mục đích là buộc bên bị cáo buộc chấm dứt hành vi vi phạm. Trong khi một
mặt, các chủ thể cho rằng chế tài hành chính còn quá nhẹ, chưa đủ sức răn đe,
nhưng mặt khác họ lại khá “thờ ơ” trong việc tiến hành khởi kiện dân sự để
yêu cầu áp dụng chế tài mạnh mẽ đối với bên vi phạm như buộc bồi thường
thiệt hại. Vậy đâu là nguyên nhân của tình trạng mâu thuẫn này?.Và đâu là
những bất cập của nó?. Do đó để thúc đẩy sự phát triển và áp dụng rộng rãi
của phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng con
đường hành chính, cần phải có những công trình nghiên cứu chỉ ra những ưu
điểm, khuyết điểm của pháp luật hiện hành cũng như thực tiễn liên quan đến
vấn đề này tại Việt Nam trên cơ sở đối chiếu và so sánh, để tăng thêm sự hiểu
biết xã hội và chấp nhận rộng rãi phương thức này. Với lý do như vậy, tôi
chọn đề tài “Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng phương thức
hành chính ở Việt Nam”. Qua đó, thấy được vai trò, chức năng của phương
thức hành chính trong việc giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại. Thứ
nhất, có tác dụng giảm thiểu các mâu thuẫn, xung đột giữa các bên. Thứ hai,
tìm cách điều hòa lợi ích, cứu vãn mối quan hệ giữa hai bên. Thứ ba giúp các
bên tiếp cận công lý không nhất thiết bằng con đường tòa án mà vẫn đảm bảo
được tính thực thi cao của kết quả giải quyết tranh chấp.

2


2. Mục tiêu nghiên cứu
2.1. Mục tiêu tổng quát
Sự phát triển của nền kinh tế thị trường, tính đa dạng và phức tạp trong
quan hệ thương mại làm cho tranh chấp thương mại cũng trở nên phức tạp về
nội dung, gay gắt về mức độ tranh chấp và phong phú về chủng loại xuất phát
từ mục tiêu của các bên và sự hấp dẫn của nền kinh tế. Việc giải quyết tranh
chấp kinh doanh là cần thiết bởi giải quyết tranh chấp kinh doanh là động lực
thúc đẩy sự phát triển kinh tế, tạo môi trường kinh doanh hiệu quả, tạo niềm

hành. Đây là vấn đề cấp thiết đặt ra trong tiến trình hoàn thiện hệ thống pháp
luật nói chung, hệ thống pháp luật thương mại nói riêng ở Việt Nam.
4. Đối tƣợng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Luận văn tập trung vào nghiên cứu về pháp luật và thực tiễn thi hành
giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng phương thức hành chính
theo pháp luật Việt Nam hiện hành.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Phần lớn tranh chấp kinh doanh thương mại hiện nay được giải quyết
bằng các phương thức: thương lượng, hòa giải, tòa án, trong tài. Phương thức
hành chính chỉ được áp dụng trong giải quyết trong một số lĩnh vực đặc biệt
nhằm đảm bảo trật tự kinh tế công đó là lĩnh vực cạnh tranh và lĩnh vực bảo
vệ quyền lợi người tiêu dùng. Vì vậy, phạm vi nghiên cứu luận văn này tập
trung nghiên cứu về pháp luật và thực tiễn áp dụng giải quyết tranh chấp kinh
doanh thương mại bằng phương thức hành chính trong lĩnh vực cạnh tranh và
bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Việt Nam.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để đạt được các nghiên cứu mà đề tài đặt ra, trong quá trình nghiên
cứu, luận văn đã sử dụng những phương pháp nêu trên đồng thời kết hợp linh
hoạt với một số phương pháp nghiên cứu chung của khoa học xã hội và các

