BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGHỆ THUẬT TRUNG ƯƠNG

PHAN QUÝ HIỀN

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ
VĂN HÓA LỄ HỘI CHỌI TRÂU XÃ PHÙ NINH,
HUYỆN PHÙ NINH, TỈNH PHÚ THỌ

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA
Khóa 3 (2015 - 2017)

Hà Nội, 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGHỆ THUẬT TRUNG ƯƠNG

PHAN QUÝ HIỀN

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ
VĂN HÓA LỄ HỘI CHỌI TRÂU XÃ PHÙ NINH,
HUYỆN PHÙ NINH, TỈNH PHÚ THỌ

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
Mã số: 60.31.06.42

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Hữu Thức

Hà Nội, 2017


MTTQ

Mặt trận tổ quốc

NĐ

Nghị định

NTM

Nông thôn mới

Nxb

Nhà xuất bản

PGS. TS

Phó giáo sư, Tiến sĩ

QĐ

Quyết định

TP

Thành phố

TTVHTT&DL

1.1.4. Giá trị văn hoá của lễ hội truyền thống ..................................................... 17
1.2. Văn bản của Đảng và Nhà nước về bảo tồn và phát huy các giá trị văn
hóa của lễ hội .............................................................................................................. 22
1.2.1. Văn bản định hướng của Đảng.................................................................... 22
1.2.2. Văn bản quản lý của Nhà nước ................................................................... 25
1.3. Tổng quan về xã Phù Ninh, huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ ................... 29
1.3.1. Điều kiện tự nhiên ............................................................................. 29
1.3.2. Lịch sử hình thành - truyền thống văn hóa .............................................. 30
1.3.3. Vai trò của bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa lễ hội chọi trâu . 33
Tiểu kết ......................................................................................................................... 36
Chương 2: THỰC TRẠNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN
HÓA CỦA LỄ HỘI CHỌI TRÂU XÃ PHÙ NINH, HUYỆN PHÙ NINH,
TỈNH PHÚ THỌ ........................................................................................................ 38
2.1. Diễn trình và giá trị văn hóa của lễ hội chọi trâu xã Phù Ninh, huyện
Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ ............................................................................................ 38
2.1.1. Diễn trình tổ chức lễ hội ............................................................................... 38
2.1.2. Những giá trị văn hóa .................................................................................... 49
2.2. Các chủ thể bảo tồn và phát huy .................................................................... 55
2.3. Hoạt động bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của lễ hội chọi trâu ...... 60
2.3.1. Xây dựng, chỉ đạo thực hiện các văn bản quản lý nhà nước về lễ hội .... 60


2.3.2. Công tác chỉ đạo, lãnh đạo tổ chức lễ hội ................................................ 64
2.3.3. Công tác tuyên truyền, phổ biến giá trị của lễ hội ................................. 67
2.3.4. Tổ chức lễ hội chọi trâu gắn với du lịch ................................................... 71
2.3.5. Công tác quản lý nguồn nhân lực ............................................................... 75
2.3.6. Công tác quản lý tài chính và cơ sở vật chất ........................................... 76
2.3.7. Công tác đảm bảo an ninh trật tự và vệ sinh môi trường ..................... 78
2.3.8. Công tác kiểm tra, giám sát hoạt động lễ hội .......................................... 79
2.4. Sự tham gia của cộng đồng đối với bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội

được ví là “đầu cơ nghiệp”, hình ảnh con trâu đã xuất hiện trong những bài
ca dao, tục ngữ:
Trâu ơi ta bảo trâu này
Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta
Cấy cày vốn nghiệp nông gia
Ta đây trâu đấy ai mà quản công
Bao giờ ngọn lúa còn bông
Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn.
Trong mười hai con giáp, trâu đứng thứ hai. Tượng trâu bằng đất
nung đã được giới khảo cổ tìm thấy trong các di chỉ Tiên Hội, Đồng Đậu...
hơn ba nghìn năm trước. Vật trang sức hình đầu trâu bằng đá quý, mài nhẵn
bóng, đã tìm thấy ở di chỉ Đình Chàng (Hà Nội) trên dưới ba nghìn năm.
Trong 15 bộ lạc hợp thành nước Văn Lang của các vua Hùng có một bộ lạc
mang tên Trâu. Quả thực con trâu gắn liền với cuộc sống của mỗi người dân
nước Việt, nhiều miền quê khác nhau đều có những lễ hội gắn với trâu như
chọi trâu hay đâm trâu. Một trong những lễ hội dân gian đặc sắc đó là lễ hội
chọi trâu ở xã Phù Ninh, huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ.
Đối với nhân dân xã Phù Ninh, huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ trước
năm 1945 có rất nhiều di tích văn hóa: đình, chùa, miếu, các hoạt động lễ


