VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ VĂN VIỆN

NGHỀ THUỐC ĐÔNG Y GIA TRUYỀN HỌ CA CÔNG,
XÃ XUÂN QUANG, HUYỆN THỌ XUÂN, TỈNH THANH HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC

HÀ NỘI, năm 2018


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ VĂN VIỆN

NGHỀ THUỐC ĐÔNG Y GIA TRUYỀN HỌ CA CÔNG,
XÃ XUÂN QUANG, HUYỆN THỌ XUÂN, TỈNH THANH HÓA

Chuyên ngành: Văn hóa học
Mã số: 8229040

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS.TS NGUYỄN THỊ PHƢƠNG CHÂM


Học viên

Lê Văn Viện


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CP

Chính phủ

Nxb

Nhà xuất bản

UBND

Ủy ban nhân dân

HĐND

Hội đồng nhân dân

QĐ

Quyết định

TW

Trung ƣơng

3.1. Nghề thuốc đông y gia truyền của dòng họ Ca công trong bối cảnh
mới.................................................................................................................................51
3.2. Những chiến lƣợc bảo vệ và phát triển nghề thuốc đông y gia truyền của dòng họ
Ca công..........................................................................................................................54
3.3. Vai trò của dòng họ Ca công và nhân dân trong việc bảo tồn nghề thuốc đông y
gia truyền.......................................................................................................................66
Tiểu kết chƣơng 3..........................................................................................................71
KẾT LUẬN...................................................................................................................72
TÀI LIỆU THAM KHẢO.............................................................................................74
PHỤ LỤC......................................................................................................................77


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Đất nƣớc Việt Nam trải hàng ngàn năm lịch sử dựng nƣớc và giữ nƣớc. Qua
các thời kỳ, những y lý và y thuật dựa trên nền tảng của sự kết hợp lý luận y học
Phƣơng Ðông (Ðông y) với các kinh nghiệm chữa bệnh của cộng đồng gồm 54 dân
tộc Việt Nam, cùng với kinh nghiệm sử dụng các nguồn dƣợc liệu, thảo dƣợc phong
phú sẵn có trong nƣớc hình thành một nền y học truyền thống, hay còn gọi là Y học
cổ truyền Việt Nam.
Ngay từ thời kỳ đầu dựng nƣớc, chúng ta đã biết đến các phƣơng pháp chữa
bệnh đơn giản đƣợc nhắc đến trong truyền thuyết nhƣ ăn trầu để giữ ấm cho cơ thể
hay tục nhuộm răng để bảo vệ răng.
Sau này, trải qua các thời kỳ, những kinh nghiệm trong việc khám chữa bệnh
ngày càng đƣợc phổ biến, khi các triều đình phong kiến thành lập Viện thái y chăm
sóc, bảo vệ sức khỏe cho hoàng tộc và quan lại, theo đó việc trồng thuốc thuốc cũng
đƣợc quan tâm theo nhu cầu chữa bệnh. Dần dần, các phƣơng pháp chữa bệnh bằng
thuốc đông y lan rộng ra nhân dân để phục vụ nhu cầu chăm sóc sức khỏe của ngƣời
dân, theo đó số lƣợng các thầy thuốc cũng ngày một đông.
Đến khi phƣơng tây (ngƣời Pháp) đô hộ nƣớc ta thì phƣơng pháp chữa bệnh

dân gian trong việc phòng và chữa bệnh cũng nhƣ lƣu giữ nghề truyền thống là một
vấn đề rất thú vị cần đƣợc nghiên cứu sâu.
Xuất phát từ những lý do trên tôi chọn đề tài “Nghề thuốc đông y gia truyền
họ Ca Công, xã Xuân Quang, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa” để thực hiện luận
văn Thạc sỹ chuyên ngành Văn hóa học.
2. Mục đích nghiên cứu
Thông qua tìm hiểu, nghiên cứu về nghề thuốc đông y gia truyền của dòng
họ Ca công để làm rõ đƣợc vai trò, tầm quan trọng của dòng họ cũng nhƣ nghề
truyền thống trong đời sống xã hội, những vấn đề về dòng họ và nghề truyền thống
đang đặt ra nhƣ thế nào trong bức tranh biến đổi xã hội hiện nay.
3. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để hoàn thành luận văn, học viên đã sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu sau:
- Phƣơng pháp tổng hợp và phân tích các nguồn tài liệu thứ cấp: tập hợp các
nguồn tài liệu và những kết quả nghiên cứu từ các sách, tạp chí đã xuất bản; từ các
chƣơng trình, dự án đề tài nghiên cứu do các cơ quan, tổ chức trong nƣớc và nƣớc