4


phương pháp đặc thù của luật học để nghiên cứu đề tài. Các phương pháp chủ
yếu bao gồm: phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp so
sánh, phương pháp phân loại,...
- Phương pháp phân tích: Được sử dụng chủ yếu để làm sáng tỏ những
quy định của pháp luật liên quan đến các phương thức giải quyết tranh chấp
bằng phương thức hành chính

hoàn thiện pháp luật hành chính trong kinh doanh thương mại ở Việt Nam
phù hợp với yêu cầu thực tiễn trong nước và thế giới.
7. Nội dung nghiên cứu
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo,
luận văn được kết cấu từ 3 phần, bao gồm:
Chương 1: Những vấn đề lý luận pháp luật về phương thức hành chính
trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại.
Chương 2: Thực trạng pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh
thương mại bằng phương thức hành chính ở Việt Nam.
Chương 3: Giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi
hành pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng biện
pháp hành chính ở Việt Nam.

6


Chƣơng 1
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ PHƢƠNG THỨC
HÀNH CHÍNH TRONG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP
KINH DOANH THƢƠNG MẠI
1.1. Khái quát phƣơng thức hành chính trong giải quyết tranh
chấp thƣơng mại
1.1.1. Khái niệm và đặc điểm tranh chấp kinh doanh thương mại và
giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại
 Khái niệm tranh chấp kinh doanh thương mại và giải quyết tranh
chấp kinh doanh thương mại
Thương mại là hoạt động ra đời trong lịch sử của con người trên cơ sở
phân công lao động xã hội, nó tồn tại và phát triển qua nhiều hình thái xã hội
khác nhau. Sự ra đời và phát triển của thương mại gắn liền với nền kinh tế
hàng hóa lưu thông. Khi có sự phân công lao động lần thứ ba trong xã hội loài

pháp luật điều chỉnh các tranh chấp phát phát sinh từ hoạt động thương mại.
Những tranh chấp phát sinh từ hoạt động kinh doanh thương mại là những
tranh chấp liên quan đến quyền và nghĩa vụ khi các chủ thể tham gia hoạt
động thương mại.
 Đặc điểm tranh chấp kinh doanh thương mại và giải quyết tranh
chấp kinh doanh thương mại
Chủ thể tranh chấp kinh doanh thương mại: Tranh chấp thương mại
diễn ra chủ yếu giữa các thương nhân hoạt động thương mại với nhau. Tuy
nhiên trong một số trường hợp, các cá nhân, tổ chức không phải là thương
nhân cũng có thể là chủ thể của tranh chấp thương mại, đó là các Tổ chức, cá
nhân khác hoạt động có liên quan đến thương mại. Điều này xuất phát từ đặc
điểm của từng mối quan hệ thương mại cụ thể. Có mối quan hệ thương mại
phải được giao kết giữa các thương nhân với nhau, tuy nhiên cũng có những

8


mối quan hệ thương mại có thể được giao kết giữa thương nhân với cá nhân,
tổ chức không phải là thương nhân được ghi nhận trong Khoản 3 Điều 29 Bộ
luật tố tụng dân sự 2005 và được ghi nhận với cùng nội dụng tại Khoản 4
Điều 30 Bộ luật tố tụng dân sự 2015 (BLTTDS 2015) [22, Điều 4].
Nội dung tranh chấp kinh doanh thương mại: Tranh chấp thương mại
chính là sự mâu thuẫn, bất đồng hay xung đột về quyền mà nghĩa vụ (về lợi
ích vật chất) của các bên trong hoạt động thương mại. Nói cách khác, tranh
chấp thương mại có nội dung liên quan đến lợi ích vật chất của các tranh
chấp. Lợi ích vật chất đó thường được xem xét dưới góc độ là giá trị của tranh
chấp thương mại.
Căn cứ phát sinh tranh chấp thương mại là hành vi vi phạm hợp đồng
hoặc vi phạm pháp luật. Trong nhiều trường hợp, tranh chấp thương mại phát
sinh do các bên có vi phạm hợp đồng và xâm hại lợi ích của nhau, tuy nhiên

