BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TÀI

CHÍNH HỌC VIỆN TÀI CHÍNH
--------------------

PHẠM HOÀI NAM

HOÀN THIỆN TỔ CHỨC CÔNG TÁC
KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP
SẢN XUẤT TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NGÃI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI - 2016


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TÀI

CHÍNH HỌC VIỆN TÀI CHÍNH
--------------------

PHẠM HOÀI NAM

HOÀN THIỆN TỔ CHỨC CÔNG TÁC
KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP
SẢN XUẤT TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NGÃI


đình đã tạo điều kiện, chia sẻ khó khăn và luôn động viên tác giả trong quá
trình học tập và thực hiện Luận án.
Xin trân trọng cảm ơn!
Tác giả luận án

Phạm Hoài Nam


MỤC LỤC

Trang
Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các bảng, sơ đồ
MỞ
ĐẦU......................................................................................................................... 1
Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN MÔI
TRƯỜNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP...........................................................
19
1.1. TỔNG QUAN VỀ MÔI TRƯỜNG VÀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG
MÔI TRƯỜNG ....................................................................................................
19
1.1.1. Môi trường ..................................................................................................
19
1.1.2. Quản lý hoạt động môi trường ....................................................................
20
1.2. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TRONG
DOANH NGHIỆP ................................................................................................
23

TỈNH QUẢNG NGÃI..................................................................................................
72
2.1. TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG MÔI TRƯỜNG VÀ QUẢN LÝ
HOẠT ĐỘNG MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP SẢN
XUẤT TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NGÃI.................................................
72
2.1.1. Hoạt động môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất trên địa bàn
tỉnh Quảng Ngãi..........................................................................................
72
2.1.2. Quản lý hoạt động môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất trên
địa bàn tỉnh Quảng Ngãi .............................................................................
76
2.2. NHU CẦU SỬ DỤNG THÔNG TIN KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC
DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NGÃI ...........
79
2.2.1. Nhu cầu dụng thông tin kế toán môi trường của các đối tượng sử
dụng thông tin bên ngoài doanh nghiệp .....................................................
79
2.2.2. Nhu cầu sử dụng thông tin kế toán môi trường phục vụ công tác
quản trị của các đối tượng sử dụng thông tin bên trong doanh nghiệp.........
81
2.3. THỰC TRẠNG TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG
TRONG CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH
QUẢNG NGÃI .....................................................................................................
82
2.3.1. Mô hình tổ chức kế toán tài chính và kế toán quản trị môi trường .............
82
2.3.2. Thực trạng nhận diện - xác định tài sản, nợ phải trả, chi phí, thu
nhập môi trường .........................................................................................
83

MÔI TRƯỜNG TRONG DOANH NGHIỆP - KẾ TOÁN MÔI
TRƯỜNG TẠI MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ BÀI HỌC
KINH NGHIỆM CHO TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN MÔI
TRƯỜNG TRONG
DOANH NGHIỆP VIỆT NAM..........................................................................
103
2.6.1. Kế toán môi trường tại một số nước trên thế giới .....................................
103
2.6.2. Chuẩn mực kế toán quốc tế liên quan đến kế toán môi trường trong
doanh nghiệp.............................................................................................
105
2.6.3. Bài học kinh nghiệm cho tổ chức công tác kế toán môi trường
trong doanh nghiệp Việt Nam ..................................................................
109
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 ............................................................................................
111
Chương 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN TỔ CHỨC CÔNG TÁC
KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT
TRÊN
ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NGÃI..............................................................................
112
3.1. ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI GẮN VỚI BẢO VỆ
MÔI TRƯỜNG CỦA TỈNH QUẢNG NGÃI....................................................
112


3.1.1. Định hướng phát triển kinh tế xã hội Quảng Ngãi đến năm 2020 ............
112
3.1.2. Định hướng bảo vệ môi trường đối với Khu kinh tế, Khu
công nghiệp, cơ sở công nghiệp phân tán trên địa bàn tỉnh

122
3.3.3. Hoàn thiện tổ chức ghi nhận tài sản, nợ phải trả, chi phí, thu nhập
môi trường ................................................................................................
137
3.3.4. Hoàn thiện tổ chức cung cấp thông tin và sử dụng thông tin tài sản,
nợ phải trả, chi phí, thu nhập môi trường trong doanh nghiệp .................
147
3.4. CÁC KIẾN NGHỊ CẦN THIẾT TẠO ĐIỀU KIỆN THUẬN LỢI CHO VIỆC
THỰC HIỆN TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG
TRONG CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT .............................. 158
3.4.1. Kiến nghị với các doanh nghiệp................................................................
158
3.4.2. Đối với các cơ quan quản lý nhà nước......................................................
160
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 ............................................................................................
162
KẾT LUẬN.................................................................................................................
163
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN


QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.............................................................................................
165
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.................................................................
166
PHỤ LỤC....................................................................................................................
170


Trang

Luật Thuế bảo vệ môi trường, các nghị định, thông tư hướng dẫn về lĩnh vực
bảo vệ môi trường nhằm hạn chế, ngăn ngừa các hành vi vi phạm, hủy hoại
môi trường, gây ô nhiễm môi trường.
Từ những quy định pháp lý về hoạt động bảo vệ môi trường, các doanh
nghiệp phải thực hiện tuân thủ hoạt động bảo vệ môi trường, phải triển khai các
giải pháp xử lý môi trường khi thực hiện sản xuất…


Với các nhà quản trị doanh nghiệp vấn đề bảo vệ môi trường luôn được
quan tâm, tuân thủ quy định pháp lý môi trường, chi phí đầu tư cho hoạt động môi
trường như thế nào để mang lại hiệu quả nhất, xác định và phân bổ chi phí môi trường
như thếấn đề bảo vệ môi trường luôn được quan tâm, tuân thủ quy định pháp lý môi
trường, chi phí đầu tư cho hoạt động môi trường như thế nào để mang lại hiệu quả
nhất, xác định và phân bổ chi phí môi trường như thếà phân bổ chi phí môi trường như
thế nào để sản pấn đề bảo vệ môi trường luôn được quan tâm, tuân thủ quy định pháp
lý môi trường, chi phí đầu tư cho hoạt động môi trường như thế nào để mang lại hiệu
quả nhất, xác định và phân bổ chi phí môi trường như thếà phân bổ chi phí môi trường
như thế nào để sản pấn đề bảo vệ môi trường luôn được quan tâm, tuân thủ quy định
pháp

lý

môi

trường,

chi

phí


để

sản

p
2222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222
2222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222
2222222222222222222, xác định và phân bổ chi phí môi trường như thếà phân bổ chi
phí

môi

trường

như

thế

nào

để

sản

p
2222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222
2222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222222
2222222222222222222, xác định và phân bổ chi phí môi trường như thếà phân bổ chi
phí môi trường như thế nào để sản p toán Việt Nam hiện nay nội dung kế toán môi
trường và tổ chức công tác kế toán môi trường trong doanh nghiệp vẫn còn là một

phí, lập báo cáo chi phí môi trường phục vụ cho công tác quản lý nội bộ. Tuy nhiên, tác giả chưa
đề cập đến nhận diện, xác định, ghi nhận, cung cấp thông tin chi phí môi trường trên báo cáo tài
chính. Khi xác định chi phí môi trường phục vụ cho công tác quản trị, tác giả chưa sử dụng các
phương pháp mang tính đặc thù riêng có của kế toán môi trường như phương pháp dòng luân
chuyển vật liệu (MFCA), phương pháp ABC…
(2) Kế toán môi trường

Liên quan đến kế toán môi trường, các nghiên cứu tập trung vào các nội dung sau: Sự cần thiết
phải hình thành kế toán môi trường trong doanh nghiệp, định nghĩa kế toán môi trường, kế toán
tài chính môi trường, kế toán quản trị môi trường, định hướng phát triển kế toán môi trường
trong hệ thống kế toán Việt Nam.
- Tài liệu “Kế toán môi trường trong doanh nghiệp”(2012) của tác giả PGS.TS.Phạm Đức Hiếu PGS.TS. Trần Thị Hồng Mai. Tài liệu tập trung làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản về kế toán môi
trường trong doanh nghiệp: Khái niệm kế toán môi trường, kế toán tài chính môi trường, kế toán
quản trị môi trường, kế toán chi phí môi trường, kế toán lợi ích môi trường và đánh giá hiệu