2


ngoài thực hiện có liên quan đến nội dung nghiên cứu của luận văn. Đánh giá những
thành công và khoảng trống trong nghiên cứu của các công trình này và xác định
vấn đề nghiên cứu chính của luận văn.
- Phƣơng pháp điền dã dân tộc học: Với các kỹ năng quan sát tham gia và
phỏng vấn sâu để thu thập tài liệu, thông tin từ thực địa, trong đó, các kỹ năng quan
sát giúp học viên thể tận mắt chứng kiến cách ứng xử, giao tiếp của thầy thuốc đối
với bệnh nhân; các quan niệm, ứng xử về nghề thuốc ngay trong gia đình, dòng họ
(giữa thế hệ trƣớc với thế hệ sau; con trai với con gái,...); quan điểm, các đối tƣợng
ngƣời bệnh lựa chọn phƣơng pháp chữa trị bằng thuốc đông y; cách thức đƣợc áp
dụng nhằm bảo tồn và phát huy nghề thuốc đông y của gia đình, dòng họ; vai trò
của nhân dân trong bảo tồn và phát huy nghề thuốc đông y hiện nay,...

của dòng họ Ca Công, xã Xuân Quang, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Luận văn
cũng cung cấp phần nào những nét đặc trƣng về văn hóa, quan niệm, tập quán và
ứng xử của cƣ dân nơi đây trong phòng và chữa bệnh.
- Luận văn nêu lên thực trạng của nghề thuốc cũng nhƣ vai trò của dòng họ
trong việc thực hành và duy trì nghề thuốc đông y truyền thống.
- Luận văn góp phần bổ sung nguồn tƣ liệu về nghề thuốc đông y gia truyền
của một vùng đất thuộc miền đồng bằng trung du của tỉnh Thanh Hóa.
6. Bố cục của luận văn.
Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn
còn có 03 chƣơng:
Chƣơng 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu, Cơ sở lý luận và địa bàn
nghiên cứu
Chƣơng 2: Dòng họ Ca công và Nghề thuốc đông y gia truyền
Chƣơng 3: Dòng họ Ca công và chiến lƣợc bảo vệ, phát triển nghề thuốc
đông y gia truyền trong bối cảnh hiện nay

4


CHƢƠNG 1
TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU,
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
1.1. Tình hình nghiên cứu
Trong bối cảnh hiện nay, dòng họ, nghề và làng nghề truyền thống đang là
một trong những chủ đề đƣợc các nhà nghiên cứu quan tâm, tiếp cận dƣới nhiều
phƣơng diện khác nhau. Tuy nhiên, trong khuôn khổ luận văn này, học viên chỉ
tổng quan một số công trình mà học viên cho là nổi bật và có liên quan đến các vấn
đề mà luận văn đang quan tâm nghiên cứu.
Sách Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ [12] là một trong những cuốn sách
ghi chép về một số thầy thuốc thời xƣa ở Trung Hoa và nƣớc ta qua các thời kỳ.

Sách Nghề cổ đất Việt [34] là cuốn sách cung cấp nguồn tài liệu khá phong
phú về bức tranh y học Việt Nam. Công trình này tác giả không chỉ khái quát về
lịch sử y học nƣớc ta dƣới thời phong kiến mà còn giới thiệu về các trung tâm trồng,
chế biến thuốc chữa bệnh lớn, nổi tiếng ở nƣớc ta, trong đó có nhắc đến vua Lý
Thần Tông đã khuyến khích nhân dân nhân trồng các cây thuốc dân dã trong vƣờn
nhà là cây Mã Đề. Công trình đã phác họa nên nghề thuốc đông y ở nƣớc ta từ xƣa
với các làng nghề chuyên trồng, chế biến, thu mua dƣợc liệu cũng nhƣ chữa bệnh và
y đức của ngƣời thầy thuốc trong việc hành nghề chữa bệnh cho nhân dân.
Một học giả nƣớc ngoài nghiên cứu về lịch sử y học đã đề cập đến các lƣơng
y và lang băm thời xƣa là Lois N. Magner trong cuốn Lịch sử y học [20]. Trong tài
liệu này, tác giả đã cho chúng ta biết về lịch sử ngành y học, đƣa ra những so sánh
về những lang y và lang băm giỏi và ngƣợc lại ở Trung Quốc và Ấn Độ. Tác giả còn
đề cập đến các loại thầy thuốc khác nhau, trong đó các thầy thuốc xƣa phải qua các
trƣờng lớp và học việc, còn các thầy lang xoàng thì chủ yếu do tự học. Việc xếp
hạng thầy thuốc dựa vào tỉ lệ thành công trong việc chữa bệnh của họ. Tác giả cũng
phân loại các thầy thuốc giỏi thì chữa những bệnh gì còn các thầy thuốc hạng xoàng
chữa những bệnh gì. Ở đây tác giả cũng đề cập đến các phƣơng pháp chữa bệnh
bằng “mê tín” của các thầy thuốc xƣa và hình phạt dành cho những ngƣời chữa
bệnh bằng phƣơng pháp này. Trong đó, tác giả nhắc đến các thầy thuốc đƣợc đào
tạo bài bản luôn tránh xa các phƣơng pháp chữa bệnh bằng mê tín dị đoan và các
thầy thuốc xƣa cũng phân chia phƣơng pháp chữa, chẩn đoán bệnh theo giới tính
nam, nữ. Tài liệu này cũng khẳng định, các thầy thuốc xƣa thƣờng là nam, hiếm khi

6


Luận vận đậy đu ở file:Luận vận Full