MỤC LỤC
NỘI DUNG
PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

TRANG
01

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1. Thực trạng của vấn đề

04

2. Các biện pháp thực hiện

06

3. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm

18

PHẦN III: KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ

PHẦN I
1

20


ĐẶT VẤN ĐỀ
Tiểu học là cấp học đặt cơ sở ban đầu cho việc hình thành, phát triển toàn
diện nhân cách con người. Môn Tiếng Việt là một trong những môn học quan

đặt câu có tính gợi tả, gợi cảm (có ở phần đọc diễn cảm). Do vậy học sinh của
chúng ta mới chỉ nắm được nội dung của bài học chứ chưa cảm nhận được cái
hay cái đẹp qua cách dùng từ đặt câu, các biện pháp nghệ thuật dẫn đến sự cảm
thụ văn học của các em chưa đem lại hiệu quả cao như mong muốn, nhất là lớp
4 - 5.
Thực tế cho thấy khả năng cảm thụ văn học của giáo viên và học sinh còn
nhiều hạn chế, chưa có kĩ năng cảm thụ. Việc cảm nhận những giá trị nổi bật của
tác phẩm chưa sâu, còn ít. Học sinh chưa tìm được từ "chìa khóa" những từ cốt
lõi ẩn chứa nội dung, những dấu hiệu mang tính nghệ thuật của văn bản. Học
sinh chưa phát hiện được cái đẹp, cái hay của từ, của ý thơ, của câu văn trong
một văn bản cụ thể. Nếu có cảm nhận được thì cũng chưa rõ nét nên cách diễn
đạt thường cộc lốc, rườm rà chưa toát lên và thể hiện rõ nội dung cảm nhận.
Đó chính là những lí do, nguyên nhân chủ yếu dẫn đến năng lực cảm nhận
cảm thụ văn học của học sinh còn nhiều hạn chế. Chính vì vậy tôi đã chọn Sáng
kiến kinh nghiệm: "Phát triển năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 45" với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng học sinh năng khiếu.

3


PHẦN II
GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Chúng ta đều nhận thức sâu sắc rằng môn Tiếng Việt ở Tiểu học rèn luyện
cho học sinh cả 4 kĩ năng: nghe, nói, đọc, viết và cùng môn học khác phát triển
năng lực tư duy cho học sinh. Phải nói rằng học sinh của chúng ta ngày nay có
trí thông minh, có óc tưởng tượng phong phú và sáng tạo. Đây là tiền đề cho sự
phát triển, nâng cao những hiểu biết ban đầu về văn học, văn hoá thông qua một
số bài văn, bài thơ thậm chí chỉ là một đoạn văn, một câu thơ. Nhằm hình thành
ở các em nhu cầu thưởng thức cái hay, cái đẹp, đồng thời hình thành cho học
sinh nhận thức, tình cảm, thái độ và hành vi đúng đắn hay chính là nhân cách
của con người.

Lớp

thuật" là gì rất nhiều nên dẫn đến nêu tác dụng không đúng, dài dòng.
Có em hiểu được biện pháp nghệ thuật nhưng chỉ tìm ra được biện pháp
nhân hoá nhưng không tìm ra được biện pháp dùng từ láy và so sánh. Số học
sinh nêu được tác dụng rất ít chưa đảm bảo yêu cầu về số lượng cũng như chất
lượng.
* Đối với lớp 5 tôi đưa ra dạng bài tập: Từ hình ảnh đẹp, nêu cách hiểu
của mình về hình ảnh đó?
" Thế rồi cơn bão qua
Bầu trời xanh trở lại
Mẹ về như nắng mới
Sáng ấm cả gian nhà
(Mẹ vắng nhà ngày bão - Đặng Hiển)
5


Theo em hình ảnh nào làm nên cái hay của đoạn thơ trên? vì sao?
* Kết quả:
Lớp

Học sinh không hiểu
hình ảnh đẹp

5A( 32)
5B (26)
5C (34)

