QUY HOẠCH VÀ PHÁT TRIỂN KHÔNG GIAN NGẦM
ĐÔ THỊ VIỆT NAM
TS. Nguyễn Trúc Anh - Phó VP
Ban chỉ đạo QH và ĐTXD Vùng thủ đô Hà Nội,
TS. Đinh Tuấn Hải - Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội
Tóm tắt
Không gian ngầm là không gian bị hạn chế nên một khi đã khai thác và xây dựng
thì rất khó thay đổi. Vì thế, chúng ta cần phải có cái nhìn xa trong việc quy hoạch, xây
dựng và phát triển không gian ngầm đô thị trong thành phố một cách tổng thể. Trong bài
nghiên cứu, các tác giả sẽ tổng quan có hệ thống và có chọn lọc các thông tin cơ bản về
quy hoạch và phát triển không gian ngầm. Tiếp đó, các tác giả đưa ra đề xuất trong các
hướng dẫn lập quy hoạch phát triển không gian ngầm đô thị.

PLANNING AND DEVELOPMENT FOR UNDERGROUND SPACES
OF URBAN AREAS IN VIETNAM
Nguyen Truc Anh - Vietnam Institute for Architecture and Planning
of Urban and Rural
Dinh Tuan Hai - Hanoi Architectural University

Abstract
Underground space is the limited space so upon utilization and construction, it is
difficult for change or modification. Thus, we should have broad images on general
planning, construction and development for urban undergrounf spaces within cities. On
this paper, authors summarize generally and systematically for basic infroamtion on
planning and developing of underground spaces. Later, the authors proposes guidelines
on establishment of planning and developing plans for urban underground spaces.

1


1. Giới thiệu chung

, Nhật cũng là một nước đi đầu về phát triển không gian ngầm đô thị.

Trong thế kỷ XXI, nước Nhật đang đứng trước nhu cầu cấp bách trong việc xây dựng
một môi trường xã hội phát triển đáp ứng nhiều nhu cầu khác nhau. Năm 1987, Nhật tiến
hành cải tạo toàn bộ Tokyo, đồng thời chuẩn bị phát triển các thành phố khác với đầy đủ
tính năng của một đô thị bậc cao. Với một trào lưu xã hội và đặc tính địa lý như vậy, so
với các nước khác thì không gian sinh hoạt ở nước Nhật bị thiếu, là nguyên nhân của việc
2


giá đất tăng cao, hạn chế phát triển hệ thống hạ tầng xã hội cơ bản với đầy đủ tính năng.
Để vượt qua khó khăn này, vấn đề về sử dụng không gian dưới lòng đất đã trở thành một
nhu cầu mới. Nước Nhật bắt đầu xây dựng công trình ngầm cách đây hai, ba nghìn năm
trước, được sử dụng làm không gian sống như trong các hang động tự nhiên; gồm những
đường hầm, tiêu biểu là đường nước Edo-Tamagawa Jyousui, cửa hầm xanh của Kyusyu
Yamakei. Việc xúc tiến sử dụng một cách hiệu quả không gian ngầm được chính thức bắt
đầu kể từ khi việc tái cấu trúc một quy mô xã hội hiện đại vào đầu thế kỷ XX.
Năm 1863, tại Luân Đôn, tuyến tàu điện ngầm đầu tiên (đường sắt Metro Polytan)
đã được đưa vào hoạt động. 60 năm sau, năm 1927, nước Nhật mới khai thông tuyến tàu
điện ngầm đầu tiên nối giữa Tokyo và Asakusa. Năm 1933, tại Osaka, tuyến tàu điện
ngầm cũng bắt đầu xuất hiện, sau đó đến đầu thời kỳ Showa 20, trong vòng 10 năm, tại
hai thành phố lớn này đã hoàn thành 20km đường sắt. Sau chiến tranh, việc xây dựng
không chỉ còn giới hạn tại Tokyo va Osaka mà đã lan đến những thành phố như Sapporo,
Sendai, Yokohama, Nagoya, Kyoto, Kobe, Fukuoka v.v, và cho đến nay nó được xếp vào
vị trí những cơ sở hạ tầng chủ yếu cho các thành phố lớn.
Mặt khác việc xây dựng những phố mua sắm ngầm ở Nhật bắt đầu bằng việc xây
dựng khu cửa hàng dưới ga tầu điện ngầm Kanda thuộc Tokyo, và được phát triển mạnh
từ sau năm Showa 30 khi trung tâm mua sắm Shibuya, Namba hay trung tâm mua sắm
Nagoya đồng loạt được xây dựng. Tuy nhiên vào năm 1980, khi xảy ra vụ cháy nổ tại
phố mua sắm Golden trước cửa ga Shizuoka, những chế tài trong việc xây dựng ngầm bị

chính đô thị, các tuyến đường dây đường ống phân phối được thiết kế để đảm bảo kết nối
hạ tầng kỹ thuật đến từng công trình. Do vậy trong bản đồ tổng hợp đường dây đường
ống tại quy hoạch chi tiết 1/2000, ngoài các tuyến đường dây đường ống chính được tuân
thủ theo quy hoạch chung xây dựng đô thị, các tuyến đường dây đường ống nhánh được
thiết kế bố trí thêm trên các tuyến đường.
Trong thực tế xây dựng hiện nay tại các đô thị, đường ống cấp nước, đường ống
thoát nước được xây dựng ngầm dưới lòng đường hoặc vỉa hè, nhiều loại đường dây chưa
được ngầm hóa như cáp điện lực, cáp thông tin... Hiện nay tại tất cả các đô thị chưa xây
dựng tuynen kỹ thuật và hào kỹ thuật để bố trí và quản lý các công trình hạ tầng kỹ thuật
ngầm. Việc xây dựng ngầm các công trình hạ tầng kỹ thuật hiện nay còn nhiều bất cập
trong công tác thiết kế, phối hợp xây dựng giữa các đơn vị có công trình ngầm và việc
quản lý sử dụng các công trình ngầm hạ tầng kỹ thuật. Các đô thị xây mới hầu hết thực
hiện việc ngầm hoá hạ tầng kỹ thuật, trong khi các đô thị cũ, đô thị cải tạo hệ thống hạ
tầng kỹ thuật chắp vá, thiếu đồng bộ gây nhiều khó khăn rất lớn cho việc ngầm hoá hạ
tầng kỹ thuật.
các thành phố lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh đã bắt đầu nghiên cứu hoặc
chuẩn bị xây dựng một số tuyến đường không dây “chủ trương là xây dựng hai thành phố
4


văn minh, lịch sự, nhân dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội. Một trong các
công việc cụ thể là phải đưa các loại dây trên mặt đất xuống lòng đất, thành phố phải dần
chia tay với các loại dây mạng nhện chằng chịt hiện nay, thiếu ngăn nắp, ảnh hưởng cảnh
quan đô thị và không đảm bảo an toàn.
4.2. Không gian ngầm giao thông đô thị
Cùng với các không gian ngầm đã và đang được xây dựng thì khái niệm thế nào là
không gian ngầm giao thông đô thị cũng được đưa ra theo những cách chính thức và
không chính thức ở Việt Nam. Từ những thông tin đã có về phân loại không gian ngầm
giao thông đô thị của Việt Nam và trên thế giới, có thể đưa ra một cách phân loại cho
không gian ngầm giao thông đô thị gồm: các tuyến tầu điện ngầm, đường ô tô ngầm,

khai thác, sử dụng hợp lý, hiệu quả không gian ngầm đáp ứng các nhu cầu của
của dân cư và cộng đồng và phù hợp với các quy hoạch phát triển khác trong nội
bộ đô thị và trong cả nước”.
Trong khi nhiều nước trên thế giới xây dựng được hệ thống công trình công cộng
ngầm hoạt động hiệu quả thì tại Việt Nam có thể nói là chưa có hoặc có một số ít không
đáng kể công trình công cộng ngầm được xây dựng. Trong mấy năm gần đây khi quy
hoạch không gian ngầm bắt đầu được quan tâm đúng mức thì công trình công cộng ngầm
được xem xét như một lĩnh vực trong quy hoạch ngầm đảm bảo tính tiện ích cho người
sử dụng và cho phát triển bền vững đô thị. Nhưng có thể thấy rằng vẫn thiếu các dự án
công trình ngầm và trong điều kiện về nguồn vốn cũng như phải ưu tiên phát triển kinh
tế, hạ tầng kỹ thuật thuận lợi thì việc xây dựng các công trình công cộng ngầm tại Việt
Nam vẫn còn rất nhiều khó khăn.
5. Hướng dẫn lập quy hoạch không gian ngầm đô th
Không gian ngầm là một lĩnh vực mới trong việc xây dựng thành phố, nhưng quy
hoạch không gian ngầm cần phải được xem xét như một phần không thể thiếu trong quy
hoạch xây dựng đô thị. Quy hoạch các công trình ngầm dù là quy hoạch chung hay quy
hoạch chi tiết thì cũng phải được nhìn nhận ở 2 khía cạnh: quan hệ trong hệ thống các
công trình ngầm phải đồng bộ và mối liên hệ giữa các công trình ngầm với các công trình
trên mặt đất là mối quan hệ tương thích. Trong đó không gian ngầm nghiên cứu theo các
loại công trình với các đặc điểm riêng: hạ tầng kỹ thuật ngầm, công trình giao thông
ngầm, công trình công cộng và ở có không gian ngầm. Quy hoạch tận dụng tối đa sự kết
nối các loại công trình ngầm để đảm bảo tính thuận tiện cho không gian ngầm.
5.1. Quy hoạch không gian ngầm trong quy hoạch chung xây dựng đô thị
Quy hoạch không gian ngầm là một trong 2 bộ phận của quy hoạch chung xây
dựng đô thị. Quy hoạch không gian ngầm sẽ được lập sau khi quy hoạch không gian nổi
đã phê duyệt. Vì thế việc quy hoạch các công trình ngầm lúc này phải đảm bảo nghiên
6


cứu 3 yếu tố quyết định là: (1) Nhu cầu sử dụng công trình ngầm; (2) Kết nối công trình

tiết không dừng lại ở tính chất xác định mạng lưới, mà chỉ sử dụng yếu tố này trong quy
7


hoạch chung để làm cơ sở tạo mối quan hệ đồng bộ trong hệ thống các công trình ngầm
sau khi đã thiết lập được giải pháp cho từng công trình trong từng loại công trình ngầm.
Khả năng kết nối của công trình ngầm với các công trình trên mặt đất được quan tâm đặc
biệt khi lựa chọn giải pháp: điểm kết nối, hình thức, giải pháp kiến trúc, kỹ thuật. Theo
từng chuyên ngành sẽ xây dựng các bản vẽ, thuyết minh cho bản vẽ cho chuyên ngành
đó. Điểm khác biệt giữa quy hoạch chung và quy hoạch chi tiết là: quy hoạch chung tập
trung làm rõ mạng lưới quy hoạch không gian ngầm còn quy hoạch chi tiết tập trung làm
rõ công trình ngầm. Quy hoạch chi tiết 1/2000 và 1/500 không có nhiều khác biệt, trong
đó quy hoạch 1/500 cụ thể hơn 1/2000 và tính tới mức độ ảnh hưởng của từng giải pháp.
6. Kết luận
Không gian ngầm là một lĩnh vực mới trong xây dựng thành phố nhưng một khi đã
khai thác và xây dựng thì rất khó thay đổi. Việt Nam đã nhận thức được tầm quan trọng
của quy hoạch không gian ngầm nhưng các quy định về công trình ngầm vẫn còn thiếu
nhất là cho từng chuyên ngành trong quy hoạch ngầm. Các quy định hầu hết tập trung
trong Luật quy hoạch 2009, Nghị định 41/2007/NĐ-CP về xây dựng ngầm đô thị, và Nghị
định 39/2010/NĐ-CP về quản lý không gian ngầm đô thị. Trong bài nghiên cứu, tác giả
đã trình bày một vài nét về thực tế quy hoạch không gian ngầm ở Việt Nam. Quy hoạch

8


Quy hoạch chung xây
dựng đô thị

Quy hoạch chung xây
dựng ngầm đô thị

1. Sự cần thiết lập quy hoạch.
2. Phân tích đánh giá hiện trạng.
3. Các tiền đề phát triển không gian ngầm
đô thị.
4. Dự báo nhu cầu phát triển và sử dụng
không gian ngầm đô thị.
5. Định hướng quy hoạch.
6. Quy hoạch xây dựng không gian ngầm
đô thị giai đoạn đầu 5 – 10 năm.
7. Đề xuất các yêu cầu về quản lý không
gian ngầm đô thị.
8. Kết luận và kiến nghị.

Bộ bản vẽ quy hoạch chung xây
dựng ngầm đô thị:
1. Bản vẽ hiện trạng
2. Bản vẽ quy hoạch không
gian ngầm.
3. Bản vẽ sử dụng đất theo
các giai đoạn quy hoạch.
4. Sơ đồ định hướng phát
triển không gian ngầm
đô thị.
5. Sơ đồ liên hệ giữa công
trình ngầm và công trình
trên mặt đất.

Sơ đồ 1: Các bước lập quy hoạch không gian ngầm trong quy hoạch chung xây dựng đô thị

9

2. Bản vẽ xác định điểm kết nối
giữa các công trình ngầm và
các công trình trên mặt đất.

Lập quy hoạch chi tiết
xây dựng ngầm đô thị
Thuyết minh quy hoạch chi tiết xây dựng ngầm đô
thị:
1. Mở đầu (lý do, sự cần thiết, mục tiêu,
phạm vi, cơ sở lập quy hoạch chi tiết).
2. Phân tích đánh giá điều kiện tự nhiên và
hiện trạng.
3. Dự báo nhu cầu phát triển không gian
ngầm trong khu vực.
4. Nguyên tắc thể hiện.
5. Đề xuất quy hoạch.
6. Kết luận và kiến nghị.

Bộ bản vẽ quy hoạch chi tiết xây dựng
ngầm đô thị:
1. Bản vẽ hiện trạng
2. Bản vẽ quy hoạch không gian
ngầm.
3. Bản vẽ tổng mặt bằng sử dụng
đất.
4. Bản đồ quy hoạch chỉ giới đường
đỏ, chỉ giới xây dựng.
5. Sơ đồ tổ chức không gian, kiến
trúc, cảnh quan.
6. Sơ đồ liên hệ giữa công trình

3. Các web thông dụng www.google.com.vn, www.vnexpress.net, www.moc.gov.vn.

11