BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG
TRƢỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG HÀ NỘI

PHẠM THỊ LỆ QUYÊN
ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ VÀ ĐỀ XUẤT CÁC LOẠI HÌNH
SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN
HUYỆN THANH LIÊM, TỈNH HÀ NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Hà Nội – Năm 2019


BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG
TRƢỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG HÀ NỘI

PHẠM THỊ LỆ QUYÊN
ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ VÀ ĐỀ XUẤT CÁC LOẠI HÌNH
SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN
HUYỆN THANH LIÊM, TỈNH HÀ NAM

Chuyên ngành : Quản lý đất đai
Mã số

: 8850103

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC:
1: PGS.TS NGUYỄN THẾ HƢNG
2: TS. LÊ THỊ KIM DUNG

Hà Nội – Năm 2019

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy giáo, cô giáo Khoa Quản lý đất đai, Đại
học Tài nguyên và Môi trƣờng Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và nhiệt tình
giảng dạy, hƣớng dẫn tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu luận văn này.
Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Thế Hƣng và TS.
Lê Thị Kim Dung, là ngƣời trực tiếp hƣớng dẫn khoa học, đã tận tình giúp đỡ và
hƣớng dẫn tôi hoàn thành luận văn này.
Tôi xin trân trọng cảm ơn UBND huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam đã tạo mọi
điều kiện thuận lợi và cung cấp đầy đủ các thông tin, số liệu, trong quá trình nghiên
cứu luận văn này.
Cuối cùng, tôi xin trân trọng cám ơn các bạn học viên cùng lớp, những ngƣời
thân trong gia đình và bạn bè đã giúp đỡ và động viên tôi trong quá trình học tập,
nghiên cứu để hoàn thành luận văn này.
Tác giả luận văn

Phạm Thị Lệ Quyên


iv
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .......................................................................................................ii
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................... iii
MỤC LỤC .................................................................................................................. iv
THÔNG TIN LUẬN VĂN .......................................................................................vii
DANH MỤC BẢNG ................................................................................................... x
DANH MỤC HÌNH ................................................................................................... xi
MỞ ĐẦU ..................................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của đề tài .......................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu của đề tài .............................................................................. 2
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài ................................................................ 2
CHƢƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU ..................................................................... 3

hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn huyện Thanh Liêm ........................ 43
3.2. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp và biến động diện tích đất nông
nghiệp tại huyện Thanh Liêm ................................................................................... 45
3.2.1. Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Thanh Liêm .......................... 45
3.2.2. Biến động diện tích đất nông nghiệp 2014-2017 ............................................ 50
3.3. Đánh giá hiệu quả các loại sử dụng đất trên địa bàn huyện Thanh Liêm. ......... 53
3.3.1. Xác định các loại hình đất chính .................................................................... 53
3.3.2. Mô tả các loại sử dụng đất. ............................................................................. 57
3.4. Đánh giá hiệu quả các loại sử dụng đất.............................................................. 63
3.4.1. Hiệu quả kinh tế .............................................................................................. 63
3.4.2. Hiệu quả xã hội ................................................................................................. 68
3.4.3. Hiệu quả môi trường ......................................................................................... 72
3.5. Lựa chọn các loại sử dụng đất ............................................................................ 78
3.5.1. Những căn cứ lựa chọn loại sử dụng đất ........................................................ 78
3.5.2. Kết quả lựa chọn các loại hình và kiểu sử dụng đất ....................................... 78
3.6. Đề xuất các loại sử dụng đất có triển vọng ............................................................ 79
3.6.1. Phương hướng, mục tiêu phát triển nông nghiệp huyện Thanh Liêm ............ 79
3.6.2. Đề xuất loại sử dụng đất có triển vọng trên địa bàn huyện Thanh Liêm, tỉnh
Hà Nam ..................................................................................................................... 80


vi
3.7. Một số giải pháp mở rộng diện tích các loại sử dụng đất triển vọng ................. 82
3.7.1. Giải pháp chung .............................................................................................. 82
3.7.2. Những giải pháp cụ thể ................................................................................. 85
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ................................................................................... 86
KẾT LUẬN................................................................................................................ 86
KIẾN NGHỊ .............................................................................................................. 88
TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................... 89
PHỤ LỤC .................................................................................................................. 92

