Để phát triển bền vững nền kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Doãn Đình Huề
(Cập nhật: 4/12/2007)
Để phát triển bền vững nền kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa ở Việt Nam cần nhận thức được những khó khăn và
thuận lợi của đất nước. Đó là một nước nông nghiệp lạc hậu, trải
qua nhiều năm chiến tranh nền kinh tế còn thấp kém. Từ một nền
kinh tế kế hoạch tập trung chuyển sang nền kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa phải có bước chuyển đổi cơ chế, luật pháp
cho phù hợp.
1- Quan điểm về phương hướng phát triển nền kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa.
Trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, mục tiêu lợi nhuận là tâm
điểm khiến cho các thành phần kinh tế đều vươn tới. Bằng mọi biện
pháp, thủ đoạn, các nhà sản xuất tìm mọi cách để thu được nhiều lãi.
Trong quá trình tái sản xuất hàng hóa thì tiêu thụ hàng hóa là khâu quyết
định của quá trình sản xuất. Sản xuất bao nhiêu, sản xuất cái gì luôn là
câu hỏi đối với các nhà sản xuất hàng hóa. Họ không mạo hiểm sản xuất
ra mà hàng hóa không tiêu thụ được. Kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị
trường được coi trọng phát triển. Quan điểm này đã chi phối quá trình
phát triển lâu dài của cả nền kinh tế. Vì vậy, quan điểm của các nước đi
theo nền kinh tế thị trường khuyên ta phải nhanh chóng tư nhân hóa nền
kinh tế, phát triển các doanh nghiệp tư nhân. Họ cho rằng chỉ có con
đường đó mới thúc đẩy nền kinh tế thị trường phát triển, coi nhẹ vai trò
của kinh tế nhà nước, vai trò lãnh đạo của Đảng. Điều này được thể hiện
dưới các hình thức ràng buộc như gắn với việc cho vay các nguồn vốn,
trong đó có vốn ưu đãi, vốn dài hạn và trung hạn, các dự án, chương
trình phát triển kinh tế - xã hội. Đây là vấn đề rất nhạy cảm. Nếu nhận
thức việc vay vốn không đầy đủ, không sáng suốt sẽ dẫn đến tình trạng
đến kỳ hạn, chúng ta sẽ không trả được nợ, hoặc sử dụng vốn không

Chính vì vậy, sự nghiệp đổi mới của Đảng đòi hỏi mỗi chúng ta phải có
nhận thức đúng hơn, phải tự vận động vượt lên chính mình để không bị
tụt hậu, phải tiếp cận nhanh với công nghệ tiên tiến của thế giới.
Quan điểm phát triển nền kinh tế nhiều thành phần có sự quản lý của
Nhà nước chính là cái mới của sự nghiệp đổi mới của Đảng. Đương
nhiên để có được nhận thức đúng đòi hỏi quá trình thực tiễn đã minh
chứng qua các giai đoạn phát triển của đất nước. Qua mỗi lần đại hội
Đảng, chúng ta càng nhận thức rõ hơn, cụ thể hơn, sâu sắc hơn, từ thấp
đến cao, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện. Quả thực coi trọng các
thành phần kinh tế cùng phát triển đã làm cho nền kinh tế khởi sắc, đời
sống nhân dân ta được nâng cao, nông thôn được đổi mới. Sự đổi mới
nhanh chóng ở Việt Nam về kết cấu hạ tầng, thu nhập, đời sống và nhất
là từ nước thiếu lương thực trở thành nước xuất khẩu gạo đứng thứ hai
thế giới. Nhiều sản phẩm của các thành phần kinh tế đã có chỗ đứng ở
thị trường thế giới, có thương hiệu. Có mặt hàng bán giá rẻ làm cho nước
công nghiệp phát triển cũng lo ngại và kiện ta bán giá thấp, phá giá thị
trường. Sở dĩ sản phẩm của ta cạnh tranh được với hàng ngoại, vì sản
xuất chi phí thấp hơn; như cá ba sa ở đồng bằng sông Cửu Long.
Trong quá trình phát triển các thành phần kinh tế, điều cần coi trọng là
thành phần kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Kinh tế nhà nước đóng
vai trò quan trọng là vì nhiều ngành nghề, lĩnh vực các thành phần kinh tế
khác không làm được hoặc làm không hiệu quả thì kinh tế nhà nước đảm
nhiệm. Kinh tế tư nhân tuy năng động nhưng nếu lợi nhuận ít sẽ không
đảm đương được nhiệm vụ mà xã hội cần.
Quan điểm phát triển kinh tế gắn với quốc phòng, an ninh nhằm đáp ứng
tình hình mới. Quan điểm này được hầu hết các nước đều coi trọng. V.I.
Lê-nin đã từng chỉ rõ: giành chính quyền đã khó, giữ chính quyền còn khó
hơn. Đối với mỗi quốc gia, an ninh chính trị xã hội luôn được đặt lên hàng
đầu. Ở nước ta quan điểm trên luôn được Đảng và Nhà nước ta coi
trọng. Đương nhiên, cũng vì lý do nước ta đã trải qua nhiều năm chiến

