SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THÁI NGUYÊN

Biên soạn:
NGND TRỊNH TRÚC LÂM, ThS VƯƠNG THỊ KIM THU

TÀI LIỆU GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG

MÔN ĐỊA LÍ LỚP 9
(Lưu hành nội bộ)

Thái Nguyên, năm 2013


ĐỊA LÍ TỈNH THÁI NGUYÊN
Tiết 1
VỊ TRÍ ĐỊA LÍ, SỰ PHÂN CHIA HÀNH CHÍNH.
ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN
I. VỊ TRÍ ĐỊA LÍ, PHẠM VI LÃNH THỔ VÀ SỰ PHÂN
CHIA HÀNH CHÍNH
1. Vị trí và lãnh thổ
Tỉnh Thái Nguyên có tọa độ địa lí từ 21o19’ đến 22o 03’
vĩ độ bắc và từ 105o 29’ đến 106o 15’ kinh độ đông. Từ bắc
xuống nam dài 43 phút vĩ độ (khoảng 80 km), từ tây sang
đông rộng 46 phút kinh độ (khoảng 85 km).
Thái Nguyên là một tỉnh nằm trong vùng Trung du và
miền núi Bắc Bộ. Diện tích tự nhiên là 3531,02 km² chiếm 1,1
% diện tích tự nhiên cả nước.
Dựa vào hình 1.1, hãy:
+ Nêu tên những tỉnh, TP trực thuộc trung ương tiếp giáp với
tỉnh Thái Nguyên.
+ Kể tên các huyện, thị xã, thành phố của tỉnh.

- xã hội, trở thành trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá của
tỉnh Thái Nguyên và của cả vùng Trung du miền núi Bắc Bộ,
Ngày 01/9/2010 Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định
1645/QĐ-TTg công nhận thành phố Thái Nguyên là đô thị
loại I trực thuộc tỉnh Thái Nguyên, thành phố Thái Nguyên có
diện tích 189,70 km2 với dân số năm 2010 là 330.770 người.
Tỉnh Thái Nguyên có 1 thành phố là Thái Nguyên, 1 thị
xã là Sông Công, 7 huyện là Đại Từ, Định Hoá, Phổ Yên, Phú
Bình, Phú Lương, Võ Nhai, Đồng Hỷ với tổng số 181 xã,
phường và thị trấn.
II. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ TÀI NGUYÊN THIÊN
NHIÊN
1. Địa hình
Địa hình chủ yếu là đồi núi thấp. Khu vực có độ cao >
100m chiếm hơn 2/3 diện tích, độ cao < 100m chiếm dưới 1/3
4


diện tích, bao gồm vùng phù sa nhỏ hẹp của sông Cầu, sông
Công thuộc các huyện Phú Bình, Phổ Yên và vùng đồi bát úp
kế tiếp chuyển lên địa hình cao hơn.
Núi của Thái Nguyên đều là phần phía nam của các dãy
núi cánh cung Ngân Sơn, Bắc Sơn. Cao nhất là dãy Tam
Đảo (1590m); sườn đông dãy núi Tam Đảo thuộc địa phận
phía tây nam của tỉnh Thái Nguyên có độ cao trên dưới
1000m rồi giảm nhanh xuống thung lũng sông Công và
vùng hồ Núi Cốc.
Phía đông tỉnh, địa hình cũng chỉ cao 500m-600m, phần
nhiều là các khối núi đá vôi với độ cao sàn sàn như nhau. Cấu
trúc chủ yếu là đa phong hóa mạnh, tạo thành nhiều hang

tổng mưa cả năm, nên thường gây ra lũ lụt. Vào mùa khô,
đặc biệt là tháng 12, lượng mưa trong tháng chỉ bằng 0,5%
lượng mưa cả năm.
Mưa lớn ở huyện Đại Từ, thành phố Thái Nguyên, vùng
phía tây các huyện Võ Nhai, Phú Lương lượng mưa ít hơn.
Độ ẩm cao, trừ tháng 1 các tháng còn lại, độ ẩm tương đối
trên 80%.
Nằm trong vùng khí hậu cận nhiệt đới ẩm, nhưng do địa
hình nên khí hậu Thái Nguyên vào mùa đông được chia thành
3 vùng rõ rệt:
7


- Vùng lạnh nhiều nằm ở phía bắc huyện Võ Nhai.
- Vùng lạnh vừa gồm các huyện Định Hóa, Phú Lương và
phía nam huyện Võ Nhai.
- Vùng ấm gồm các huyện: Đại Từ, Thành phố Thái
Nguyên, Đồng Hỷ, Phú Bình, Phổ Yên và Thị xã Sông Công.
Hãy nêu những biểu hiện đặc biệt về thời tiết và cho biết
những ảnh hưởng của nó tới sản xuất.
-------------------------------------------CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP
1. Vị trí địa lí và hình dáng lãnh thổ Thái Nguyên có
những thuận lợi, khó khăn gì cho phát triển kinh tế - xã hội.
2. Trình bày những đặc điểm cơ bản của địa hình tỉnh
Thái Nguyên và cho biết ảnh hưởng của địa hình tới sự phát
triển kinh tế - xã hội.
3. Nêu các đặc điểm cơ bản của khí hậu. Khí hậu có thuận
lợi, khó khăn gì cho sản xuất và đời sống?

8

nằm trong phạm vi tỉnh Thái Nguyên như sông Chu, sông Du
ở hữu ngạn, ở tả ngạn có sông Nghinh Tường, sông Khe Mo,
sông Huống.
Sông Công dài 96km, có lưu vực rộng 951km2, bắt nguồn từ
vùng núi Ba Lá huyện Định Hoá, chảy dọc theo chân dãy núi
Tam Đảo. Sông Công hội với sông Cầu ở điểm cực nam huyện
Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên. Lượng nước sông Công khá dồi dào
do chảy qua khu vực có lượng mưa nhiều nhất tỉnh.
Ngoài ra còn có sông Rong bắt nguồn từ vùng núi huyện
Võ Nhai đổ vào lưu vực sông Thương ở huyện Hữu Lũng tỉnh
Lạng Sơn.
10


Ô nhiễm nguồn nước là một vấn đề đáng quan tâm, nhất
là tình trạng ô nhiễm trên sông Cầu.
3.2. Hồ
Dựa vào hình 2.1, hãy:
Kể tên những hồ lớn vai trò của hồ đối với sự phát triển
kinh tế - xã hội của tỉnh.
Thái Nguyên không có nhiều hồ, trong đó hồ lớn nhất đó
là Hồ Núi Cốc, đây là hồ nhân tạo được hình thành do việc
chặn dòng sông Công. Hồ có độ sâu 35 m và diện tích mặt hồ
rộng 25 km², dung tích của hồ từ 160 triệu - 200 triệu m³.
Ngoài ra còn có một số hồ tương đối lớn như hồ Khe Lạnh
(Phổ Yên), hồ Bảo Linh (Định Hoá), hồ Ghềnh Chè (Thị xã
Sông Công)...
3.3. Nước ngầm
Nước ngầm ở Thái Nguyên có trữ lượng khá lớn, có độ
khoáng khá cao: trên10g/l. Hiện mới khai thác một phần nước

83,44

Đất phi nông nghiệp

42 706,20

12,09

Đất chưa sử dụng

15 761,68

4,47

(Nguồn: Niên giám thống kê Thái Nguyên - 2010)

Hãy nhận xét về cơ cấu sử dụng đất của tỉnh Thái
Nguyên.
5. Tài nguyên sinh vật
Thảm thực vật tự nhiên được chia thành ba kiểu chính:
Kiểu rừng rậm thường xanh nhiệt đới lá rộng trên đất đá
vôi và rừng thứ sinh thay thế. Phân bố chính ở các vùng núi
đá vôi thuộc huyện Võ Nhai, Định Hoá. Những năm gần đây,
do khai thác không hợp lí, đã bị suy thoái.
Kiểu rừng rậm thường xanh nhiệt đới hình thành từ các
loại đá gốc khác nhau và rừng thứ sinh thay thế. Phân bố chủ
12


yếu ở vùng núi phía tây của tỉnh, một phần ở phía Bắc và

triệu tấn (lớn nhất Việt Nam) tập trung chủ yếu ở các mỏ Phấn
Mễ (Phú Lương), Làng Cẩm (Đại Từ).
Than đá: trữ lượng tìm kiếm và thăm dò khoảng 90 triệu
tấn (lớn thứ 2 cả nước sau khu mỏ than Quảng Ninh) tập trung
chủ yếu ở các mỏ Khánh Hoà, Bá Sơn (Phú Lương); Núi
Hồng (Đại Từ).
- Nhóm khoáng sản kim loại
Kim loại đen: Quặng sắt có tới 41 mỏ và điểm quặng, có
trữ lượng khoảng trên 50 triệu tấn, hàm lượng Fe: 58,8-61,8%,
được xếp vào loại chất lượng tốt, phân bố chủ yếu ở Đồng Hỷ.
Titan: có 21 mỏ và điểm quặng, phân bố chủ yếu ở bắc Đại
Từ, tổng trữ lượng thăm dò khoảng 18 triệu tấn.
Ngoài ra Thái Nguyên còn có nhiều mỏ và điểm quặng
mangan-sắt, trữ lượng thăm dò khoảng 5 triệu tấn.
Kim loại mầu: thiếc, vonfram là khoáng sản có nhiều tiềm
năng. Mỏ thiếc ở Phục Linh, Núi Pháo (Đại Từ) tổng trữ
lượng khoảng 13.600 tấn. .
Chì-kẽm ở Làng Hích, Thần Sa (Võ Nhai) và Đại Từ, qui
mô các điểm mỏ nhỏ, phân bố không tập trung, trữ lượng
khoảng 12 triệu tấn.
Riêng mỏ Núi Pháo có trữ lượng Vonfram khoảng 21
triệu tấn, lớn thứ 2 trên thế giới sau một mỏ tại Trung Quốc,
ngoài ra mỏ còn có trữ lượng Fluorit lớn nhất thế giới khoảng
14


19,2 triệu tấn và trữ lượng đáng kể bitmut, đồng, vàng và một
số kim loại khác.
Ngoài ra trên địa bàn tỉnh ở nhiều nơi còn có vàng, đồng,
niken, thuỷ ngân,… trữ lượng các loại này tuy không lớn

- Số dân: Năm 2010, số dân tỉnh Thái Nguyên là
1.131.300 người.
- Gia tăng dân số
Bảng 3.1. Tốc độ gia tăng tự nhiên dân số
Năm

2000 2005 2006 2007 2009 2010

Tốc độ gia tăng (%)

0,74

0,87

0,73

0,59

0,45

0,53

(Nguồn: Niên giám thống kê Thái Nguyên - 2010)

Thái Nguyên là tỉnh đã diễn ra hiện tượng gia tăng cơ học
dẫn tới biến động dân số nổi rõ hơn nhiều tỉnh khác. Trong
quá trình lịch sử, Thái Nguyên từng là Thủ đô kháng chiến
chống thực dân Pháp, nên đã đón nhận nhiều đồng bào và cán
bộ, chiến sĩ lên tham gia kháng chiến. Hoà bình lập lại, từ đầu
thập kỉ 60 thế kỉ trước đến nay, với sự phát triển của Khu công

6,9

(Nguồn:Theo kết quả tổng điều tra dân số năm 1- 4 -1999)

Dựa vào bảng 3.2 hãy nhận xét về kết cấu dân số theo độ
tuổi và nêu những thuận lợi, khó khăn của kết cấu đó.
Kết cấu theo lao động.
Bảng 3.3. Bảng cơ cấu lao động theo các ngành kinh tế
(ĐVT: %)
Ngành

2005

2010

Nông- lâm-ngư nghiệp

72,2

67,7

Công nghiệp -xây dựng

11,6

15,0

Dịch vụ

16,2

7
63.816
44.134
32.483

Tỉ lệ
so với
tổng
dân
số
tỉnh

Dân số
đô thị
(người)

Tỉ lệ
so với
dân
số
dân
tộc

73,1%

249.30
5

30,4%


Dân số
Tỉ lệ
nông
so với
thôn
dân số
(người) dân tộc
69,6%
82,7%
87,9%
91,1%
96,6%

25.360 2,3%
1.186
4,7%
24.174 95,3%
7.230
0,6%
237
0,03% 6.993
99,97%
2.064
0,18% 712
34,5% 1.352
65,5%
(Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009)

3. Phân bố dân cư và các loại hình quần cư
Mật độ dân số

mà em biết.
4. Tình hình phát triển văn hoá, giáo dục, y tế.
- Văn hoá
Thái Nguyên có nhiều di tích lịch sử cấp tỉnh và cấp quốc
gia đã được xếp hạng. Ngoài ra trong tỉnh có Bảo tàng Văn
hoá các dân tộc Việt Nam, Bảo tàng Lực lượng vũ trang Việt
Bắc - Quân khu I, Bảo tàng tỉnh Thái Nguyên và Nhà trưng
bầy ATK Định Hoá.
Hầu hết các xã, phường, thị trấn đều đã có điểm “Bưu
điện văn hoá”. Báo chí được chuyển phát đến ngay trong
ngày. Hiện nay 100% các xã trong tỉnh đã được phủ sóng
phát thanh - truyền hình.
Hãy kể tên các di tích lịch sử cấp tỉnh và cấp quốc gia đã
được xếp hạng ở Thái Nguyên.
20


- Giáo dục
Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên đã có hệ thống các trường
học từ mầm non đến trường phổ thông các cấp. Ngoài ra tại
các xã (phường, thị trấn) có các trung tâm học tập cộng đồng;
các huyện, thành phố, thị xã và tỉnh có các Trung tâm giáo dục
thường xuyên, Trung tâm kỹ thuật tổng hợp - Hướng nghiệp.
Thái Nguyên đã được công nhận là tỉnh đạt chuẩn phổ
cập giáo dục tiểu học năm 2002 và phổ cập giáo dục trung học
cơ sở năm 2004.
Thái Nguyên là trung tâm đào tạo nguồn nhân lực lớn thứ
3 cả nước, sau Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh.
Hãy kể tên trường Đại học, Cao đẳng trên địa bàn tỉnh
Thái Nguyên.


Công nghiệp - xây dựng 38,76

39,54

39,86

40,71

41,54

Nông - lâm - ngư nghiệp

24,72

24,00

23,82

22,60

21,73

Dịch vụ

6,52

36,46

36,32

1. Vì sao trong những năm gần đây tình hình gia tăng dân
số của tỉnh Thái Nguyên lại chưa ổn định?
2. Nêu đặc điểm phân bố dân cư của Thái Nguyên, sự phân
bố có thuận lợi, khó khăn gì cho phát triển kinh tế - xã hội.
3. Kết cấu dân số theo độ tuổi trẻ có thuận lợi, khó khăn
gì cho phát triển kinh tế - xã hội.
4. Trình bày đặc điểm chung về sự phát triển kinh tế của
Thái Nguyên.
5. Vẽ biểu đồ thể hiện cơ cấu tổng giá trị sản phẩm (GDP)
tỉnh Thái Nguyên theo số liệu bảng 3.6.

24


Tiết 4
IV. KINH TẾ (tiếp theo)
2. Các ngành kinh tế
2.1. Công nghiệp
Tỉnh Thái Nguyên có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển
công nghiệp. Những năm gần đây chỉ số phát triển công nghiệp
tăng liên tục.
Bảng 4.1. Chỉ số phát triển công nghiệp

(năm trước = 100%)
2000

2005

2008