2

hội thường xuyên được tổ chức, tạo nên một bức tranh sinh động trong đời
sống văn hóa tinh thần của nhân dân. Trong sử sách và trí nhớ của những
người cao tuổi tại địa phương vẫn nhắc đến lễ hội chọi trâu như một quá
khứ hào hùng, đầy ấn tượng và sôi động, phản ánh truyền thống văn hóa
dân gian đặc sắc của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, giữ vai trò quan
trọng trong đời sống văn hóa tâm linh của nhân dân. Vậy mà hơn 60 năm
qua, lễ hội chọi trâu ở Phù Ninh đã bị mai một với nhiều nguyên nhân khác

hóa của lễ hội chọi trâu xã Phù Ninh, huyện Phù Ninh tỉnh Phú Thọ”
làm Luận văn thạc sỹ chuyên ngành quản lý văn hóa của mình.
2. Lịch sử vấn đề
Nghiên cứu về lễ hội không phải là một đề tài mới. Từ trước tới nay,
đã có nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề này. Tác giả Lê Hữu Tầng nêu ra
những ảnh hưởng do sự bùng phát trở lại của lễ hội đối với cuộc sống
đương đại như:
Nhu cầu lễ hội có thực sự là nhu cầu của đa số người dân hay không,
hay đó chỉ là nhu cầu do một số người muốn lợi dụng lễ hội để tiến hành
các hoạt động mê tín dị đoan, kinh doanh lễ hội để kiếm lời khai thác?
Những biến đổi kinh tế - xã hội sẽ tác động ra sao đối với nhu cầu hội lễ
của người dân và ngược lại? [23, tr. 21].
Đánh giá về vai trò của lễ hội đối với sự phát triển của xã hội, về
những giá trị của lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội đương đại, tác
giả Ngô Đức Thịnh đưa ra quan điểm, trong xã hội đương đại, lễ hội truyền
thống còn giữ năm giá trị cơ bản [48, tr. 37].
Các tác giả Nguyễn Chí Bền, Trần Lâm Biền, Bùi Khởi Giang,...
trong cuốn sách Kho tàng lễ hội cổ truyền Việt Nam đã thể hiện rõ nét các
sắc thái văn hóa được thể hiện ở các đối tượng văn hóa cụ thể, trong đó có
lễ hội cổ truyền Việt Nam trên vùng miền. Cuốn sách tập hợp một cách khá
đầy đủ các lễ hội cổ truyền trong khối di sản văn hóa Việt Nam mà các thế
hệ cha ông đã dày công vun đắp, giúp cho bạn đọc có cái nhìn tương đối


4

toàn diện và sâu sắc về kho tàng lễ hội cổ truyền Việt Nam, đồng thời cảm
nhận được vai trò to lớn, linh thiêng cùng những quan niệm thẩm mỹ về
văn hóa dân tộc trong cuộc sống của con người Việt Nam.
Với vùng đất Phú Thọ, nhiều tác phẩm, công trình đề cập đến lễ hội,

Các công trình này chủ yếu nghiên cứu lễ hội chọi trâu từng được tổ chức
tại xã Phù Ninh trước năm 1945, tập trung mô tả lễ hội chọi trâu tại thời
điểm diễn ra lễ hội, đề ra các phương hướng phục dựng lễ hội và quản lý lễ
hội, vẫn thiếu vắng công trình nghiên cứu lễ hội chọi trâu ở góc độ giúp
người đọc nhận ra cách thức bảo tồn và phát huy các giá trị của lễ hội. Tôi
tiếp cận đề tài “Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa lễ hội chọi trâu xã
Phù Ninh, huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ” không chỉ để làm rõ các giá trị
văn hóa hàm chứa trong nó mà còn đưa ra những giải pháp góp phần bảo
tồn và phát huy giá trị văn hóa của lễ hội, gắn lễ hội với phát triển du lịch,
từ đó góp phần đẩy mạnh công tác quảng bá hình ảnh của lễ hội tới du
khách trong và ngoài nước.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Luận văn nghiên cứu thực trạng công tác bảo tồn và phát huy giá trị
văn hóa lễ hội chọi trâu ở xã Phù Ninh, huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ từ
đó đề một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của lễ hội
chọi trâu ở xã Phù Ninh trong thời gian tới.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu cơ sở lý luận của về bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội truyền
thống.
- Xác định những giá trị văn hóa truyền thống của lễ hội.
- Trình bày diễn trình, đặc điểm của lễ hội chọi trâu ở xã Phù Ninh
qua so sánh với một số lễ hội khác và giá trị của lễ hội


6

- Đánh giá thực trạng công tác bảo tồn và phát huy giá trị vắn hóa lễ
hội chọi trâu xã Phù Ninh
- Đề xuất những giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn