I H C THÁI NGUYÊN
TR
NG
I H C NÔNG LÂM
---------------------

NGUY N VI T H NG

Tên

tài:
NGHIÊN C U

C

B NH SÁN DÂY

I M D CH T , B NH LÝ, LÂM SÀNG
CHÓ NUÔI T I HUY N PHÚ L

NG,

T NH THÁI NGUYÊN VÀ BI N PHÁP PHÒNG TR

KHÓA LU N T T NGHI P

H

ào t o

: Chính quy

B NH SÁN DÂY

I M D CH T , B NH LÝ, LÂM SÀNG
CHÓ NUÔI T I HUY N PHÚ L

NG,

T NH THÁI NGUYÊN VÀ BI N PHÁP PHÒNG TR

KHÓA LU N T T NGHI P

H

ào t o

IH C

: Chính quy

Chuyên ngành

: Thú y

Khoa

: Ch n nuôi Thú y

Khóa h c

: 2010 - 2014


c g i l i c m n chân thành nh t t i các th y, cô giáo

trong khoa ch n nuôi thú y – Tr
bi t là cô giáo TS. Lê Minh ã h

ng

i h c Nông Lâm Thái Nguyên,

ng d n, giúp

c

, ch b o t n tình cho em

trong su t th i gian th c t p và t t nghi p.
Em xin g i l i c m n sâu s c t i các bác, các cô, các chú, các anh, các
ch là cán b , bác s , t i Tr m thú y huy n Phú L
trên

a bàn huy n ã giúp

ng, các cán b thú y xã

và t o m i i u ki n cho em trong quá trình

th c t p.
Em xin g i m t l i c m n


th c t s n xu t. Tuy nhiên,

tr thành m t bác s , k s hay c nhân t

ng

lai, ngoài vi c trang b m t l

ng ki n th c lý thuy t, m i sinh viên còn c n

ph i tr i qua nh ng giai o n th thách c a th c t . Chính vì v y mà th c t p
t t nghi p là m t kho ng th i gian r t quan tr ng
tr

ng

i h c nói chung và sinh viên tr

ây là m t kho ng th i gian c n thi t
ki n th c ã h c vào th c ti n

ng

i v i sinh viên c a các

i h c Nông Lâm nói riêng.

sinh viên c ng c và áp d ng nh ng

ng th i h c h i thêm kinh nghi m, thành t u


c i m d ch t , b nh lý, lâm

chó nuôi t i huy n Phú L

ng, t nh Thái Nguyên

và bi n pháp phòng tr ’’.
Do ch a

c ti p xúc nhi u v i công tác nghiên c u nên trong b n

khóa lu n này không tránh kh i nh ng h n ch , thi u sót, k c v ph
pháp và k t qu nghiên c u. Vì v y em kính mong nh n
báu c a các th y, cô giáo

b n khóa lu n

Em xin chân thành c m n!

ng

c s góp ý quý

c hoàn ch nh h n.


DANH M C CÁC B NG
Trang
B ng 4.1.

B nh tích

c quan tiêu hoá chó b b nh sán dây ......... 37

B ng 4.7.

Hi u l c c a thu c t y sán dây cho chó trên di n h p ............... 38

B ng 4.8.

an toàn c a thu c t y sán dây chó ....................................... 40

B ng 4.9.

Hi u l c c a thu c t y sán dây cho chó trên di n r ng ............. 42

B ng 4.10. S d ng thu c c hi u t y sán dây i trà cho chó huy n
Phú L ng, t nh Thái Nguyên .................................................. 43


DANH M C CÁC HÌNH
Trang
Hình: 4.1 Bi u

t l nhi m sán dây chó qua xét nghi m phân ........................... 32

Hình 4.2: T l nhi m sán dây theo các tháng (qua xét nghi m phân) .................... 34
Hình 4.3: Bi u

t l nhi m sán dây theo tu i c a chó ........................................ 35

4

TT

Th tr ng

5

Nxb

Nhà xu t b n


M CL C
Trang
U ....................................................................................... 1

PH N 1: M

1.1. Tính c p thi t c a

tài ........................................................................... 1

1.2. Ý ngh a khoa h c c a

tài ..................................................................... 2

1.2.1. Ý ngh a khoa h c .................................................................................. 2
1.2.2. Ý ngh a th c ti n .................................................................................. 2
PH N 2: T NG QUAN TÀI LI U ............................................................ 3


PH N 3:

IT

NG, V T LI U, N I DUNG VÀ PH

NG PHÁP

NGHIÊN C U ........................................................................................... 24
3.1.

it

ng, th i gian,

a i m nghiên c u ............................................. 24

3.2. N i dung nghiên c u ............................................................................ 24
3.2.1. Nghiên c u
Phú L

c i m d ch t b nh sán dây

chó t i các xã c a huy n

ng, t nh Thái Nguyên ...................................................................... 24

3.2.2. Nghiên c u b nh lý và lâm sàng b nh sán dây


3.3.4. Ph

ng pháp theo dõi tri u ch ng lâm sàng c a chó b b nh sán dây . 27

3.3.5. Ph

ng pháp b trí xác

nh b nh tích

i th

chó ........................ 25

c quan tiêu hóa do sán

dây gây ra ..................................................................................................... 27
3.3.6. Ph

ng pháp ánh giá hi u l c t y sán dây,

an toàn c a thu c th

nghi m ......................................................................................................... 27
3.4. Ph

ng pháp s lý s li u...................................................................... 29

PH N 4: K T QU NGHIÊN C U VÀ H TH NG B NG BI U ..... 31
4.1. Nghiên c u m t s


c quan tiêu hoá c a chó b b nh sán dây ............. 37

4.3. Th nghi m thu c t y sán dây cho chó và

xu t bi n pháp phòng, tr

b nh ............................................................................................................. 38
4.3.1. Xác
4.3.2.

nh hi u l c c a thu c t y sán dây cho chó trên di n h p........... 38

an toàn c a thu c t y sán dây cho chó........................................... 40

4.3.3. Xác

nh hi u l c c a thu c t y sán dây cho chó trên di n r ng ......... 42

4.3.4. S d ng thu c

c hi u t y sán dây

i trà cho chó

huy n Phú L

ng

– t nh Thái Nguyên ....................................................................................... 42

1.1. TÍNH C P THI T C A
Chó là m t loài v t
quan r t phát tri n,
nhi u so v i con ng

U

TÀI

c bi t, qua nghiên c u cho th y chúng có các giác

c bi t là kh n ng th giác và thính giác cao h n r t
i, do ó t x a con ng

i ã bi t thu n hóa, hu n luy n,

nuôi chó v i nhi u m c ích khác nhau: làm c nh, gi nhà, làm b n, làm chó
nghi p v , s n thú….
Vi c ch n nuôi chó càng phát tri n thì v n
c con ng
con ng

d ch b nh trên chó càng

i quan tâm nhi u h n, b i nguyên nhân thân thi t g n g i mà

i có nguy c m c ph i m t s b nh nguy hi m nh là b nh d i,

nhi m giun, sán…
B nh sán dây là m t b nh ph bi n


tenuicollis c a loài sán dây Taenia hydatigena ký sinh
ng

l

i, gây ra b nh u sán c nh , hi n v n ch a có thu

(Nguy n Th

Kim Lan và cs, 1999 [10]). u trùng sán dây Diphyllobothrium mansoni gây b nh
sán nhái ng

m t (Ph m S L ng và cs, 2006) [13].


2

Nh ng n m g

t nh Thái Nguyên

nhiên, vi c phòng tr b nh ký sinh trùng,
c chú ý. Bên c nh ó ng

. Tuy

c bi t là b nh do sán dây còn ít

i dân ch y u nuôi chó theo ph

thêm các nghiên c u v b nh sán dây
ki n ch n nuôi hi n nay n

chó và bi n pháp phòng tr trong i u

c ta.

1.2.2. Ý ngh a th c ti n
K t qu nghiên c u c a
dây ký sinh

ng tiêu hóa chó,

cho nh ng h gia ình nuôi chó
a ph

tài là nh ng minh ch ng v tác h i c a sán
ng th i là nh ng khuy n cáo có ý ngh a

huy n Phú L

ng, t nh Thái Nguyên và các

ng khác.

K t qu nghiên c u có th

ng d ng

ch n oán và phòng tr b nh sán

ng v t h c

n nay các h th ng phân lo i sán dây ã tr i qua nhi u thay

ng nh v n ch a

i, song

c th ng nh t và n nh (Nguy n Th K , 2003 [9]).

Theo Phan Th Vi t và cs, (1977 ) [26], Nguy n Th K (1994) [8],
Nguy n Th Lê và cs (1996) [15], Nguy n Th K (2003) [9], h th ng phân
lo i c a Vi t Nam ã l a ch n h th ng phân lo i c a Schulz và Gvozldev
(1970),

s p s p các lo i sán dây phát hi n

Vi t Nam. Trong ó sán dây

c

ng

i, thú nuôi, chim

chó có v trí nh sau:

Ngành sán d p (Plathelminthes)
L p Cestoda Rudolphi, 1808
Phân l p Eucestoda Southwell, 1930

[8], Nguy n Th Lê và cs (1996) [15], khi
sinh trên chó
n

n

c ta

c p

n thành ph n loài sán dây ký

u th ng nh t r ng, các loài sán dây ký sinh trên chó

c ta bao g m: Diphyllobothrium mansoni, Diphyllobothrium reptans,

Dipylidium caninum, Taenia hydatigen, Taenia pisiformis, Multiceps
multicep, Echinococcus granulosus, Mesocestoides lineatus.
Theo Nguy n Th Kim Lan và cs (1999) [10]: tính
t i, ng

i ta ã bi t h n 30 loài sán dây ký sinh

chó, mèo. Chúng

n th i i m hi n

loài n th t gây b nh cho

u thu c b Cyclophyllidea và Pseudophyllidea.

2.1.1.2.
*

ng

c Ch t và cs,2004 [1]).

c i m hình thái, c u t o c a sán dây chó
c i m chung

Phan Th Vi t và cs (1977) [26], Nguy n Th K (1994) [8], Nguy n
Th Lê và cs (1996) [15], Nguy n Th K (2003) [9] cho bi t:
Sán dây chó có nh ng

c i m c a l p sán dây nói chung: hình d i b ng

màu tr ng ho c tr ng ngà. C th dài d p theo h ng l ng b ng, chia thành 3
ph n:

u, c , thân (g m nh ng
u sán dùng

kích th

t sau c , có hình d ng và c u t o khác nhau).

bám vào thành ru t v t ch , nên có nh ng hình d ng,

c và các c quan bám



c, c u

ng móc tùy thu c vào m i loài.

C là nh ng
tr

ng móc

u hay

ng, t các

t sán n i ti p sau

t c sinh ra các

u.

t c c a sán dây là

t thân, c quan sinh s n

các

t sinh
t c ch a

hình thành rõ.

là không có h tiêu hóa. Nh ng

t già

ch a t cung v i vô s sán dây.

nh ng

thoái hóa. Nh ng

t già th

ra ngoài ( c i m này th y

bên trong ch a

, có

c b ph n sinh d c

c

ng t nh m i c th sán lá, ch khác

ng xuyên

cu i thân sán, bên trong
t già b ph n sinh d c

t sán


u, t

sán dây kém phát tri n, g m có h ch th n kinh trung

ng

ó các dây th n kinh ch y d c c th . Có 2 dây phát tri n h n n m

bên ngoài ng bài ti t và m i

t n i v i nhau b i các c u n i ngang.

H tu n hoàn và h hô h p tiêu gi m. Hô h p theo ki u y m khí.
H bài ti t c u t o theo ki u nguyên

n th n, g m 2 ng chính t

sán i v cu i thân và thông v i l bài ti t. Ngoài ra

m i

u

t sán còn có

nh ng ng ngang n i li n v i 2 ng chính.
H u h t các loài sán dây là l
h sinh d c (g m m t h sinh d c




7

H sinh d c
l

c g m tinh hoàn, ng d n tinh và các tuy n sinh d c. S

ng tinh hoàn trong m i

t có t m t cho t i vài tr m và là d u hi u

phân lo i m i loài. T tinh hoàn có nhi u ng d n tinh nh
v i nhau thành ng d n tinh, ng này

i ra và h p l i

vào c quan giao ph i là lông gai.

Lông gai n m trong nang lông gai. Ph n cu i ng d n tinh có th phình ra g i
là túi tinh. N u túi tinh

ngoài nang lông gai g i là túi tinh ngoài, còn

nang lông gai g i là túi tinh trong. Lông gai dùng
giao ph i. Nang lông gai và lông gai

trong


giúp cho vi c hình thành tr ng. Tuy n v ti t ra các ch t c n thi t
thành tr ng. Trong ootyp tr ng th tinh

ngoài n m

th i ra ngoài tùy theo m c

t.

nh ng

hình thành c a tr ng.

y tr ng trong

nl

t sán dây này tr ng

(Cyclophyllidea), t cung kín, không có l ngoài.
này t cung ch a

sán dây b c

cung là nh ng ng cong, d n t ootyp

m t b ng c a m i

hình



c th c hi n

môi tr

c th i ra cùng v i phân v t ch .

ng ngoài,


8

Tr ng sán dây thu c b Cyclophyllidea hình tròn ho c h i b u d c, có 4
l p v , trong có phôi 6 móc. Còn tr ng sán dây thu c b Pseudophylldea
gi ng tr ng sán lá m t
*
sinh

c

u có n p (Nguy n Th Kim Lan và cs 1999 [13]).

i m, hình thái, kích th

c c a m t s

loài sán dây ký

chó.
- G ng Dipylidium Leuckart, 1863.

c 0,020-0,036 mm.
- Gi ng Taenia Linnaeus, 1758
Theo Nguy n Th K (1994) [8], Nguy n Th Lê và cs (1996) [15],

Nguy n Th Kim Lan và cs (1999) [10], Nguy n Th K (2003) [9] cho bi t:
+ Loài taenia hydatigena: dài 5000mm g m 550 – 700
hình qu lê hay hình th n,

t r t r ng.

ng kính 1mm, vòi có 26-44 móc, x p thành 2

hàng, móc hàng trên dài 0,170-0,022 mm, có m m r t cong, móc hàng d
dài 0,11-0,16 mm, có l

i r t cong và có

mm. Có 600-700 tinh hoàn

u

i

ng kính 0,11mm, có c dài 0,5

gi a các ng bài ti t. Xung quanh noãn hoàng,

bu ng tr ng, ng d n tinh và âm

o không có tinh hoàn, ng d n tinh có

c a l n, trâu, bò và nhi u thú khác, k c ng
ch a

i.

u trùng này có d ng túi

y d ch trong. Thành bên trong túi có m t

có có móc và giác bám,

gan và xoang b ng

u sán dây, có c .

u

ng kính c a giác bám 0,099-0,310 mm, có 20

– 40 móc, x p hai hàng, móc hàng trên dài 0,185 – 0,210 mm, móc hàng
d

i dài 0,126 – 0,160 mm, v trong c a nang

này bám vào thành mô c c a v t ch , kích th

c b c b ng v ngoài, v
c c a nang ph thu c vào

n i ký sinh c a u trùng.

toàn b kho ng tr ng gi a
ng d n tinh b t

ng

t tr vùng noãn

u t túi tinh tròn có

ng kính

0,210 – 0,350 mm, nang lông gai hình tr hay b u d c ngang, dài 0,46 – 0,8,
r ng 0,13 – 0,14 mm, bu ng tr ng 2 thùy,
hình th n và có kích th
t. Th melis

ic a

t, nh ng thùy bên

c nh nhau, noãn hoàng hình ba góc,

gi a noãn hoàng và bu ng tr ng.

c a t cung có 8 – 14 nhánh bên, t
hay h i b u d c,

n ad

nh ng


mm, móc hàng d

c và s l

ng móc, móc hàng trên dài 0,032 – 0,043

i dài 0,020-0,036 mm, cán không th ng và dài h n l

móc, ôi khi cán phình r ng ho c có m m l n. C quan sinh d c cái
d

i c a

ng

t, bu ng tr ng g m hai kh i

b ng ng ngang h p, noãn hoàng d

i

n a

c hình b u d c, n i v i nhau

i bu ng tr ng, th melis d

i bu ng



- Gi ng Multiceps Goeze, 1972
Theo Nguy n Th K (1994) [8], Nguy n Th Lê và cs (1996) [15],
Nguy n Th K (2003) [9]:
+ Loài Multiceps: sán dài 400-1000 mm, g m 200 -250
mm.

u hình qu lê có

ng kính 0,8 mm. Vòi có

t, r ng g n 5

ng kính 0,3 mm, có

22 -32 móc, x p thành 2 hàng, móc hàng 1 dài 0,15 mm, hàng 2 dài 0,09-0,13
mm. Giác bám có

ng kính 0,29 – 0,3 mm. C dài 2-3 mm.

ng d n tinh


11

b t

u

phía có l , g n thân gi a c a t cung, u n khúc và i vào nang lông

c, v m m

ch t d ch không màu, s l
th
lo i

ng kính 0,029-0,037 mm, có v dày

trong có r t nhi u
ng d ch thay

u sán dính vào, trong nang là

i tùy theo kích th

c nang khác nhau, ph thu c vào m c

c nang. Kích

phát tri n, v trí não ký sinh và

ng v t.
- Gi ng Mesocestoides Vaillant, 1863
Theo Nguy n Th K (1994) [8], Nguy n Th Lê và cs (1996) [15],

Nguy n Th K (2003) [9] cho bi t:
+ Loài mesocestoides lineatus: sán tr

ng thành dài



u

ng kính 0,290 - 0,300

phía có l , g n thân gi a c a t

cung, u n khúc và i vào nang lông gai. Nang có d ng qu lê dài 0,315 – 0,350
mm, r ng 0,110 – 0,145 mm. Bu ng tr ng có hình cánh b

m,

g nb d

i


12

t, hai thùy g n nh b ng nhau và có hình b u d c, noãn hoàng hình ba góc,
sát b d

i

t. Th Melis nh

gi a bu ng tr ng và noãn hoàng. Âm

o có


ng Thái và Tr nh V n Th nh (1978) [21], chu k sinh h c

c a sán dây khá ph c t p, ti n tri n

nhi u ký ch

liên ti p.

b

Cyclophyllidae tr ng ch a thai trùng 6 móc ã hình thành. Vào d dày ký
ch , thai trùng 6 móc thành u trùng ( ã m t móc) có c u t o và tên g i khác
nhau:

