ÂÃƯ VÀN NGHË LÛN 9
Âãư ra: Trong truûn “Ngỉåìi con gại Nam Xỉång” nhán váût
Trỉång Linh väüi tin cáu nọi ngáy thå ca con tr â nghi oan cho V
Nỉång rưng ráùy v âạnh âùi nng âi. V Nỉång bë oan ỉïc nãn
nhy xúng säng tỉû váùn.
Em hy âc ké lải tạc pháøm v tçm xem cọ nhỉỵng chi tiãút
no trong truûn tạc gi mún hẹ måí kh nàng cọ thãø trạnh
âỉåüc thm këch âau thỉång cho V Nỉång. Nhỉỵng ngun nhán no
lm cho thm këch âọ váùn diãùn ra dáùn âãún cại chãút âau thỉång
ca ngỉåìi phủ nỉỵ âỉïc hảnh?
Em hy bçnh lûn vãư ngun nhán cại chãút âọ.
HỈÅÏNG DÁÙN
1. Âc ké tạc pháøm, nàõm vỉỵng chi tiãút, âäüc láûp suy nghé âãø
tçm ra nhỉỵng chi tiãút m âãư u cáưu. Ti thàõt nụt v måí nụt l åí
chäù áúy. Mäùi em tçm ti theo cạch ca mçnh miãùn l håüp lê.
2. Bçnh ln vãư ngun nhán cại chãút ca V Nỉång. Cọ ngun nhán
trỉûc tiãúp do tênh nãút cạ nhán ca Trỉång Linh v ngun nhán sáu
xa ca chãú âäü x häüi tỉì âọ tçm ra nghéa täú cạo v nhán âảo
ca tạc pháøm.
BI VIÃÚT THAM KHO
“Truưn kç mản lủc” l mäüt tạc pháøm cọ giạ trë ca vàn
hc cäø nỉåïc ta thãú kè XVI, mäüt táûp truûn vàn thå âáưu tiãn
bàòng chỉỵ Hạn åí Viãût Nam. Truûn “Ngỉåìi con gại Nam Xỉång” l
mäüt truûn hay trong tạc pháøm.
Truûn kãø ràòng, V Thë Thiãút l mäüt phủ nỉỵ âỉïc hảnh åí
Nam Xỉång, chäưng l Trỉång Linh, ngỉåìi nh giu nhỉng khäng cọ
hc, tênh laiû âa nghi. Triãưu âçnh bàõt lênh, Trỉång Linh phi tng
qn trong khi våü âang mang thai. Chäưng âi xa måïi âỉåüc mỉåìi ngy
thç nng sinh con trai âàût tãn l Ân. Nàm sau, giàûc tan, viãûc qn
kãút thục, Trỉång Linh tråí vãư thç con â biãút nọi, nhỉng âỉïa tr
nháút âënh khäng nháûn Trỉång Linh lm bäú. Nọ nọi: “Å hay! Thãú ra

chuûn â xong. V Nỉång khäng cn nỉỵa trãn âåìi.
Cáu chuûn bàõt âáưu tỉì mäüt bi këch gia âçnh, mäüt chuûn
trong nh, mäüt vủ ghen tng. Khäng êt tạc pháøm xỉa nay â viãút
vãư cại chuûn thỉåìng tçnh âáưy tai hoả ny. V nỉång khäng may
láúy phi ngỉåìi chäưng c ghen, ngun nhán trỉûc tiãúp dáùn nng
âãún cại chãút bi thm l “mạu ghen” ca ngỉåìi chäưng näng näøi.
Nhỉng sỉû thỉûc váùn l sỉû thỉûc!cại chãút oan øng quạ v
ngỉåìi chäưng âäüc âoạn quạ!