đông và lúa xuân - lúa mùa - khoai lang)
- LUT chuyên rau, màu (Dƣa chuột - su hào - cà chua đông, cà chua - rau cải
- khoai tây đông, Dƣa lê - đậu đũa - rau cải đông, lạc xuân - ngô hè - đậu tƣơng, lạc
xuân - đậu tƣơng - ngô đông và chuyên sắn).
Qua kết quả đánh giá hiệu quả sử dụng đất trên địa bàn huyện Thanh Liêm,


viii
tỉnh Hà Nam, đề xuất định hƣớng sử dụng đất phù hợp với điều kiện tự nhiên của
huyện, mang lại hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trƣờng. Để nâng cao hiệu quả sử
dụng đất mang lại hiệu quả cao.


ix
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
TT

Chữ viết tắt

Chữ viết đầy đủ

1

BVTV

Bảo vệ thực vật

2

CN

GTGT

Giá trị gia tăng

8

GTSX

Giá trị sản xuất

9

HQKT

Hiệu quả kinh tế

10

LUT

Land Use Type - Loại sử dụng đất

11

NN&PTNT

Nông nghiệp và phát triển nông thôn

12


TSLN

Tỷ suất lợi nhuận


x
DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1. Hiện trạng sử dụng đất huyện Thanh Liêm năm 2017 ................... 45
Bảng 3.2. Tình hình biến động diện tích đất nông nghiệp ở huyện Thanh Liêm
giai đoạn 2014- 2017 ....................................................................................... 50
Bảng 3.3. Hiện trạng các loại sử dụng đất nông nghiệp huyện Thanh Liêm.. 53
Bảng 3.4. Hiệu quả kinh tế các loại sử dụng đất tiểu vùng 1.......................... 64
Bảng 3.5. Hiệu quả kinh tế các loại sử dụng đất tiểu vùng 2.......................... 66
Bảng 3.6. Hiệu quả kinh tế các loại sử dụng đất tiểu vùng 3.......................... 67
Bảng 3.7. Hiệu quả xã hội của tiểu vùng 1 ......................................................... 69
Bảng 3.8. Hiệu quả xã hội tiểu vùng 2 ............................................................... 71
Bảng 3.9. Hiệu quả xã hội tiểu vùng 3 ............................................................ 72
Bảng 3.10 : Mức độ sử dụng phân bón của các cây trồng chính .................... 73
huyện Thanh Liêm. ......................................................................................... 73
Bảng 3.11: Hiện trạng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật ở huyện Thanh Liêm . 75
Bảng 3.12. Tổng hợp đánh giá khả năng sử dụng bền vững của các LUT ..... 77


xi
DANH MỤC HÌNH
Hình 3.1. Biểu đồ các nhóm đất chính ở huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam............. 47
Hình 3.2. Biểu đồ hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà
Nam năm 2017 (theo tỷ lệ %) ................................................................................... 47
Hình 3.4. Sự biến động diện tích các nhóm đất chính giai đoạn 2014 -2017 ........... 52

chủ yếu tập trung nghiên cứu tài nguyên đất dƣới góc độ lớp phủ thổ nhƣỡng nhƣ
tính chất lý, hoá học, sinh học của đất kết hợp với các yếu tố tự nhiên có liên quan
(nƣớc mặt, khí hậu).
Những nghiên cứu chi tiết cụ thể, đặc biệt là phân tích, đánh giá hiệu quả các
loại sử dụng đất hiện tại để lựac chọn các loại sử dụng đất bền vững phù hợp với
điều kiện kinh tế, xã hội của huyện hầu nhƣ chƣa đƣợc đề cập đến.
Xuất phát từ cơ sở thực tiễn trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Đánh giá hiệu
quả và đề xuất các loại sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn huyện Thanh Liêm,
tỉnh Hà Nam”.


2
2. Mục đích nghiên cứu của đề tài
- Đánh giá đƣợc hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp và các loại sử dụng đất
nông nghiệp chủ yếu trên địa bàn huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam.
- Đề xuất đƣợc những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông
nghiệp, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững cả về kinh tế - xã hội và môi trƣờng.
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
- Góp phần bổ sung thêm dẫn liệu khoa học về việc sử dụng đất nông nghiệp
tại huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam.
Kết quả phân tích đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp của huyện
Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam là cơ sở khoa học cho các nhà quản lý, nhà sản xuất nông
nghiệp đƣa ra những chính sách phù hợp trong việc sử dụng đất bền vững vả về
kinh tế - xã hội và môi trƣờng.


3
CHƢƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1. Một số khái niệm có liên quan đến đề tài nghiên cứu
- Đất nông nghiệp: Đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất,

với các nƣớc trên thế giới.
Sử dụng các nguồn tài nguyên có hiệu quả thông qua việc bố trí cơ cấu cây trồng,
vật nuôi là một trong những vấn đề đƣợc chú ý hiện nay của hầu hết các nƣớc trên
thế giới. Nó không chỉ thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, các nhà hoạch
định chính sách, các nhà kinh doanh nông nghiệp mà còn là sự mong muốn của
nông dân, những ngƣời trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất nông nghiệp (Đào
Châu Thu, 1999).
Sử dụng đất đai có hiệu quả là hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan hệ
ngƣời - đất trong tổ hợp các nguồn tài nguyên khác và môi trƣờng. Căn cứ chọn vào
các sản phẩm có ƣu thế ở từng địa phƣơng, từ đó nghiên cứu áp dụng công nghệ
mới nhằm làm cho sản phẩm có tính cạnh tranh cao, đảm bảo sự thống nhất giữa
các ngành, đó là một trong những điều kiện để phát triển nông nghiệp hƣớng về sản
xuất có tính ổn định và bền vững, đồng thời phát huy tối đa công dụng của đất nhằm
đạt tới hiệu quả kinh tế- xã hội và môi trƣờng cao nhất (Nguyễn Đình Hợi,
1993)[8].
Việc sử dụng đất có hiệu quả đƣợc thể hiện ở các nội dung chủ yếu sau đây:
+ Sử dụng hợp ý về không gian để hình thành hiệu quả kinh tế không gian sử dụng
đất.
+ Phân phối hợp lý cơ cấu sử dụng đất đai trên diện tích đất đƣợc sử dụng, hình
thành cơ cấu kinh tế sử dụng đất hiệu quả.
+ Quy mô sử dụng đất cần có sự tập trung thích hợp, hình thành quy mô kinh tế sử
dụng đất.
1.2. Các quan điểm về hiệu quả sử dụng đất và đánh giá hiệu quả sử dụng đất
1.2.1. Vai trò và ý nghĩa của đất đai trong sản xuất nông nghiệp
Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là điều kiện cho sự sống của
động vật, thực vật, vi sinh vật và con ngƣời trên Trái Đất. Đất đai là điều kiện cần
thiết để con ngƣời tồn tại và tái xuất các thế hệ kế tiếp nhau của loài ngƣời cũng là
khoảng không gian lãnh thổ cần thiết đối với mọi quá trình sản xuất trong ngành





6
là: với một diện tích đất đai nhất định sản xuất ra một khối lƣợng của cải vật chất
nhiều nhất với một lƣợng đầu tƣ chi phí về vật chất và lao động thấp nhất, nhằm đáp
ứng nhu cầu ngày càng tăng về vật chất của xã hội.
Hiệu quả kinh tế là khâu trung tâm của tất cả các loại hiệu quả và có vai trò
quyết định đối với các loại hiệu quả khác. Hiệu quả kinh tế là loại hiệu quả có khả
năng lƣợng hoá, đƣợc tính toán tƣơng đối chính xác và biểu hiện bằng các hệ thống
các chỉ tiêu (Nguyễn Văn Hảo, 2007)[7].
Hiệu quả xã hội
Hiệu quả xã hội là mối tƣơng quan so sánh giữa kết quả xét về mặt xã hội và
tổng chi phí bỏ ra. Theo Nguyễn Duy Tính (1995)[24], hiệu quả về mặt xã hội sử
dụng đất nông nghiệp chủ yếu đƣợc xác định bằng khả năng tạo việc làm trên một
đơn vị diện tích đất nông nghiệp.
Từ những quan điểm trên cho thấy, hiệu quả xã hội có liên quan mật thiết với hiệu
quả kinh tế, chúng là tiền đề của nhau và là một phạm trù thống nhất, phản ánh mối quan
hệ giữa kết quả sản xuất và các lợi ích xã hội mang lại. Việc lƣợng hoá các chỉ tiêu biểu
hiện hiệu quả xã hội gặp nhiều khó khăn và chủ yếu phản ánh bằng các chỉ tiêu mang
tính định tính nhƣ tạo công ăn việc làm, định canh định cƣ, lành mạnh xã hội.
Hiệu quả môi trường
Hiệu quả môi trƣờng là loại hiệu quả đƣợc các nhà nghiên cứu môi trƣờng rất
quan tâm trong điều kiện hiện nay. Một hoạt động sản xuất đƣợc coi là có hiệu quả
khi các hoạt động của nó không có những ảnh hƣởng tác động xấu đến môi trƣờng
và đa dạng sinh học. Hiệu quả môi trƣờng đƣợc phân theo nguyên nhân gây nên
gồm: hiệu quả hoá học môi trường, hiệu quả vật lý môi trường và hiệu quả sinh vật
môi trường. Hiệu quả sinh vật môi trƣờng là hiệu quả khác nhau của hệ thống sinh
thái do sự phát sinh biến đổi của các loại yếu tố môi trƣờng dẫn đến. Hiệu quả hoá
học môi trƣờng là hiệu quả môi trƣờng do các phản ứng hoá học giữa các vật chịu
ảnh hƣởng của điều kiện môi trƣờng dẫn đến. Hiệu quả vật lý môi trƣờng là hiệu

1.2.4.1. Quan điểm đánh giá hiệu quả sử dụng đất của Liên Xô
Phƣơng pháp đánh giá đất của Liên Xô đƣợc thực hiện từ năm 1950 và sau đó
hoàn thiện vào năm 1986. Công tác đánh giá đất đai đƣợc tiến hành trên toàn Liên
bang và do Bộ nông nghiệp chủ trì nhằm tạo cơ sở cho việc xác định hiệu quả kinh


8
tế sử dụng đất đai, đánh giá và so sánh hoạt động kinh doanh của các xí nghiệp, dự
kiến số lƣợng và giá thành sản phẩm và làm cơ sở trong thu mua và giao nộp nông
sản phẩm.
Việc đánh giá đất đai đƣợc thực hiện theo hai hƣớng: đánh giá chung và đánh
giá riêng (theo hiệu quả từng loại cây trồng) theo năng suất - giá thành sản phẩm,
mức hoàn vốn và địa tô cấp sai (phần lãi thuần tuý).
Cây trồng lấy làm gốc để đánh giá là cây ngũ cốc và cây họ đậu. Đơn vị đánh
giá là các chủng đất đối với các loại sử dụng đất có tƣới, đất đƣợc tiêu úng, đất
trồng cây lâu năm, đất đồng cỏ cắt và đồng cỏ chăn thả
1.2.4.2. Quan điểm đánh giá hiệu quả sử dụng đất của Hoa Kỳ
Theo Davis K.P (Land use, 1976), dựa trên mục tiêu hoặc tính chất sử dụng,
đất đƣợc phân thành các nhóm dạng sử dụng: nhóm không thể chuyển hoá và nhóm
có thể chuyển hoá; nhóm đô thị và nhóm phi đô thị.
Đất nông nghiệp và lâm nghiệp thuộc nhóm phi đô thị và cũng thuộc nhóm có
thể chuyển hoá. Việc phân hạng trong nhóm này sẽ áp dụng một trong ba cách phân
hạng:
- Phân hạng chỉ dựa trên các yếu tố tự nhiên của đất (địa chất - đá mẹ, dạng
đất - địa mạo, thời tiết - khí hậu và thổ nhƣỡng).
- Phân hạng dựa trên kiểu thảm thực vật (Vegetation)
- Phân hạng theo mục tiêu sử dụng đất (Classification based on land use) gồm đất
nông nghiệp, đất xây dựng các công trình (Engineering), đất rừng (dựa vào kiểu rừng
hoặc năng suất lập địa), đồng cỏ, khu bảo tồn động vật hoang dã, khu giải trí…
Với đất nông nghiệp, phân hạng đất đai đƣợc ứng dụng rộng rãi theo hai

Đánh giá đất đai: Theo FAO “Đánh giá đất đai là quá trình so sánh, đối chiếu
những tính chất vốn có của vạt đất cần đánh giá với những tính chất đất đai mà loại
sử dụng đất yêu cầu phải có”. Nhƣ vậy, đánh giá đất đai (Land Evaluation - LE) là
quá trình thu thập thông tin, xem xét toàn diện trên phạm vi rất rộng, bao gồm cả
không gian, thời gian, điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và môi trƣờng.
Loại sử dụng đất: là sự phân chia chi tiết của loại sử dụng đất chính và đƣợc