Cysticercus,

Coenurus,

Pseudophyllidae có hai th

Echinococcus,

KCTG và ph i

ch thích h p nu t vào m i phát tri n thành sán tr
nhi u loài

i, sán dây ký sinh

ng v t khác nhau, có th là

Các h sán dây khác nhau có chu k sinh h c khác nhau. Các loài sán
dây: Spirometra erinacei-europae, Spirometra mansonoides, Dipylidium
caninum, Taenia hydatigena, Taenia pisiformis, Multiceps ký sinh

ru t c a

chó. Chó là v t ch cu i cùng c a sán, giúp sán hoàn thành vòng

i và ký

sinh
th

gian o n thành th c. C th vòng
ng g p

chó di n ra nh sau:

i c a các loài sán dây ký sinh


13

+ Loài Spirometra erinacei-europae có s tham gia c a v t ch trung gian
th nh t là các loài giáp xác, KCTG b xung là cá. Tr ng
phân chó không có phôi,

trong n

c th i ra ngoài theo


ng v t g m nh m. Tr ng theo phân chó ra

ngoài, tr i qua l n l

t các giai o n

v t ch trung gian th nh t và th hai,

tr thành u trùng gây b nh Plerocercoid. Chó n ph i v t ch trung gian
ch a u trùng s b nhi m sán. Sau 10 -30 ngày u trùng phát tri n thành sán
tr

ng thành.
+ Loài Dipylidium caninum
Vòng

i c a loài này có s tham gia c a v t ch trung gian là các loài

b chét gi ng Ctenocephalides.
tr ng.

t sán v ra, tr ng

t sán già th i ra ngoài có mang theo nang

ngoài t nhiên

c các v t ch trung gian nu t


+ Loài Taenoa pisiformis
Vòng

i c n có s tham gia c a v t ch trung gian là

ng v t g m

nh m, ch y u là th và th r ng. Các giai o n phát tri n c a u trùng th c
hi n trong các v t ch trung gian

tr thành u trùng c m nhi m sau 15 – 30

ngày. Chó n ph i n i t ng c a th có u trùng s nhi m sán.
+Loài Multiceps Multiceps
Vòng
c u.

i c a loài này c n có s tham gia c a v t ch trung gian là dê,

t sán già ra ngoài theo phân chó.

t v ra gi i phóng tr ng sán: dê,

c u - v t ch trung gian n tr ng sán vào c th , tr ng n và phát tri n thành
u trùng c m nhi m

óc dê, c u sau 6-8 tháng. Chó n ph i óc v t ch trung

gian có u trùng s b nhi m sán.
Theo Phan Th Vi t (1977) [26] ã mô t : ‘‘t t c b m t c a sán dây là


ó s m c ra các

u là

t c , ng

t khác. Các

t già ã r ng là cho sán dây
i ta g i là

t m i sinh ra

t c là

t sinh

y các

t c lùi

d n ra phía sau.
Nguy n Th Kim Lan và cs (2008) [14] cho bi t: nh ng
nh là nh ng c th
l p. Nh có s hóa

t sán dây h u

c l p v i nhi u c quan riêng bi t và hoàn toàn

t

ng bên

c thu n l i h n, b n thân sán dây th i b

i nó h u tr d n l i, có s c l c và n ng l

phát tri n nh ng lo t

i

ng m i

t thành th c m i.

2.1.2. B nh do sán dây ký sinh gây ra
2.1.2.1.

t và th i ra ngoài môi tr

chó

c i m d ch t h c b nh sán dây chó
c i m d ch t b nh do sán dây gây ra ã

c nhi u tác gi

c p



ng Thái và Tr nh V n Th nh (1978) [23], chó nhi m sán

dây loài Dipylidium canium do n ph i các KCTG s ng trên mình chó nh
b , r n. Chó nhi m sán dây loài Taenia hydatigena do n ph t ng loài nhai
l i hay l n ch a u trùng Cysticercus tenuicollis.
Nguy n Th K (1994) [8] cho bi t, các loài Dipylidium caninum, Taenia
hydatigena, Taenia pisiformis, Multiceps multiceps
c 3 vùng:

r ng

ng b ng, trung du, mi n núi v i nh ng ki u khí h u khác nhau.

D ch t h c c a b nh sán dây
nuôi và ch

c phân b

ki m soát gi t m .

chó liên quan ch t ch
nh ng n i mà ch

ns l

ng chó

ki m soát sát sinh