Mäüt phủ nỉỵ âỉïc hảnh, tám häưn nhỉ ngc sạng m bë nghi
oan båíi mäüt chuûn khäng âáu åí mäüt låìi con tr, mäüt cáu nọi âu
ca mẻ våïi con m phi tçm âãún cại chãút bi thm, ai oạn trong
lng säng thàm thàóm. Cáu chuûn âau lng vỉåüt ra ngoi khn
khäø cu mäüt gia âçnh, nọ büc chụng ta phi suy nghé tåïi säú
pháûn mong manh ca con ngỉåìi trong mäüt x häüi m nhỉỵng oan
khút, báút cäng, tai hoả cọ thãø xy ra báút cỉï lục no âäúi våïi h
m nhỉỵng ngun nhán dáùn âãún nhiãưu khi ráút lả lng khäng thãø
lỉåìng trỉåïc âỉåüc. Âọ l x häüi phong kiãún åí nỉåïc ta, nháút l åí
thåìi nọ â suy vong. X häüi âọ â sinh ra nhỉỵng chng Trỉång Linh,
nhỉỵng ngỉåìi ân äng âàûc âáưu ọc “nam quưn”, ch âảp lãn
quưn säúng ca ngỉåìi phủ nỉỵ. Tênh ghen tng ca cạ nhán cäüng
våïi tỉ tỉåíng “nam quưn” trong x häüi â lm nãn mäüt Trỉång
Linh âäüc âoạn âãún k củc, khỉ khỉ theo riãng, nháút thiãút khäng
nghe kiãún ca ngỉåìi khạc. Âỉïa tr nọi thç tin ngay, cn våü than
khọc gii by thäúng thiãút thç nháút âënh khäng tin, h hng, lng
xọm phán gii cäng minh cng chàóng àn thua gç. Háûu qu l cại
chãút thm thỉång ca V nỉång m ngun nhán sáu xa l chãú âäü
phong kiãún báút cäng cng chãú âäü “nam quưn” báút bçnh âàóng
ca nọ â gáy ra bao nhiãu tao hoả cho ngỉåìi phủ nỉỵ nọi riãng v
con ngỉåìi thåìi âọ nọi chung.
Âãư ra: Phán têch bi thå “Âäưng chê” ca chênh Hỉỵu ( Ngỉỵ vàn

“Sụng - âáưu” sạt bãn nhau l tỉåüng trung cho chê v tçnh
cm, cng chung lê tỉåíng, nhiãûm vủ chiãún âáúu, sạt cạnh bãn
nhau. Tçnh âäưng chê, âäưng âäüi ny nåí v hçnh thnh bãưn chàût
trong sỉû chan ho v chia s mi gian lao cng nhỉ niãưm vui. Âọ
l mäúi tçnh tri kè ca nhỉỵng ngỉåìi bản chê cäút m tạc gi â
biãøu hiãûn bàòng mäüt hçnh nh củ thãø, gin dë m hãút sỉïc gåüi
cm: “Âãm rẹt chung chàn thnh âäi tri kè”. Sau cáu thå ny, nh thå
hả mäüt cáu, mäüt dng thå, hai tiãúng “Âäưng chê” vang lãn nhỉ mäüt
“näút nháún”, l sỉû kãút tinh ca mi cm xục, mi tçnh cm. Cáu
thå “Âäưng chê” vang lãn nhỉ mäüt phạt hiãûn, mäüt låìi khàóng âënh,
âäưng thåìi lải nhỉ mäüt cại bn lãư gàõn kãút âoản âáưu våïi âoản
thỉï hai ca bi thå. Dng thå hai tiẹng “Âäưng chê” nhỉ khẹp lải,
nhỉ làõng sáu vo lng ngỉåìi cại tçnh sạu cáu thå âáưu ca bi
thå, nhỉ mäüt sỉû lê gii vãư cå såí ca tçnh âäưng chê. Sạu cáu thå
trổồùc hai tióỳng ọửng chờ ỏỳy laỡ cọỹi nguọửn vaỡ sổỷ hỗnh thaỡnh
cuớa tỗnh õọửng chờ keo sồn giổợa nhổợng ngổồỡi õọửng õọỹi.