10
mô tả theo các thuộc tính nhất định. Các thuộc tính đó bao gồm: quy trình sản xuất,
các đặc tính về quản lý đất đai (nhƣ sức kéo trong làm đất, đầu tƣ vật tƣ kỹ thuật…)
và các đặc tính về kinh tế, kỹ thuật nhƣ định hƣớng thị trƣờng, vốn thâm canh, lao
động, vấn đề sở hữu đất đai.
Yêu cầu sử dụng đất (Land Use Requirement) là những điều kiện tự nhiên có
ảnh hƣởng đến năng suất và sự ổn định của loại sử dụng đất, hay có ảnh hƣởng đến
tình trạng quản lý và thực hiện loại sử dụng đất đó. Những yêu cầu sử dụng đất
thƣờng đƣợc xem xét từ chất lƣợng đất đai của vùng nghiên cứu. Yêu cầu sử dụng
đất đƣợc coi nhƣ là những điều kiện tự nhiên cần thiết để thực hiện thành công và
bền vững một loại sử dụng đất (Đoàn Công Quỳ, 2006) [13].
1.2.4.2. Nguyên tắc đánh giá đánh đai theo FAO
FAO đề ra 6 nguyên tắc cơ bản trong việc đánh giá đất đai là:
- Các LUT đƣợc lựa chọn phải phù hợp với mục tiêu phát triển của vùng hay
quốc gia cũng nhƣ phải phù hợp với bối cảnh và đặc điểm về tự nhiên/ kinh tế của
khu vực nghiên cứu.
- Các LUT cần đƣợc mô tả và định rõ các thuộc tính về kỹ thuật và kinh tế - xã
hội.
- Việc đánh giá đất đai bao gồm sự so sánh của hai hay nhiều LUT.
- Khả năng thích nghi đất đai cần đặt trên cơ sở sử dụng đất bền vững.
- Đánh giá khả năng thích nghi đất đai bao gồm cả sự so sánh về năng suất (lợi
ích) thu đƣợc và đầu tƣ (chi phí) cần thiết của các LUT.

Theo FAO, sử dụng đất bền vững trong sản xuất nông nghiệp là sử dụng, quản
lý có hiệu quả nguồn tài nguyên cho nông nghiệp, nhằm đáp ứng nhu cầu cuộc sống
của con ngƣời, đồng thời gìn giữ, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trƣờng. Năm
1991 tại Nairobi, FAO đã tổ chức hội thảo về quản lý sử dụng đất bền vững đã nêu
ra 5 nguyên tắc cơ bản trong sử dụng đất bền vững đó là:
- Duy trì và nâng cao sản xuất và các dịch vụ
- Giảm thiểu rủi ro cho sản xuất
- Bảo vệ tiềm năng của các nguồn lợi tự nhiên và ngăn chặn sự thoái hoá chất
lƣợng đất và chất lƣợng nƣớc
- Có khả năng thực thi đƣợc về mặt kinh tế


12
- Có thể chấp nhận đƣợc về mặt xã hội.
Với các nguyên tắc này, ngƣời sử dụng đất, các nhà lập kế hoạch, quy hoạch
sử dụng đất phải đạt đƣợc sản lƣợng hoặc lãi suất tối đa, giảm thiểu đầu tƣ và sức
lao động, ngoài ra phải bảo vệ môi trƣờng và tài nguyên cho sản xuất lâu dài và cho
các thế hệ mai sau.
Cùng với các nguyên tắc sử dụng đất bền vững, Dumanski (1993) [29] cũng đã
đề xuất các chỉ tiêu chung để đánh giá và giám sát việc sử dụng đất bền vững, bao
gồm: Năng suất cây trồng, cân bằng chất dinh dƣỡng, sự bảo toàn của độ che phủ đất,
chất lƣợng và diện tích đất, chất lƣợng nƣớc, lợi nhuận của nông trại, sự áp dụng các
biện pháp bảo vệ đất. Các chỉ tiêu này là cơ sở quan trọng để phân tích đánh giá hệ
thống sử dụng đất về tính bền vững và thiết lập nền móng cho các chiến lƣợc sử dụng
hợp lý và bảo vệ tài nguyên đất.
Trong tất cả các định nghĩa nói trên về sử dụng đất bền vững, điều quan trọng
nhất là biết sử dụng hợp lý tài nguyên đất đai, giữ vững và cải thiện chất lƣợng môi
trƣờng, có hiệu quả kinh tế, năng suất cao và ổn định, tăng cƣờng chất lƣợng cuộc
sống và hạn chế rủi ro.
Từ những nguyên tắc đánh giá sử dụng đất bền vững của FAO, một loại sử dụng đất