hành phân xử giải quyết tranh chấp giữa các bên. Hai phương pháp trên được
áp dụng rất phổ biến và chiếm ưu thế trong việc giải quyết tranh chấp thương
mại hiện nay. Tuy nhiên, trong kinh doanh thương mại có những lĩnh vực đặc
biệt chủ thể hoặc có vị trí, vai trò quan trọng liên quan đến việc quản lý hành
chính trong lĩnh vực kinh tế, đảm bảo an toàn trật tự xã hội mà khi tranh chấp
kinh doanh thương mại trong lĩnh vực xảy ra nó không chỉ xâm phạm quyền
và lợi ích của các chủ thể trong quan hệ thương mại mà còn xâm phạm đến
trật tự quản lý hành chính trong lĩnh vực đó. Chính vì sự đặc biệt trong những
lĩnh vực này mà cần một phương thức giải quyết đặc biệt bổ trợ cho hai
phương thức giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án và bằng Tòa án đó là phương
thức giải quyết tranh chấp bằng phương thức hành chính.
Trong quản lý Nhà nước, phương pháp hành chính là cách thức tác
động của chủ thể hành chính nhà nước lên đối tượng của hành chính nhà nước
(cá nhân, tổ chức) nhằm đạt những mục tiêu xác định. Phương pháp này tác
động lên trực tiếp của các chủ thể hành chính nhà nước bằng các quyết định
hành chính mang tính bắt buộc.

10


 Đặc điểm phương thức hành chính trong giải quyết tranh chấp kinh
doanh thương mại
Về chủ thể: Cũng giống như phương thức giải quyết tranh chấp bằng
hòa giải, Tòa án hay trọng tài, ngoài chủ thể là các bên đang xảy ra mâu thuẫn
về quyền và lợi ích kinh tế thì phương thức hành chính cũng có sự xuất hiện
của chủ thể thứ ba là trung gian để tiết hành phân xử, giải quyết tranh chấp
thương mại. Chủ thể thứ ba này là một cơ quan hành chính nhà nước, đại diện
nhà nước mang quyền lực công, đưa ra quyết định để giải quyết tranh chấp
giữa các bên, quyết định này có tính bắt buộc các bên trong tranh chấp thương
mại bắt buộc thi hành. Phương thức hành chính chỉ được áp dụng trong giải

phạm trực tiếp đến trật tự công mà không hướng đến một cá nhân, tổ chức cụ
thể nào. Trong khi đó, phương thức hành chính trong giải quyết tranh chấp
chỉ được áp dụng trong một số lĩnh vực nhất định (cạnh tranh, bảo vệ người
tiêu dùng), một hoặc cả hai bên trong quan hệ thương mại có hành vi xâm
phạm quyền lợi tư của nhau đồng thời vi phạm những quy định pháp luật
hành chính trong hoạt động thương mại, tuy nhiên dù vi phạm những quy
định pháp luật đó nhưng chủ thể vi phạm không nhất thiết sẽ bị xử phạt vi
phạm hành chính.
1.1.3. Phân loại tranh chấp kinh doanh thương mại giải quyết bằng
phương thức hành chính
Như đã phân tích ở các tiểu mục trên, bản chất của tranh chấp thương
mại là tranh chấp giữa các bên cá nhân, tổ chức hoạt động trong kinh doanh
thương mại và vì mục đích lợi nhuận, tôn trọng sự thỏa thuận của các bên
không mang nặng việc xử lý bằng phương pháp hành chính. Tuy nhiên, không
phải tranh chấp kinh doanh thương mại nào đểu có thể áp dụng phương thức
hành chính giải quyết. Để kiểm soát hoạt động thương mại thì cơ quan nhà
nước tùy theo chức năng nhiệm vụ của mình mà dùng khung pháp lý để quản
lý sao cho an toàn và công bằng, minh bạch nhất.