Maỷch caớm xuùc vaỡ suy nghộ trong baỡi thồ õổồỹc trióứn khai trong
õoaỷn thồ thổù hai laỡ nhổợng bióứu hióỷn cuỷ thóứ cuớa tỗnh õọửng chờ
vaỡ sổùc maỷnh cuớa tỗnh õọửng chờ. Sổỷ bióứu hióỷn cuớa tỗnh õọửng
chờ vaỡ sổùc maỷnh cuớa noù õổồỹc taùc giaớ gồỹi bũng hỗnh aớnh ồớ
nhổợng cỏu thồ tióỳp:
Ruọỹng nổồng anh gổới baỷn thỏn caỡy
Gian nhaỡ khọng mỷc kóỷ gioù lung lay
Gióỳng nổồùc, gọỳc õa nhồù ngổồỡi ra lờnh
ọửng chờ- õoù laỡ sổỷ caớm thọng sỏu xa nhổợng tỏm tổ, nọựi
loỡng cuớa nhau. Ba cỏu thồ trón õổa ngổồỡi õoỹc trồớ laỷi vồùi hoaỡn caớnh
rióng cuớa nhổợng ngổồỡi lờnh vọỳn laỡ nhổợng ngổồỡi nọng dỏn õoù. Hoỹ
ra õi trồớ thaỡnh nhổợng ngổồỡi lờnh nhổng mọựi ngổồỡi coù mọỹt tỏm tổ,
mọỹt nọựi loỡng vóử hoaỡn caớnh gia õỗnh, ngổồỡi thỏn, cọng vióỷc õọửng
quó. Hoỹ gổới laỷi tỏỳt caớ cho hỏỷu phổồng, gổới baỷn thỏn caỡy cỏỳy

vui âãø h vỉåüt qua. Cại “bàõt tay”(nhỉ bn tay biãút nọi) chênh l
tçnh cm ca ngỉåìi lênh truưn cho nhau sỉïc mảnh v niãưm tin
âãø h vỉåüt qua táút c nhỉỵng gian lao, thiãúu thäún, thỉí thạch
trong chiãún âáúu.
Tçnh âäưng chê, âäưng âäüi cn biãøu hiãûn åí sỉû thỉí thạch.
Âoản thå cúi tháût cä âng bàòng hçnh nh khi nh thå viãút:
“Âãm nay rỉìng hoang sỉång múi
Âỉïng cảnh bãn nhau chåì giàûc tåïi
Âáưu sụng tràng treo”.
Âáy l mäüt bỉïc tranh âẻp ca tçnh âäưng chê, âäưng âäüi- mäüt
bỉïc tranh âàûc sàõc v cọ nghéa.
Bỉïc tranh trãn l mäüi cnh thỉûc trong mäüi âãm phủc kêch
“chåì giàûc tåïi” tải mäüt cnh ”rỉìng hoang sỉång múi” hoang
vàõng lảnh lo näøi báûp lãn ba hçnh nh gàõn kãút våïi nhau ”váưng
tràng kháøu sụng v ngỉåìi lênh” váưng tràng nhỉ treo kháøu sụng ca
ngỉåìi lênh. Ngỉåìi lênh thç “âỉïng cảnh bãn nhau chåì giàûc tåïi”.
Cáu thå “âáưu sụng tràng treo” (chè cọ 4 chỉỵ) gáy cho ngỉåìi âc
mäüt sỉû báút ngåì lê thụ “ sụng v tràng” sao lải ho quãn vo
nhau âẻp thãú! Hçnh nh thå nọi lãn nghéa cao âẻp ca cüc
chiãún âáúu bo vãû Täø qúc ca anh bäü âäüi củ Häư trong nhỉỵng
nàm âáưu khạnh chiãún chäúng Phạp.
Bi thå cọ ba khäø, ba tỉï thå, ch úu tảo thnh chung xun
sút ton bi thå “Âäưng chê”.“Âäưng chê-thỉång nhau nàõm láúy bn
tay-âáưu sụng tràng treo”
Bi thỉ hm xục, mäüc mảc, chán thỉûc trong sỉí dủng ngän
ngỉỵ, hçnh nh, giåüi t, cọ sỉïc khại quạt cao, khàõc hoả âỉåüc
mäüt trong nhỉỵng pháøm cháút täút âẻp ca anh bäü âäi củ Häư. Âọ
l mäúi tçnh âäưng chê, âäưng âäüi gàõn bọ, keo sån, thàõm âỉåüm
tçnh cm, gian khäø cọ nhau, säúng chãút cọ nhau. Bi thå cọ thỉûc,
cọ må toả nãn v âẻp ca bi thå, gáy cho ngỉåìi âc nhỉỵng suy

tråìi”...cạc anh váùn “nhçn nhau màût láúm cỉåìi ha ha” hồûc tãúu tạo
“phç pho chám âiãúu thúc” hay “bàõt tay qua cỉía kênh våỵ räưi.”
Hçnh nh trong cạc cáu thå trãn â lm näøi r cại hiãn ngang,
dng cm, báút cháúp mi nguy hiãøm ca cạc chiãún sé lại xe, âãø
lại nhỉỵng chiãúc xe khäng kênh ra màût tráûn våïi mäüt niãưm tin niãưm
vui ca tøi tr.
Khung kênh â bë våỵ, khäng cọ gç âãø chàõn giọ tråìi a vo,
âáûp thàóng vo màõt. Thãú m, tạc gi lải viãút: “ nhçn tháúy giọ
vo xoa màõt âàõng”.
“ Xoa” l cỉí chè nhẻ nhng vút ve áu úm. Qua cạch diãùn
âảt ca cáu thå thç åí âáy, giọ khäng lm âau, lm rạt màõt ca
ngỉåìi lại xe m ngỉåüc lải giọ cn väù vãư nh nhẻ vo âäi màõt
“âàõng”. V, con âỉåìng trỉåïc màût- con âỉåìng ra tráûn tråí nãn gáưn
sạt hån âang chảy ngỉåüc lải “Nhçn tháúy con âỉåìng chảy thàóng
vo tim”. Vç khäng cọ kênh chàõn, nãn ngỉåìi lại xe cọ cm giạc v
áún tỉåüng “Con âỉåìng chảy thàóng vo tim”. Con âỉåìng thỉûc
trỉåïc màût âọ cng chênh l con âỉåìng âỉåüc nh thå náng lãn
thnh con âỉåìng l tỉåíng con âỉåìng cạch mảng..., con âỉåìng åí
trong trại tim ca ngỉåìi chiãún sé. Chênh l con âỉåìng âọ â giụp
cho cac chiãún sé lại xe thãm sỉïc mảnh, niãưm tin, báút cháúp bom
âản ca k th, tiãún lãn phêa trỉåïc: “ Tháúy sao tråìi v âäüt ngäüt
cạnh chim- nhỉ sa nhỉ a vo bưng lại”. Ngỉåìi lại xe váùn vui våïi
“ sao tråìi” v “Cạnh chim”, “ sao tråìi v cạnh chim” ngy âãm nhỉ
báưu bản våïi ngỉåìi lênh lại xe. Ngy cng nhỉu âãm, thiãn nhiãn,
âáút tråìi ln sạt cạnh våïi ngỉåìi chiãún sé lại xe trãn sút chàûng
âỉåìng di ra tráûn. Våïi nghãû thût nhán hoạ ti tçnh, nh thå â
biãún nhỉỵng khọ khàn tråí ngải khio lại nhỉỵng chiãúc xe khäng kênh
tråí thnh gáưn gi gàõn bọ thán thỉång hån. Ging âiãûu thå cọ khi
tháût ngang, tỉû nhiãn, báút cháúp gian khäø âỉåüc thãø hiãûn r trong
cáúu trục âỉûoc làûp lải “ ỈÌ thç...”, “Chỉa cáưn rỉía”, “Chỉa cáưn

30 nàm gii phọng Miãưn Nam con âỉåìng Trỉåìng Sån â âi vo lëch
sỉí, âc lải bi thå ny, chụng ta cng tỉû ho v khám phủc biãút
bao cạc chiãún sé lại xe åí Trỉåìng Sån ngy trỉåïc cng bäü âäüi
Trỉåìng Sån â gọp pháưn vo chiãún thàõng huy hong ca dán täüc.
Âãư ra: Cm nháûn ca em vãư chán dung ngỉåìi lênh lại xe trong
“ Bi thå tiãøu âäüi xe khäng kênh” ca Phảm Tiãún Dût
Phảm Tiãún Dût l nh thå näøi lãn tỉì phong tro chäúng M
cỉïu nỉåïc. Nàm 1964, täút nghiãûp khoa Vàn trỉåìng Âải hc Sỉ
phảm H Näüi I. Äng vo bäü âäüi v xung phong vo tuún lỉía khu
Bäún.