21 em =
16 em =

Qua việc điều tra về khả năng cảm thụ văn học của học sinh tôi thấy các
em còn rất bỡ ngỡ với mảng cảm thụ văn học, chưa hiểu được một số khái niệm
về "Các biện pháp nghệ thuật, hình ảnh đẹp. Do đó các em không hứng thú, suy
nghĩ còn mờ nhạt dẫn đến bài viết vụng về, tản mạn, sai lệch hẳn về ý nghĩa của
bài. Các em chỉ quen trả lời những câu hỏi có tính gợi mở như: trong bài " Mẹ
vắng nhà ngày bão" ở khổ thơ cuối tác giả đã so sánh Mẹ với cái gì ? mà chưa
quen với khái niệm mang tính khái quát. Chính vì vậy để các em làm những bài
văn cảm thụ tốt, hiểu được biện pháp nghệ thuật, hiểu được cách dùng từ đặt câu
trong văn học tôi đã áp dụng một số biện pháp sau:
2. Các biện pháp thực hiện
2.1. Đối với giáo viên:
Từ thực tế trên tôi nhận thấy vấn đề cần giải quyết đặt ra là giáo viên phải
tìm cách khắc phục những yếu kém cho học sinh, kiên trì rèn kĩ năng cảm thụ
văn học cho các em từ dễ đến khó ngay trong từng tiết học Tập đọc, Học thuộc
lòng. Chú trọng thực hiện một số yêu cầu cơ bản sau:
+ Trước hết phải giúp học sinh hiểu được bản chất của cảm thụ văn học là
gì? Hiểu một cách đơn giản, cảm thụ văn học chính là sự cảm nhận những giá trị
nổi bật, những điều sâu sắc, tế nhị và đẹp đẽ của văn học thể hiện trong tác

6


phẩm (cuốn truyện, bài văn, bài thơ…) hay một bộ phận của tác phẩm (đoạn
văn, đoạn thơ… thậm chí một từ ngữ có giá trị trong câu văn, câu thơ)
+ Để tạo ra hứng thú khi tiếp xúc với thơ văn cho học sinh thì giáo viên
cần có giọng đọc diễn cảm, luôn đổi mới phương pháp dạy học trong từng tiết
học.
+ Cung cấp đầy đủ cho học sinh những kiến thức cơ bản, những khái niệm
đơn giản trong chương trình môn Tiếng việt ở bậc Tiểu học. Nắm vững kiến
thức từ ngữ, ngữ pháp.

+ Đọc và hiểu được câu thơ (câu văn) hay đoạn trích được nêu trong bài
(cách dùng từ đặt câu, cách dùng hình ảnh, cách sử dụng biện pháp nghệ thuật)
+ Trước khi đến lớp phải chuẩn bị bài chu đáo đọc nhiều tài liệu sách báo,
đặc biệt là những cuốn sách có tác dụng liên quan đến việc phát triển năng lực
cảm thụ tác phẩm văn học bao gồm những bài thơ, bài văn tuyển chọn.
+ Tích cực tham gia các buổi ngoại khoá để học tập bồi dưỡng năng lực
cảm thụ ngay trong cuộc sống thực tế hàng ngày.
2.3. Cách dạy các dạng bài tập để phát triển năng lực cảm thụ
Để giải quyết vấn đề đã nêu ở trên trong mỗi giờ dạy tôi luôn phát huy
tính sáng tạo và phát triển tư duy cho học sinh qua các câu hỏi được nâng cao
trong giờ Tập đọc - Học thuộc lòng. Tôi thay đổi cách khai thác bài, cập nhật
những thông tin mới để áp dụng phương pháp dạy học cho phù hợp với đối
tượng học, với thời điểm học. Sau đó tôi tiến hành giải quyết các dạng bài tập
như sau:
2.3.1/ Bài tập tìm hiểu tác dụng của cách dùng từ, đặt câu
* Bài tập: Đoạn văn dưới đây tác giả đã có thành công gì nổi bật trong cách
dùng từ. Điều đó góp phần miêu tả nội dung sinh động như thế nào?
"Vai kĩu kịt, tay vung vẩy, chân bước thoăn thoắt. Tiếng lợn eng éc, tiếng
gà chíp chíp, tiếng vịt cạc cạc, tiếng người nói léo xéo. thỉnh thoảng lại điểm
những tiếng ăng ẳng của con chó bị lôi sau sợi xích sắt, mặt buồn rầu sợ sệt".
( Ngô Tất Tố)
a. Hướng dẫn học sinh làm bài
- GV đọc và chép đề bài lên bảng
- Học sinh đọc đề bài
? Bài này yêu cầu làm gì?
8


