ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

LÊ MINH NGỌC

NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ NGHÈO
VÀ GIẢM NGHÈO Ở TỈNH YÊN BÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC ĐỊA LÍ

THÁI NGUYÊN, 2014
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

LÊ MINH NGỌC

NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ NGHÈO
VÀ GIẢM NGHÈO Ở TỈNH YÊN BÁI

Chuyên ngành: Địa lí học
Mã số: 60310501

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC ĐỊA LÍ

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. NGUYỄN VIỆT TIẾN



mình.
Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2014
Học viên:
Lê Minh Ngọc (Khóa học 2012 - 2014)

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


MỤC LỤC
Trang
Lời cam đoan

i

Lời cảm ơn

ii

Mục lục

iii

Danh mục các chữ viết tắt

vi


6

6. Đóng góp mới của luận văn

8

7. Bố cục của luận văn

9

Chương 1.

10

TỔNG QUAN CHUNG VỀ NGHÈO VÀ GIẢM NGHÈO
1.1. Khái quát chung về nghèo

10

1.1.1. Định nghĩa về nghèo

10

1.1.2. Phân loại nghèo

14

1.1.3. Nguyên nhân nghèo


23

Tiểu kết chương I

25

Chương 2.

26

THỰC TRẠNG NGHÈO VÀ GIẢM NGHÈO Ở TỈNH YÊN BÁI
2.1. Đặc điểm môi trƣờng tự nhiên, dân cƣ, xã hội, kinh tế tỉnh Yên

26

Bái
2.1.1. Vị trí địa lí (VTĐL) và lãnh thổ

26

2.1.2 Điều kiện tự nhiên

28

2.1.3. Điều kiện kinh tế - xã hội

35

2.1.4. Thực trạng phát triển kinh tế


Tiểu kết chương 2

76

Chương 3.

78

NHỮNG GIẢI PHÁP GIẢM NGHÈO Ở TỈNH YÊN BÁI
3.1. Cơ sở đưa ra giải pháp giảm nghèo ở tỉnh Yên Bái
3.1.1. Tổng quan chính sách đã ban hành của Đảng, Nhà nước về vấn

78
78

đề XĐGN
3.1.2. Định hướng PTBV ở Việt Nam

81

3.1.3. Quan điểm, mục tiêu trong công tác giảm nghèo ở tỉnh Yên Bái

86

3.2. Một số giải pháp hướng tới giảm nghèo ở tỉnh Yên Bái
3.2.1. Nhóm giải pháp Quy hoạch và phát triển kinh tế

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


98

3.3.3. Đối với từng hộ gia đình

98

Tiểu kết chƣơng 3

98

KẾT LUẬN

100

TÀI LIỆU THAM KHẢO

102

PHỤ LỤC

104

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
TỪ


LĐTBXH

Lao động thƣơng binh và xã hội

PTBV

Phát triển bền vững

TDMNPB

Trung du miền núi phía Bắc

THPT

Trung học phổ thông

TNTN

Tài nguyên thiên nhiên

TX

Thị xã

LHQ

Liên hợp quốc

VTĐL

Bảng 2.6
Bảng 2.7
Bảng 2.8
Bảng 2.9
Bảng 2.10
Bảng 2.11
Bảng 2.12
Bảng 2.13
Bảng 2.14
Bảng 2.15
Bảng 2.16
Bảng 2.17
Bảng 2.18

Tên bảng
Thu nhập bình quân đầu người ở Việt Nam giai đoạn
2004 - 2010
Tỉ lệ hộ nghèo ở Việt Nam giai đoạn 2004 - 2010
Hệ số Gini giai đoạn 2004 - 2010
Thu nhập bình quân đầu người một tháng theo giá thực tế
Các đơn vị hành chính của tỉnh Yên Bái, năm 2012
Nhiệt độ trung bình của các trạm khí tượng tỉnh Yên
Bái giai đoạn 1999 – 2011
Lượng mưa trung bình các trạm khí tượng tỉnh Yên Bái
giai đoạn 1999 – 2011
Số giờ nắng của các trạm khí tượng tỉnh Yên Bái giai
đoạn 1999 – 2011
Độ ẩm trung bình của các trạm khí tượng tỉnh Yên Bái
giai đoạn 1999 – 2011
Dân số trung bình phân theo thành thị, nông thôn giai

24
26
29
29
30
30
35
50
54
56
57
58
60
61
62
62
64
67
71


DANH MỤC CÁC HÌNH
Tên hình

Trang

Hình 1.1

Tỉ lệ hộ nghèo phân theo vùng năm 2010


Bản đồ hiện trạng nghèo tỉnh Yên Bái năm 2012

53

Hình 2.6

Tỉ lệ hộ nghèo phân theo thành thị, nông thôn tỉnh Yên
Bái giai đoạn 2006-2012

55

Hình 2.7

Thu nhập bình quân đầu người phân theo huyện, thị
năm 2012

60

Hình 2.8

Tốc độ giảm nghèo tỉnh Yên Bái giai đoạn 20112013

72

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


MỞ ĐẦU



Bộ Lao động - Thương binh và xã hội (LĐTBXH), các tổ chức quốc tế ở Việt
Nam... đã dần phác hoạ bức tranh toàn cảnh về nghèo đói ở Việt Nam. “Việt
Nam đánh giá đói nghèo và chiến lược” của WB vào tháng 1/1995 đã xem xét
tình trạng nghèo đói của cả nước ta trong bối cảnh KT-XH khi vừa kết thúc
chiến tranh và tiến hành đổi mới.
Đánh giá tổng quan và diễn biến đói nghèo của nước ta thể hiện rõ thông
qua Hội nghị nhóm tư vấn các nhà tài trợ cho Việt Nam "Báo cáo phát triển
Việt Nam năm 2000 - Tấn công nghèo đói". Những nghiên cứu cho thấy rõ, đói
nghèo là vấn đề nhức nhối trong xã hội. Báo cáo đặc biệt hữu ích khi đưa cách
tiếp cận để giải quyết nghèo khổ bền vững với 3 trụ cột; tạo cơ hội, đảm bảo sự
bình đẳng, giảm bớt nguy cơ bị tổn thương. Tài liệu này cung cấp nguồn tư liệu
phong phú liên quan đến giảm nghèo rất hữu ích cho người nghiên cứu.
Trong khuôn khổ dự án hợp tác Việt Nam - Canađa "Một số vấn đề giảm
nghèo ở các dân tộc thiểu số Việt Nam” năm 2003. TS. Bùi Minh Đạo phân
tích khá chi tiết, hiện trạng đói nghèo ở vùng DTTS. Đồng thời tác giả đề cập
đến những quan điểm, giảm nghèo đối với các vùng DTTS.
―Nghèo - Báo cáo Phát triển Việt Nam 2004”. Đánh giá chi tiết các giải
pháp vĩ mô giảm nghèo ở Việt Nam. Báo cáo đã chỉ ra giảm nghèo ở Việt Nam
đứng trước nhiều khó khăn, xuất phát từ chính sách và tăng trưởng kinh tế. Báo
cáo khuyến nghị trong giảm nghèo cần chú trọng nhiều hơn đến giảm nghèo có
sự tham gia của người dân, trong các chính sách công, đồng thời cũng cho
người đọc cái nhìn tổng quan về nghèo đói của Việt Nam so sánh với các nước
khác, tính xác thực của số liệu giảm nghèo ở Việt Nam.
Năm 2010 nước Cộng Hoà Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam công bố "Mục
tiêu phát triển thiên niên kỷ 2010 - Việt Nam 2/3 chặng đường thực hiện các
mục tiêu phát triển thiên niên kỷ, hướng tới năm 2015". Báo cáo đã đánh giá
những thành tựu Việt Nam đạt được trong mục tiêu xoá bỏ tình trạng nghèo


4.1.

Mục tiêu nghiên cứu

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


Trên cơ sở nhận thức về lý luận và thực tiễn về nghèo và giảm nghèo,
mục đích nghiên cứu của luận văn là:
- Đánh giá thực trạng nghèo và nguyên nhân nghèo ở tỉnh Yên Bái.
- Đề xuất những giải pháp chủ yếu và phù hợp với điều kiện, đặc điểm
kinh tế - xã hội (KT-XH) của địa phương, nhằm đẩy mạnh công tác giảm nghèo
cho tỉnh Yên Bái.
4.2.

Nhiệm vụ nghiên cứu
- Hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn về nghèo và giảm nghèo.
- Phân tích thực trạng nghèo, nguyên nhân nghèo, đánh giá những kết

quả và hạn chế trong công tác giảm nghèo ở tỉnh Yên Bái những năm qua.
- Đề xuất các giải pháp cơ bản nhằm đẩy nhanh việc thực hiện giảm
nghèo bền vững ở tỉnh Yên Bái.
5. Quan điểm và phƣơng pháp nghiên cứu
5.1. Quan điểm
- Quan điểm tổng hợp - lãnh thổ
Các chỉ tiêu về nghèo có mối quan hệ qua lại với nhau và chịu tác động
của nhiều yếu tố tự nhiên, KT-XH. Tuỳ thuộc vào sức ảnh hưởng của từng yếu
tố mà nghèo diễn ra với mức độ khác nhau, mặt khác chính nghèo tác động

Quan điểm xã hội học giúp đề tài nhìn nhận và đánh giá tác động của
các chính sách xã hội của tỉnh Yên Bái đến giảm nghèo và ý nghĩa của nó trong
việc cải thiện và nâng cao mức sống của người dân.
5.2. Phƣơng pháp nghiên cứu
- Phương pháp thu thập, xử lí tài liệu, số liệu
Sử dụng phương pháp này trong việc thu thập thông tin, xử lí các số
liệu, tài liệu khác nhau như: các văn kiện, nghị quyết Đảng bộ các cấp; các
sách, tài liệu nghiên cứu lí luận về đói nghèo, các tài liệu thống kê Trung ương
và cấp tỉnh, các bản đồ, biểu đồ, các số liệu, tài liệu có được từ khảo sát thực
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


địa... liên quan tới đề tài nghiên cứu.
- Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh
Các tài liệu, số liệu được tổng hợp từ nhiều nguồn khác nhau, được
phân tích và xử lý cho phù hợp với vấn đề nghiên cứu, đồng thời có sự so sánh,
đối chiếu giữa các tài liệu,... phục vụ mục đích nghiên cứu tình trạng nghèo và
giảm nghèo ở Yên Bái.
- Phương pháp khảo sát thực địa
Được tiến hành theo một số tuyến và điểm trên địa bản tỉnh Yên Bái
nhằm kiểm tra đánh giá và thu thập bổ sung các tư liệu, số liệu, hình ảnh về
thực trạng nghèo và giảm nghèo của tỉnh.
- Phương pháp bản đồ, biểu đồ và ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT)
Là phương pháp và cũng là công cụ quan trọng trong nghiên cứu Địa
lý. Các bản đồ là những tài liệu tham khảo và cũng là sản phẩm của quá trình
nghiên cứu. Các biểu đồ là hình ảnh trực quan sinh động được xây dựng trên cơ
sở các bảng số liệu. Sử dụng CNTT nhằm để xây dựng các bản đồ, lược đồ, sơ
đồ và biểu đồ liên quan tới hiện trạng và sự phân hóa và nguyên nhân nghèo

1.1. Khái quát chung về nghèo
1.1.1. Định nghĩa về nghèo
1.1.1.1. Định nghĩa chung

Nghèo là một hiện tượng KTXH mang tính chất toàn cầu. Nó không chỉ
tồn tại ở các quốc gia có nền kinh tế kém phát triển, mà nó còn tồn tại ngay tại
các quốc gia có nền kinh tế phát triển. Tuy nhiên tuỳ thuộc vào điều kiện tự
nhiên, thể chế chính trị xã hội và điều kiện kinh tế của mỗi quốc gia mà tính
chất, mức độ nghèo đói của từng quốc gia có khác nhau. Nhìn chung mỗi quốc
gia đều sử dụng một khái niệm để xác định mức độ nghèo khổ và đưa ra các chỉ
số nghèo khổ để xác định giới hạn nghèo khổ. Giới hạn nghèo khổ của các
quốc gia được xác định bằng mức thu nhập tối thiểu để người dân có thể tồn tại
được, đó là mức thu nhập mà một hộ gia đình có thể mua sắm được những vật
dụng cơ bản phục vụ cho việc ăn, mặc, ở và các nhu cầu thiết yếu khác theo
mức giá hiện hành.
Tiếng nói của người nghèo cho ta những cảm nhận cụ thể, rõ ràng nhất
về các khía cạnh của nghèo. Một người nghèo ở Kenia đã nói về nghèo: ―Hãy
quan sát ngôi nhà và đếm xem có bao nhiêu lỗ thủng trên đó. Hãy nhìn những
đồ đạc trong nhà và quần áo tôi đang mặc trên người. Hãy quan sát tất cả và ghi
lại những gì ông thấy. Cái mà ông thấy chính là nghèo‖.
Theo tác giả cổ Trung Quốc cho rằng ―những người vẫn đang còn phải lo
toan cho bữa ăn đó là người nghèo, cuộc sống đối với người nghèo chỉ là sinh
tồn mà thôi‖
Theo Word Bank: ―Nghèo là đói, thiếu nhà, bệnh không được đến bác sĩ,
không được đến trường, không biết đọc, biết viết, không có việc làm, lo sợ cho
cuộc sống tương lai, ít được bảo vệ quyền lợi và tự do‖