miền. Trước hết, phải tạo cho địa phương có điều kiện làm giàu, sau đó
giúp đỡ các địa phương khác; miền xuôi giàu trước có trách nhiệm giúp
miền núi, vùng sâu, vùng xa để từng bước đi lên. Ở vùng điều kiện phát
triển kinh tế thuận lợi giúp vùng kinh tế khó khăn phải được quán triệt tới
từng các cấp ủy, chính quyền từ trung ương đến địa phương và cơ sở.
Đây chính là sự chỉ đạo sáng suốt của Đảng ta trong quan điểm phát triển
kinh tế - xã hội gắn với xóa đói giảm nghèo, phấn đấu để diện đói nghèo
trong xã hội ở mức thấp nhất. Về giải pháp giúp đỡ bằng nhiều hình thức,
với quan điểm là "cho cần câu, chứ không cho xâu cá". Quan điểm này
thời gian qua đã được các địa phương trong cả nước thực hiện rất tốt, có
nhiều điển hình kinh tế hộ đã thoát nghèo trở thành triệu phú.
2- Giải pháp để phát triển bền vững nền kinh tế thị trường định hướng xã
hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
2.1. Tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa nhằm đáp ứng sự nghiệp đổi mới của Đảng và thực hiện các mục
tiêu kinh tế - xã hội. Điều cần chú ý là đổi mới hoạt động ngân hàng - tài
chính là khâu đột phá trong suốt tiến trình đổi mới nền kinh tế. Cơ chế
quản lý, giám sát hoạt động ngân hàng - tài chính được đổi mới theo
hướng thông thoáng hơn, phù hợp với tự do hóa tài chính nhằm tạo môi
trường thuận lợi, cho các tổ chức tín dụng hoạt động theo nguyên tắc thị
trường. Tập trung hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế thị trường.
Tạo lập đồng bộ và vận hành thông suốt các loại thị trường, nhất là thị
trường tài chính. Chú trọng liên kết giữa thị trường tiền tệ với thị trường
vốn. Kết hợp chặt chẽ chính sách tiền tệ với chính sách tài khóa để ổn
định kinh tế vĩ mô, tăng dự trữ ngoại tệ, khuyến khích thực hành tiết kiệm
trong tiêu dùng, tập trung vốn cho đầu tư phát triển. Cơ chế điều hành
chính sách tiền tệ được chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa sang cơ chế điều
hành dựa vào thị trường với việc từng bước loại bỏ các biện pháp kiểm
soát tiền tệ trực tiếp như các kế hoạch tiền mặt, kế hoạch tín dụng, trần
tín dụng ấn định lãi suất và đưa vào áp dụng các công cụ chính sách tiền

rào khu công nghiệp, việc áp thuế với mỗi đơn vị có số thu chênh lệch
nhau gây bức xúc cho các doanh nghiệp. Điều này được các ý kiến phát
biểu ở “Cuộc đối thoại giữa các doanh nghiệp với lãnh đạo Bộ Kế hoạch
và Đầu tư, Bộ Tài chính.”
Đáng lưu ý là có một thực trạng là thủ tục hành chính ở Việt Nam là quá
rườm rà, phức tạp, qua nhiều khâu, chi phí tốn kém. Không ít các nhà
đầu tư ngại việc làm thủ tục do chậm trễ, thủ tục hành chính qua nhiều
cửa mà chủ yếu “hành là chính”. Nếu có “lót tay” thì thông đồng bén giọt,
nếu không còn chờ đợi. Mặt khác, ngay việc thực hiện các ưu tiên cho
các doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu trong nước làm hàng xuất khẩu
còn bị thu thuế như doanh nghiệp mua nguyên liệu từ bên ngoài; thậm
chí nếu tính đầy đủ còn bị thuế cao hơn. Tất cả các tồn tại trên đều là do
việc các văn bản, luật pháp còn chưa đồng bộ khiến cho quá trình thực
hiện gặp khó khăn. Đương nhiên cũng không loại trừ nhiều bộ phận như
hải quan ở nhiều địa phương còn tự đặt ra quy chế riêng để thực hiện
công tác hành thu, nhằm tạo nguồn thu bất chính để mưu cầu lợi ích
riêng. Thực tế cho thấy, ở nhiều cửa khẩu hàng xuất đi nước ngoài vẫn
còn nhiều tiêu cực mà chưa được ngăn chặn, như áp thuế không đúng
với số lượng, chủng loại hàng hóa. Các mặt hàng “nhạy cảm” vẫn chưa
được kiểm soát triệt để bảo đảm nghiêm minh đúng luật pháp.
2.3. Tiếp tục phát triển các thành phần kinh tế để đẩy nhanh tăng
trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, xóa đói giảm nghèo. Qua
hơn 20 năm đổi mới, nền kinh tế nước ta đã đạt được những thành tựu
đáng phấn khởi, được bạn bè thế giới đánh giá cao. Những thành tựu đó
là nhờ sự lãnh đạo của Đảng trong đổi mới tư duy kinh tế, đưa nền kinh
tế nhiều thành phần thay cho việc chỉ chú trọng kinh tế quốc doanh và
kinh tế tập thể. Sự nhận thức rõ về phát triển nền kinh tế nhiều thành
phần đã tạo điều kiện cho đất nước khởi sắc. Thực tiễn cho thấy phát
triển kinh tế hàng hóa là giai đoạn thấp của kinh tế thị trường, cho nên
đẩy mạnh sản xuất hàng hóa trong điều kiện đất nước còn nghèo thì phát