- Nêu thành công về cách dùng từ và nó có tác dụng như thế nào với việc miêu
tả nội dung

đoạn thơ:
" Mùa thu của em
Là vàng hoa cúc
Như nghìn con mắt
Mở nhìn trời êm"
(Quang Huy)
9


Giúp học sinh tìm hiểu đề và tìm ra được: Trong đoạn thơ trên tác giả đã
sử dụng biện pháp so sánh "Mùa thu - hoa cúc" và "Hoa cúc - nghìn con mắt" có
tác dụng miêu tả vẻ đẹp tươi sáng, dịu dàng của mùa thu, hoa cúc rất đẹp như
ánh trăng mùa thu. Những bông hoa cúc trong sáng như nghìn con mắt nhìn bầu
trời trong xanh, từ đó gợi cho ta thêm yêu quý mùa thu, yêu quý hoa cúc.
B. Nghệ thuật nhân hoá
* Khái niệm: Nghệ thuật nhân hoá là biến những sự vật, hiện tượng vô tri,
vô giác có những thuộc tính, dấu hiệu của con người.
VD:

"Cây dừa xanh toả nhiều tàu
Dang tay đón gió, gật đầu gọi trăng"
(Trần Đăng Khoa)

Rõ ràng cây dừa là vật vô tri, vô giác. các động từ "dang tay", "gật đầu" là
những dấu hiệu đã được nhân cách hoá.
* Bài tập: Trong những sự vật dưới đây sự vật nào được nhân hoá? Nhân hoá
theo cách nào? Tác dụng ra sao?
" Những chị lúa phất phơ bím tóc
Những cậu tre bá vai nhau thì thầm đứng học
Đàn cò áo trắng

- HD học sinh làm bài
- GV đọc- chép đề lên bảng

- Học sinh đọc lại yêu cầu của đề.

? Bài này yêu cầu gì?

- Chỉ rõ từ được lặp lại. Nêu tác dụng.

? Từ" mồ hôi" dùng theo nghĩa nào, - Dùng theo nghĩa bóng chỉ công lao
chỉ về cái gì?

động.

? Trong đoạn thơ trên từ nào được - Cụm từ:" Mồ hôi mà đổ xuống"
nhắc lại nhiều lần?
? Lặp lại như thế có tác dụng gì?

- Nhấn mạnh giá trị to lớn của những

giọt mồ hôi- công sức lao động.
- Ở dạng bài tập này yêu cầu học sinh nêu được cụm từ" mồ hôi mà đổ xuống'
được lặp lại 3 lần giúp ta cảm nhận được giá trị của công sức lao động.
- Nêu được nghĩa của từ" mồ hôi".
- Nêu được mối quan hệ nhân quả( có làm thì mới có ăn).
* Cảm thụ: Trong đoạn thơ trên từ "mồ hôi" được dùng theo nghĩa bóng chỉ
công sức lao động bỏ ra. Sự lặp lại 3 lần cụm từ " Mồ hôi mà đổ xuống" giúp ta
cảm nhận được mối quan hệ "nhân quả" tất yếu. Nhấn mạnh giá trị to lớn của
công sức lao động ấy. Có lao động sẽ được hưởng thành quả lao động.
D. Nghệ thuật đảo ngữ:

Học sinh đọc đề.

? Bài hỏi gì?

Chỉ ra các đảo ngữ và nêu tác dụng của

? Đảo ngữ là thế nào?

nó.

? Trong các câu trên, câu nào có trật Vị ngữ đứng trước, chủ ngữ đứng sau.
tự như vậy?

- Ngân nga

tiếng suối

- Vi vu

gió ngàn

- Nở vàng

hoa mai.