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/

Ngoài định nghĩa chung về đói nghèo, nước ta còn sử dụng rộng rãi hai
định nghĩa về cơ bản cũng đều bắt nguồn từ WB.
- Nghèo đói lương thực, thực phẩm (tương đương với nghèo tuyệt đối,

nghèo về thu nhập của WB).
- Nghèo đói chung (tương đương với nghèo tương đối, nghèo về con người).

Điểm khác biệt so với nhiều nước là bên cạnh khái niệm nghèo, chúng ta
còn sử dụng khái niệm đói để phân biệt mức độ nghèo của một bộ phận dân cư.
Đói là tình trạng một bộ phận dân cư nghèo có mức sống dưới mức tối thiểu và
thu nhập không đủ đảm bảo nhu cầu về vật chất để duy trì cuộc sống. Đó là
những bộ phận dân cư hàng năm thiếu ăn, đứt bữa từ 1 đến 2 tháng, thường vay

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


nợ của cộng đồng và thiếu khả năng chi trả.
Hiện nay, tình trạng đói đã không được nhắc tới trong các văn kiện
chính thức của Đảng từ năm 2001. Mặc dù vậy, cụm từ "XĐGN" vẫn được sử
dụng, chỉ một nội dung hẹp hơn là đấu tranh để giảm nghèo, tiến tới xoá
nghèo.
1.1.2. Phân loại nghèo
Để đánh giá rõ hơn mức độ nghèo, người ta chia nghèo thành 2 loại:
Nghèo tuyệt đối và nghèo tương đối.
1.1.2.1. Nghèo tuyệt đối (nghèo thu nhập)
Theo Robert Mc Namara – nguyên Tổng Giám đốc của WB đã đưa ra
khái niệm nghèo tuyệt đối ―Nghèo tuyệt đối... là sống ở ranh giới ngoài cùng
của tồn tại. Những người nghèo tuyệt đối là những người phải đấu tranh để

1.1.3.1. Trên thế giới
Có nhiều ý kiến khác nhau xung quanh việc xác định nguyên nhân của
đói nghèo. Trên thực tế không có một nguyên nhân biệt lập, riêng rẽ dẫn tới đói
nghèo nhất là đói nghèo trên diện rộng, có tính chất xã hội. Nó cũng không phải
là nguyên nhân thuần tuý về mặt kinh tế hoặc do thiên tai dịch hoạ. Ở đây
nguyên nhân của tình trạng đói nghèo là có sự đan xen, thâm nhập vào nhau
của cái tất yếu lẫn cái ngẫu nhiên, cái cơ bản và cái tức thời, cả nguyên nhân
sâu xa lẫn nguyên nhân trực tiếp, tự nhiên lẫn KT-XH.
Tóm lại nghèo trên thế giới bao gồm những nguyên nhân chủ yếu sau:
- Sự khác nhau về của cải (những chênh lệch lớn nhất trong thu nhập là
do những sự khác nhau về sở hữu tài sản).
- Sự khác nhau về khả năng cá nhân
- Sự khác nhau về giáo dục đào tạo.
Và 1 số nguyên nhân khác như: Chiến tranh, thiên tai địch hoạ, rủi ro...
1.1.3.2. Ở Việt Nam
Ở Việt nam nguyên nhân chính gây ra nghèo có thể phân theo 3 nhóm:
- Nhóm nguyên nhân điều kiện tự nhiên: khí hậu khắc nghiệt, thiên tai,
bão lụt, hạn hán, sâu bệnh, đất đai cằn cỗi, địa hình phức tạp, giao thông khó
khăn đã và đang kìm hãm sản xuất, gây ra tình trạng nghèo cho cả một vùng,
khu vực.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

http://www.lrc-tnu.edu.vn/