Tỉìng l lênh lại xe nãn äng cọ nhỉỵng bi thå viãút ráút hay vãư
binh chng ny. “ì Tiãøu âäüi xe khäng kênh” l mäüt bi thå tiãu biãøu.
Bi thå l khục hạt ca ngåüi nhỉỵng ngỉåìi lênh lại xe â â
vỉåüt lãn hiãûn thỉûc dỉỵ däüi, ạc liãût ca khọi lỉía chiãún tranh thåìi
chäúng M âãø hon thnh nhiãûm vủ.
Bi thå â xáy dỉûng mäüt hçnh tỉåüng âäüc âạo âọ l nhỉỵng
chiãúc xe, nọi cho âụng l c mäüt tiãøu âäüi xe khäng cọ kênh chàõn
giọ, chàõn bủi bàng bàng ra tráûn. M âäüc âạo tháût, vç chè gàûp åí
Viãût Nam, åí nhỉỵng chiãún sé lại xe qn sỉû thåìi chäúng M. Cọ
thãø nọi “cháút” âäüc âạo ny âỉåüc lãn men tỉì chiãún trỉåìng ạc
liãût:
“Khäng cọ kênh khäng phi vç xe khäng cọ kênh
Bom giáût, bom rung kênh våỵ âi räưi”
Ngun nhán xe khäng kênh l váûy. Âáúy l mäüi hiãûn thỉûc
tráưn trủi m tạc gi khäng thãø hỉ cáúu.
Bãn cảnh hiãûn thỉûc tráưn trủi âáúy l hçnh nh ngỉåìi lênh lại
xe hiãûn lãn ráút âẻp. Cỉï tỉåíng våïi hiãûn thỉûc dỉỵ däüi, ạc liãût,
tråï trãu áúy, ngỉåìi lênh lại xe phi bọ tay, thãú nhỉng váùn näøi lãn
våïi tỉ thãú:
“Ung dung bưng lại ta ngäưi

Nhỗn nhau mỷt lỏỳm cổồỡi ha ha
Vaỡ cao hồn:
Chổa cỏửn thay laùi trm cỏy sọỳ nổợa
Mổa ngổỡng, gioù luỡa mau khọ thọi.
ỏy laỡ nhổợng cỏu thồ õỏỷm chỏỳt ngổồỡi lờnh, noùi rỏỳt õuùng tinh
thỏửn vaỡ cuọỹc sọỳng cuớa ngổồỡi lờnh Caùc õọỹng taùc phỗ pheỡo chỏm
õióỳu thuọỳc tuy coù vuỷng vóử nhổng sao õaùng yóu thóỳ?. Caùi cổồỡi
ha ha nồớ ra trón khuọn mỷt lỏỳm lem cuớa moỹi ngổồỡi sao maỡ raỷng
ngồỡi õóỳn thóỳ? Bồới vỏỷy, õoỹc nhổợng cỏu thồ naỡy giuùp ta hióứu õổồỹc
phỏửn naỡo cuọỹc sọỳng cuớa ngổồỡi lờnh ngoaỡi chióỳn trổồỡng nhổợng
nm thaùng õaùnh Myợ. où laỡ cuọỹc sọỳng gian khọứ trong bom õaỷn aùc
lióỷt nhổng traỡn õỏửy tinh thỏửn laỷc quan, yóu õồỡi vaỡ tinh thỏửn hoaỡn
thaỡnh nhióỷm vuỷ cao.