? Người ta diễn đạt như vậy có tác Nhấn mạnh âm thanh (ngân nga, vi vu)
dụng gì?

màu sắc( vàng)



" Mặt trời của bắp thì nằm trên núi
Mặt trời của mẹ con nằm trên lưng"

14


"Mặt trời" ở câu dưới chính là hình ảnh ẩn dụ, đó chính là đứa con, hình
ảnh yêu quý, thiêng liêng của mẹ.
* Bài tập: Hãy cho biết biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong hai câu thơ
dưới đây và cho biết tác dụng của nó?
"Thuyền về có nhớ bến chăng
Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền"
a. Hướng dẫn học sinh làm bài

- HS đọc đề bài

- GV đọc- chép đề lên bảng

- Phát hiện biện pháp nghệ thuật và nêu

? Bài này yêu cầu ta điều gì?

ý nghĩa của nó.
- Gần gũi, luôn có nhau

- Thuyền và bến là hai hình ảnh ntn?

- Quan hệ của người ở lại (bến) với



- Học sinh đọc đề.

? Bài này yêu cầu ta điều gì?

- Chỉ ra nghệ thuật được sử dụng

- Muốn biết mùi hồi ta phải dùng giác - Dùng mũi để gửi
quan nào ?
- Mùi hồi muốn toả hương đi xa bằng - Phải bay đi
cách nào ?
- Ở đây tác giả nói mùi hồi "chảy" qua - Mùi hồi rất thơm, rất quyến rũ.
mặt có tác dụng gì ?
b. Học sinh cảm thụ:
Câu văn trên tác giả đã sử dụng biện pháp chuyển đổi cảm giác, với sự kết
hợp độc đáo giữa khứu giác và xúc giác làm cho ta cảm thấy mùi thơm của hoa
hồi thật là đặc biệt, thật là quyến rũ, ai cũng muốn tận hưởng, muốn mùi hồi đó
"chảy qua mặt" mơn man trên da thịt mình.
2.3.3 Bài tập phát hiện những hình ảnh, chi tiết có giá trị gợi tả
* Bài tập :Trong bài "Mẹ" Tiếng việt 4 tập 1 tác giả Trần Quốc Minh viết:
"… Lời ru có gió mùa thu
Bàn tay mẹ quạt mẹ đưa gió về
Những ngôi sao thức ngoài kia
Chẳng bằng mẹ đã thức vì chúng con
Đêm nay con ngủ giấc tròn
Mẹ là ngọn gió của con suốt đời"
Theo em hình ảnh nào góp phần nhiều nhất làm nên cái hay của đoạn thơ?
a. Hướng dẫn học sinh làm bài
- GV đọc- chép đề lên bảng


của câu thơ, câu văn
VD :Trong câu thơ:
Mảnh sân/ trăng lúa chất đầy
Vàng tuôn/ trong tiếng/ máy quay xập xình.
Tiếng hát mùa gặt- Nguyễn Duy
Nhờ cách ngắt nhịp này mà người đọc cảm nhận thấy có một sức gợi tả,
gợi cảm riêng. Câu thơ được hiểu: trên sân cả lúa cả trăng đều được "chất đầy".
Cảnh tượng này vừa gợi sự no đủ vừa gợi cảm giác thơ mộng.
2.3.5/ Bài tập bộc lộ khả năng cảm thụ văn học qua đoạn viết ngắn
* Bài tập: Trong bài "Bè xuôi Sông La" nhà thơ Vũ Duy Thông có viết:
"Sông La ơi Sông La
Trong veo như ánh mắt
Bờ tre xanh im mát
Mươn mướt đôi hàng mi".
Đoạn thơ trên gúp em cảm nhận được vẻ đẹp của dòng Sông La như thế nào?
a. Hướng dẫn học sinh làm bài
- GV đọc- chép đề lên bảng

- HS đọc đề

? Bài này yêu cầu ta điều gì?