quả hoạt động của môi trường. Tác giả cũng đã đưa ra các khái niệm các yếu tố của kế toán môi
trường như tài sản môi trường, nợ phải trả môi trường, chi phí môi trường, thu nhập môi
trường. Đồng thời tác giả cũng đưa ra các phương pháp phân loại và xác định chi phí môi trường
trong doanh nghiệp, ghi nhận, cung cấp thông tin chi phí và thu nhập môi trường, Tuy nhiên,
trong các yếu tố của kế toán toán môi trường tác giả chưa đề cập đến nhận diện, xác định, ghi
nhận, cung cấp thông tin liên quan đến tài sản môi trường, nợ phải trả môi trường, chưa đề cập
đến mô hình kế toán môi trường trong hệ thống kế toán doanh nghiệp.
- Bài báo “Định hướng phát triển kế toán quản lý môi trường trong hệ thống kế toán Việt Nam”
của tác giả PGS.TS Hà Xuân Thạch. Bài báo đề cập đến kế toán quản trị môi trường với các nội
dung: Nhận diện, phân loại và ghi nhận các loại chi phí môi trường, các khoản thu nhập và tiết
kiệm từ hoạt động môi trường, công bố báo cáo về môi trường, các giải pháp phát triển kế toán
quản lý môi trường tại Việt Nam. Tuy nhiên, tác giả chưa đưa ra các phương pháp xác định chi
phí môi trường, chưa đề cập đến kế toán tài chính môi trường trong doanh nghiệp, chưa nhận
diện, xác định, ghi nhận và cung cấp thông tin tài chính về các yếu tố tài sản môi trường, nợ phải

toán tài chính môi trường, kế toán quản trị môi trường, phương pháp xác định, quy trình ghi
nhận và cung cấp thông tin về các yếu tố tài sản, nợ phải trả, chi phí, thu nhập môi trường trong
doanh nghiệp.
- Bài báo “Kế toán quản trị môi trường tại Nhật Bản và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam” của
tác giả Hoàng Thị Bích Ngọc. Tập trung nghiên cứu kế toán môi trường tại các công ty Nhật Bản,
chỉ ra được các lợi ích khi doanh nghiệp áp dụng kế toán môi trường và bài học kinh nghiệm cho
việc ứng dụng kế toán quản lý môi trường trong các doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, tác giả


chưa đề cập đến định nghĩa kế toán môi trường, kế toán tài chính môi trường, kế toán quản trị
môi trường, phương pháp xác định, quy trình ghi nhận và cung cấp thông tin về các yếu tố tài
sản, nợ phải trả, chi phí, thu nhập môi trường trong doanh nghiệp, mô hình kế toán môi trường
trong hệ thống kế toán doanh nghiệp.
Các nghiên cứu ngoài nước

Trên thế giới nhiều quốc gia đã ban hành nhiều văn bản pháp lý hướng dẫn về kế toán hoạt động
bảo vệ môi trường trong các doanh nghiệp. Hiện nay đã có nhiều tài liệu giới thiệu, hướng dẫn
về kế toán môi trường đã được phát hành, như Cơ quan Bảo vệ môi trường của Mỹ, Bộ Môi
trường Nhật Bản, Bộ Môi trường Cộng hòa liên bang Đức, Ủy ban của Cộng đồng châu Âu (EC)
cũng đưa ra các quy định mang tính chỉ đạo và hướng dẫn một số nội dung kế toán môi trường
và công khai thông tin môi trường của các doanh nghiệp. Một số tổ chức khác như Envirowise
của Vương quốc Anh, Tổ chức Môi trường Canada, các trung tâm, viện nghiên cứu và nhiều nhà
nghiên cứu cũng đã đưa ra nhiều hướng dẫn cho việc đánh giá và lập báo cáo về các chi phí liên
quan đến môi trường. Nhìn chung, các bài nghiên cứu tập trung vào nghiên cứu kế toán môi
trường trên phương diện kế toán tài chính môi trường và kế toán quản trị môi trường.
Liên quan đến kế toán tài chính môi trường, các nghiên cứu này tập trung vào các nội dung sau:
Nhận diện, đo lường, ghi nhận, công khai thông tin chi phí môi trường, nợ phải trả môi trường
trên báo cáo tài chính.
- Bài báo “Kế toán môi trường và chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS)” của tác giả A. Aziz
Ansari đề cập sự cần thiết để phải bổ sung yếu tố môi trường trong báo cáo tài chính của doanh