Hai khọứ thồ tióỳp noùi vóử caớnh sinh hoaỷt vaỡ sổỷ hoỹp mỷt sau
nhổợng chuyóỳn vỏỷn taới trón nhổợng chỷng õổồỡng õi tồùi. Vỏựn
nhổợng cỏu thồ coù gioỹng õióỷu rióng, õỏỷm chỏỳt vn xuọi rỏỳt rióng
cuớa Phaỷm Tióỳn Duỏỷt õaợ thóứ hióỷn õổồỹc tỗnh õọửng chờ, õọửng õọỹi
trong khaùng chióỳn. hai khọứ thồ naỡy, taùc giaớ vỏựn tọ õỏỷm caùi hỗnh
tổồỹng thồ xe khọng kờnh, nhổng laỷi coù caùch noùi khaùc rỏỳt lờnh:
Gỷp baỷn beỡ suọỳt doỹc õổồỡng õi tồùi
Bừt tay qua cổớa kờnh vồợ rọửi
Khọứ thồ cuọỳi cuỡng, kóỳt thuùc baỡi thồ, taùc giaớ muọỳn noùi vồùi
chuùng ta mọỹt õióửu nhổ mọỹt õióửu dổỷ baùo: õỏu chố laỡ tióứu õọỹi xe
khọng kờnh maỡ tổồng lai coỡn laỡ tióứu õọỹi xe khọng õeỡn, khọng mui
xe, ... Hióỷn thổỷc cuớa cuọỹc chióỳn tranh dióựn ra coỡn hóỳt sổùc aùc
lióỷt, ngổồỡi lờnh laùi xe coỡn phaới õọỳi mỷt vồùi bao nhióu nghióỷt ngaợ,
thổớ thaùch: Khọng coù kờnh rọửi xe khọng õeỡn, khọng coù mui, thuỡng xe
coù xổồùc nhổng nhỏỳt õởnh hoỹ seợ hoaỡn thaỡnh nhióỷm vuỷ, seợ chióỳn
thừng bồới vỗ phờa trổồùc hoỹ laỡ mióỳn Nam thỏn yóu vaỡ vỗ hoỹ sụn coù
mọỹt nhióỷt tỗnh caùch maỷng, mọỹt traùi tim quaớ caớm - traùi tim ngổồỡi

trê tỉåíng tỉåüng phong phụ.
Âäúi våïi thiãn nhiãn thç mäüt ngy â khẹp lải, nhỉng våïi âon
thuưn âạnh cạ thç âáy lải l thåìi âiãøm bàõt âáưu cho cäng viãûc
âạnh cạ trãn biãøn trong âãm.
“Âon thuưn âạnh cạ lải ra khåi
Cáu hạt càng bưm cng giọ khåi”
Tỉì “lải” nọi lãn ràòng hàòng ngy vo cại thåìi âiãøm áúy, khi
tråìi n biãøn làûng, âon thuưn ra khåi â thnh mäüt cnh quen
thüc.
Hçnh nh thå “Cáu hạt càng bưn cng giọ khåi” l mäüt hçnh
nh âỉåüc xáy dỉûng nhåì mäüt trê tỉåíng tỉåüng phong phụ. Huy
Cáûn â miãu t, â củ thãø hoạ tiãúng hạt ca nhỉỵng ngỉåìi lao
âäüng. Nhỉỵng ngỉåìi lao âäüng âạnh cạ ra khåi cng våïi tiãúng hạt
kho khồõn âãún mỉïc tảo nãn mäüt sỉïc mảnh (cng våïi giọ khåi)
lm càng nhỉỵng cạnh bưm. H ra khåi våïi mäüt niãưm pháún khåíi,
niãưm tin vo thnh qu lao âäüng.
Bäún cáu thå måí âáưu miãu t cnh ra khåi ca “Âon thuưn âạnh
cạ”. Cnh ngy tn m váøn áúm ạp, váøn trn âáưy niãưm vui, niãưm
lảc quan ca ngỉåìi lao âäüng. Khäng khê chung ca bäún cáu thå måí
âáưu ny chi phäúi khäng khê chung ca c bi thå.
Âãư ra: Phán têch cnh ra khåi ca” Âon thuưn âạnh cạ”ca
Huy Cáûn:
Bi thå “Âon thuưn âạnh cạ” l bi thå âỉåüc Huy Cáûn sạng
tạc vo nàm 1958, nhán mäüt chuún âi thỉûc tãú åí vng m Häưng
Gia - Cáøn Ph - Qung Ninh. Thäng qua mäüt âãm âạnh cạ ca mäüt