- Nêu cảm nhận của mình về dòng
Sông La

- Đọc đoạn thơ em có nhận xét gì về

- Nước sông trong veo
17


quyến rũ của dòng sông. Bằng các thủ pháp nghệ thuật, nhà thơ đã nhân hoá
Sông La, gọi Sông La một cách trìu mến như gọi người thân . Cách so sánh
dòng sông cũng khá độc đáo "trong veo như ánh mắt" ánh mắt ấy thật đẹp, thật
"trong veo" và cũng đậm đà tình cảm con người. Đôi bờ tre xanh cũng được
nhân hoá "đứng im" soi bóng xuống dòng sông. Đó chính là vẻ đẹp đậm đà tình
cảm yêu thương gắn bó của con người với thiên nhiên.
3. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm
Sau thời gian giảng dạy thực nghiệm tôi tiến hành khảo sát trên cả hai
khối lớp để đánh giá kết quả học tập và sự tiến bộ chuyển biến của học sinh.
* Đối với lớp 4 tôi ra đề như sau:
Tả cảnh đẹp Sa Pa, nhà văn Nguyễn Phan Hách đã viết:
"Thoắt cái, lá vàng rơi trong khoảnh khắc mùa thu. Thoắt cái, trắng long lanh
một cơn mưa tuyết trên những cành đào, lê, mận. Thoắt cái, gió xuân hây hẩy
nồng nàn với những bông hoa lay ơn màu nhung hiếm quý."
a, Hãy nêu biện pháp nghệ thuật sử dụng trong đoạn văn?
b, Em có nhận xét gì về cách dùng từ đặt câu ở đoạn văn trên, nêu tác dụng
của cách dùng từ đặt câu đó?
Với đề bài trên tôi thu được kết quả như sau:
Lớp

Học sinh không hiểu
biện pháp nghệ thuật

Nêu được biện pháp,
18

Nêu được tác dụng


4A( 36)

Trong bài "Mẹ" nhà thơ Trần Quốc Minh có viết:
"…Lời ru có gió mùa thu
Bàn tay mẹ quạt, mẹ đưa gió về
Những ngôi sao thức ngoài kia
Chẳng bằng mẹ đã thức vì chúng con
Đêm nay con ngủ giấc tròn
Mẹ là ngọn gió của con suốt đời."
Theo em hình ảnh nào góp phần nhiều nhất làm nên cái hay của đoạn thơ
trên? Vì sao?
Với đề bài trên tôi thu được kết quả như sau:
Lớp
5A( 32)
5B (26)
5C (34)
Qua

Học sinh không hiểu
hình ảnh đẹp
4 em =
12,5%
3 em =
11,5%
6 em =
17,6%
thực tế giảng dạy và

Nêu được hình ảnh và
Nêu được cái hay
nêu được cái hay nhưng
và rõ nét

dồi kiến thức qua đọc sách, các buổi học ngoại khoá.
Giáo viên phải đọc đúng và thật diễn cảm, nhiệt tình trong giảng dạy,
giúp học sinh nắm vững từ ngữ, ngữ pháp cũng như các biện pháp tu từ. Phân
loại các dạng bài tập cảm thụ từ dễ đến khó. Rèn cho học sinh kĩ năng viết đoạn
văn cảm thụ. Đồng thời trong quá trình giảng dạy, giáo viên phải thực sự coi học
sinh là trung tâm của quá trình dạy học để phát huy tính chủ động, sáng tạo của
các em.
2. Kiến nghị
a. Đối với nhà trường
+ Thường xuyên tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề, bồi dưỡng, nâng
cao trình độ cho giáo viên.
+ Tạo điều kiện thuận lợi về cơ sở vật chất, phương tiện dạy học góp phần
nâng cao chất lượng giảng dạy..
b. Đối với giáo viên
+ Giáo viên phải thực sự nhiệt tình, quan tâm đến việc học của học sinh
trong các giờ học môn Tiếng việt. Phải biết vận dụng linh hoạt các phương pháp
dạy học Tiếng việt trong giảng dạy. Kết hợp giữa 3 môi trường giáo dục gia đình
- nhà trường - xã hội.
+ Không ngừng nâng cao trình độ bản thân bằng cách tự học qua đồng
nghiệp hay tham khảo thêm tài liệu. Cần chuẩn bị kĩ nội dung, phương pháp dạy
học.

20


Mảng cảm thụ văn học chỉ là một phần rất nhỏ trong môn Tiếng Việt. Tôi mạnh
dạn đưa ra một số ý kiến trên tuy nhiên không tránh khỏi sơ xuất. Tôi rất mong
được sự tham gia góp ý của bạn bè đồng nghiệp.
Tôi xin trân trọng cảm ơn!
Tiên Cát, ngày tháng