12


Phương thức hành chính không được áp dụng để giải quyết tranh chấp ở
tất cả các lĩnh vực trong hoạt động kinh doanh thương mại mà chỉ được áp dụng
trong một số lĩnh vực đặc biệt liên quan đến quản lý hành chính nhất định.
Căn cứ vào lĩnh vực nảy sinh tranh chấp cần giải quyết bằng biện pháp
hành chính trong tranh chấp tranh chấp kinh doanh thương mại được chia
thành: các tranh chấp trong lĩnh vực cạnh tranh và các tranh chấp lĩnh vực bảo
vệ quyền lợi người tiêu dùng. Việc phân chia này được tiến hành dựa trên đặc
điểm của chủ thể trong lĩnh vực cạnh tranh và lĩnh vực bảo vệ người tiêu

quyết định dựa trên quy định của pháp luật mà không ưu tiên bảo vệ một bên
tranh chấp nào cụ thể. Ngoài ra, lĩnh vực cạnh tranh và lĩnh vực bảo vệ người
tiêu dùng có những đặc điểm khác nhau rất lớn về phạm vi và nội dung hoạt
động do đó mà thủ tục tố tụng cạnh tranh và thủ tục hành chính trong lĩnh vực
bảo vệ người tiêu dùng cũng có sự khác nhau để phù hợp với từng lĩnh vực.
1.2. Vai trò phƣơng thức hành chính trong giải quyết tranh chấp
thƣơng mại
Đứng trước bối cảnh, Nhà nước ta đang sự đẩy mạnh hợp tác, hội nhập
quốc tế như hiện nay, sự mở rộng hợp tác kinh doanh thương mại khiến cho
những tranh chấp trong lĩnh vực này phát sinh ngày càng nhiều với nội dung
ngày càng phức tạp và không thể không kể đến cả những tranh chấp mà một
hoặc cả hai bên có hành vi xâm phạm trật tự quản lý hành chính Nhà nước.
Những hành vi này là hành vi trái pháp luật, xâm phạm an ninh và trật tự, an
toàn xã hội mà không phải tội phạm thì những biện pháp hành chính xuất hiện
không chỉ với vai trò duy trì trật tự xã hội, ổn định xã hội mà trong quá trình
xử lý những cá nhân, tổ chức vi phạm mà còn giúp giải quyết luôn những
tranh chấp đang xảy ra giữa các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật kinh
doanh thương mại.
Mặt khác, những phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh
thương mại truyền thống như giải quyết tranh chấp ngoài tố tụng (Hòa giải,

14


Thương lượng, trọng tài thương mại) và giải quyết tranh chấp trong tố tụng
(Tòa án) giải quyết những tranh chấp thương mại đơn thuần về lợi ích, có
nghĩa là các bên tham gia quan hệ xã hội kinh doanh thương mại đang có
tranh chấp về lợi ích của mình với chủ thể còn lại và các bên tranh chấp này
không vi phạm quy định pháp luật quản lý hành chính nào, không ảnh hưởng
đến an ninh trật tự hay quyền lực công nào. Trong khi đó, biện pháp giải

được áp dụng bởi các cơ quan hành chính có thẩm quyền trong lĩnh vực nhất
định theo quy định của pháp luật như cạnh tranh, bảo vệ người tiêu dùng. Các
cơ quan hành chính có thẩm quyền áp dụng phương pháp hành chính trong
giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng cách ban hành các quyết
định hành chính. Nếu như phương pháp giải quyết tranh chấp trong Tòa án và
ngoài Tòa án đều lấy nguyên tắc tôn trọng quyền bình đẳng của các bên làm
gốc khi giải quyết như thương lượng, hòa giải – các bên tự do thỏa thuận dựa
trên nguyên tắc bình đẳng và ngang bằng nhau về quyền và nghĩa vụ. Ngay cả
khi giải quyết bằng phương thức Tòa án nguyên tắc tôn trọng sự thỏa thuận
của hai bên vẫn được đặt lên hàng đầu dù rằng Tòa án là cơ quan nhà nước –
đại diện cho quyền tư pháp của nhà nước ban hành những quyết định, bản án
mang quyền lực buộc các bên phải tuân theo nhưng khi xét xử trong những vụ
án trong lĩnh vực thương mại Tòa án luôn xem xét sự tự do thỏa thuận của các
bên trước khi đưa ra phán quyết độc lập của mình.
Tuy nhiên, trong phương pháp hành chính giải quyết tranh chấp kinh
doanh thương mại lại không ưu tiên nguyên tắc tôn trọng sự thỏa thuận của các
bên lên hàng đầu do những lĩnh vực kinh doanh thương mại thuộc thẩm quyền
của cơ quan hành pháp giải quyết liên quan đến quản lý hành chính và việc áp
dụng phải theo quy định hành chính nhà nước đã được xây dựng và ban hành
trong từng lĩnh vực cụ thể. Những quyết định hành chính ban hành để giải
quyết tranh chấp phải dựa trên những quy định pháp luật ban hành trong những
lĩnh vực cụ thể mà không dựa vào ý chí hay sự tự thỏa thuận của các bên.

16


Việc áp dụng phương pháp này khi giải quyết tranh chấp giữa các bên
không có nghĩa các cơ quan hành chính có thẩm quyền có quyền tài phán mà
chỉ đơn thuần là đang thực hiện nhiệm vụ quản lý hành chính của mình trong
lĩnh vực kinh doanh thương mại mà sự khiếu nại của các chủ thể bị xâm phạm

hành chính có thẩm quyền để giải quyết yêu cầu của mình. Một ví dụ khác
trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tranh chấp giữa người tiêu
dùng và nhà cung ứng dịch vụ hành hóa bắt đầu được áp dụng phương thức
hành chính bằng việc người tiêu dùng khiếu nại lên cơ quan hành chính nhà
nước có thẩm quyền giải quyết yêu cầu thông qua thủ tục hành chính mà pháp
luật quy định. Công thức giải quyết bài toán tranh chấp kinh doanh thương
mại bằng phương thức hành chính đó là một tranh chấp kinh doanh thương
mại được một cá nhân, tổ chức trong hệ thống tư pháp giải quyết thông qua
một thủ tục hành chính do pháp luật quy định.
Pháp luật giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại hành chính bao
gồm tổng thể những quy phạm pháp luật về giải quyết tranh chấp trong hoạt
động thương mại (chủ yếu trong lĩnh vực cạnh tranh và bảo vệ người tiêu
dùng). Thông qua xây dựng hành lang pháp luật liên quan đến khiếu nại và
giải quyết khiếu nại trong từng lĩnh vực cụ thể, phương thức hành chính giúp
giải quyết tranh chấp thương mại bảo vệ các bên trong quan hệ thương mại.
Xét về bản chất, phương thức hành chính được áp dụng bởi các cơ quan
nhà nước có thẩm quyền với mục đích chính là bảo vệ trật tự , quyền lợi công
do đó mà phương thức này mang những nét đặc thù bởi quyền lực công và
được áp dụng chủ yếu trong Luật công. Ngược lại, lĩnh vực kinh doanh
thương mại được điều chỉnh bởi Luật tư, nơi quyền lợi tư được pháp luật thừa
nhận và bảo vệ. Nguyên tắc điều chỉnh chung của Luật tư được ưu tiên đó là
tôn trọng ý chí và sự thỏa thuận của các bên trong quan hệ pháp luật nhưng
nguyên tắc này không được ưu tiên áp dụng trong Luật công và trong phương
thức hành chính cũng không được ưu tiên áp dụng. Đây cũng là điểm khiến

18