- Ủy ban liên hợp quốc về phát triển bền vững (2002), đã ban hành

“Nguyên tắc và thủ tục kế toán quản trị môi trường” Tài liệu tập trung vào các


nguyên tắc, thủ tục, phương pháp để định lượng chi phí môi trường nhằm cung cấp thông tin
trong việc ra các quyết định trong nội bộ đơn vị. Các phương pháp được sử dụng kế toán quan
trị môi trường gồm: Phương pháp kế toán dòng luân chuyển vật liệu, phương pháp xác định chi
phí môi trường dựa trên cơ sở hoạt động, phương pháp kế toán dòng chi phí, phân loại chi phí
môi trường trong doanh nghiệp. Tuy nhiên, tác giả chưa hướng dẫn các phương pháp tổ chức
thu thập, hệ thống hóa, xử lý và cung cấp thông tin chi phí môi trường cho việc ra quyết định
trong nội bộ đơn vị.
- Bộ môi trường Nhật bản (2005), đã ban hành tài liệu “Hướng dẫn kế toán môi trường”. Tài liệu
tập trung vào các vấn đề: Định nghĩa kế toán môi trường, vai trò chức năng của kế toán môi
trường, các nhân tố ảnh hưởng đến kế toán môi trường, phân loại chi phí môi trường và lợi ích
môi trường, đo lường chi phí môi trường và lợi ích môi trường, phương pháp kế toán chi phí môi
trường. Đồng thời tài liệu còn hướng dẫn cung cấp thông tin kế toán môi trường cho quản lý nội
bộ đơn vị và công khai thông tin kế toán môi trường cho bên ngoài. Tuy nhiên, tác giả chưa đề
cập đến hệ thống hóa, xử lý thông tin chi phí môi trường phục vụ cho việc ra quyết định trong
nội bộ đơn vị.
3. Kết quả đạt được và những vấn đề tồn tại trong các nghiên cứu trước

Qua phân tích, đánh giá tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về kế toán môi trường trong
các doanh nghiệp:
Các nghiên cứu trong nước

Đã có luận án, tài liệu chuyên khảo, nhiều bài báo viết về kế toán môi trường. Chủ yếu tập trung
vào các vấn đề sau:
- Sự cần thiết và ý nghĩa của kế toán môi trường trong các doanh nghiệp, cần phải tổ chức kế
toán tài chính môi trường và kế toán quản trị môi trường trong các doanh nghiệp, trọng tâm là

bộ đơn vị và công khai cho bên ngoài. Thông tin môi trường công khai bên ngoài có thể trình bày
tích hợp trong báo cáo tài chính hoặc báo cáo môi trường độc lập.


4. Các vấn đề cần nghiên cứu và giải quyết

Nhìn chung, các tài liệu trong nước đã đề cập nhiều đến kế toán môi trường, tập trung vào sự
cần thiết phải thực hiện kế toán môi trường trong doanh nghiệp, vai trò của kế toán môi trường,
một số định hướng phát triển kế toán môi trường tại Việt Nam, đồng thời cũng nêu ra một số
kiến nghị sửa đối, bổ sung các vấn đề về chi phí và thu nhập môi trường trong chế độ kế toán
hiện nay. Một số tài liệu nghiên cứu chi phí môi trường, đưa ra các lý luận cơ bản về kế toán môi
trường, phương pháp kế toán môi trường... Các nghiên cứu trước đây đã đạt được những kết
quả nhất định, tuy nhiên những vấn đề còn tồn tại cần tiếp tục giải quyết như:
- Cần hệ thống hóa một cách đầy đủ hơn về cơ sở lý luận của kế toán môi trường trong doanh
nghiệp.
- Cần nghiên cứu đầy đủ hơn các vấn đề nhận diện, xác định, ghi nhận và cung cấp thông tin liên
quan đến tài sản, nợ phải trả, chi phí, thu nhập môi trường.
- Cần nghiên cứu tổ chức thu nhận, hệ thống hóa, xử lý và cung thông tin môi trường cho các đối
tượng có nhu cầu sử dụng thông tin trên phương diện kế toán tài chính và kế toán quản trị môi
trườnguan đến tài sản, nợ phải trả, chi phí, thu nhập môi trường.
- Cần nghiên cứu tổ chức thu nhận, hệ thống hóa, xử lý và cung thông tin môi trường cho các đối
tượng có nhu cầu sử dụng thông tin trên phương diện kế toán tài chính và kế toán quản trị môi
trườnguan đến tài sản, nợ phải trả, chi phí, thu nhập môi trường.
- Cần nghiên cứu tổ chức thu nhận, hệ thống hóa, xử lý và cung thông tin môi trường cho các đối
tượng có nhu cầu sử dụng thông tin trên phương diện kế toán tài chính và kế toán quản trị môi
trườnguan đến tài sản, nợ phải trả, chi phí, thu nhập môi trường.