BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRTRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
2

TRẦN MẠNH HOÀNG

SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC
CHƯƠNG ĐẠI CƯƠNG VỀ KIM LOẠI – HÓA HỌC 12
NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN
THỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI, 2018


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

TRẦN MẠNH HOÀNG

SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC
CHƯƠNG ĐẠI CƯƠNG VỀ KIM LOẠI – HÓA HỌC 12
NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN
THỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Hóa học
Mã số: 8 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Thị Kim Thành


Hà Nội, tháng 8 năm 2018
Tác giả luận văn

Trần Mạnh Hoàng


DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
BTHH

Bài tập Hóa học

DHHH

Dạy học hóa học

ĐC

Đối chứng

ĐHSP

Đại học sư phạm

GDNN

Giáo dục nghề nghiệp

GDTX

Giáo dục thường xuyên


Phương trình hóa học

SGK

Sách giáo khoa

TN

Thực nghiệm

THPT

Trung học phổ thông

TNSP

Thực nghiệm sư phạm

VDKT

Vận dụng kiến thức


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ..................................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài.................................................................................................. 1
2. Mục đích nghiên cứu............................................................................................ 2
3. Đối tượng, khách thể nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu ................................... 2
4. Nhiệm vụ nghiên cứu ........................................................................................... 3

1.4.1. Dạy học theo góc ...................................................................................... 14
1.4.1.1. Khái niệm ............................................................................................ 14
1.4.1.2. Quy trình thực hiện học theo góc........................................................
14
1.4.1.3.Ưu điểm và hạn chế của PPDH theo góc ............................................. 15
1.4.2. Dạy học theo hợp đồng .............................................................................
15
1.4.2.1. Khái niệm dạy học theo hợp đồng ......................................................
15
1.4.2.2. Tiến trình dạy học theo hợp đồng .......................................................
15
1.4.2.3. Ưu điểm và hạn chế của phương pháp dạy học theo hợp đồng ..........
16
1.5. Bài tập hóa học................................................................................................ 17
1.5.1. Khái niệm bài tập hóa học ........................................................................ 17
1.5.2. Ý nghĩa của bài tập hóa học ...................................................................... 17
1.5.3. Cơ sở phân loại bài tập hóa học ................................................................
18
1.5.3.1. Dựa vào mức độ tư duy....................................................................... 18
1.5.3.2. Dựa vào hình thức............................................................................... 18
1.5.3.3. Dựa vào nội dung kiến thức ................................................................
19
1.5.4. Vai trò của bài tập hóa học trong việc phát triển năng lực vận dụng
kiến thức cho học sinh ........................................................................................ 19
1.5.5 Xu hướng phát triển bài tập hiên nay......................................................... 21
1.6. Thực trạng sử dụng BTHH nhằm phát triển NL VDKT cho HS THPT ......... 22
1.6.1. Đặc điểm chung của trung tâm GDNN – GDTX...................................... 22
1.6.1.1. Nhiệm vụ của trung tâm GDNN – GDTX .......................................... 22
1.6.1.2. Đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi, trình độ nhận thức của học sinh .........
22

2.1.4.1. Một số điểm cần lưu ý về nội dung .................................................... 31
2.1.4.2. Một số điểm cần chú ý về phương pháp .............................................
31
2.2. Đề xuất nguyên tắc và quy trình xây dựng hệ thống bài tập...........................
32
2.2.1. Nguyên tắc xây dựng hệ thống BTHH để phát triển NLVDKT cho
HS........................................................................................................................ 32
2.2.2. Quy trình xây dựng hệ thống BTHH để phát triển NLVDKT cho HS ..... 32
2.3. Hệ thống bài tập chương Đại cương về kim loại – Hóa học 12 nhằm
phát triển NLVDKT cho HS .................................................................................. 33
2.3.1. Bài tập về tính chất vật lí và dãy điện hóa của kim loại ....................... 33
2.3.1.1. Bài tập trắc nghiệm tự luận .................................................................
33
2.3.1.2. Bài tập trắc nghiệm khách quan.......................................................... 36


2.3.2. Bài tập về kim loại tác dụng với phi kim .................................................. 40


2.3.2.1. Bài tập trắc nghiêm tự luận .................................................................
40
2.3.2.2. Bài tập trắc nghiêm khách quan.......................................................... 42
2.3.3. Bài tập kim loại tác dụng với axit ............................................................. 44
2.3.3.1. Kim loại tác dụng với HCl, H2SO4 loãng ........................................... 44
2.3.3.2. Kim loại tác dụng với HNO3, H2SO4 đặc nóng .................................. 48
2.3.4. Bài tập kim loại tác dụng với dung dịch muối .......................................... 54
2.3.4.1. Bài tập trắc nghiệm tự luận .................................................................
54
2.3.4.2. Bài tập trắc nghiệm khách quan.......................................................... 58
2.3.5. Bài tập điều chế kim loại bằng phương pháp nhiệt luyện......................... 62



2.5.2. Đề xuất bộ công cụ đánh giá sự phát triển của NLVDKT cho HS
THPT................................................................................................................... 83
2.5.2.1. Đề xuất bảng kiểm đánh giá sự phát triển NLVDKT cho HS
thông qua GV ................................................................................................... 83
2.5.2.2. Đề xuất bảng tự đánh giá sự phát triển NLVDKT của HS ................. 84
2.6. Một số bài học (giáo án) minh họa ................................................................. 85
2.6.1. Kế hoạch bài học nghiên cứu kiến thức mới ............................................ 85
2.6.2. Kế hoạch bài học ôn tập, luyện tập ...........................................................
94
Tiết 34 – Bài 22. LUYỆN TẬP TÍNH CHẤT CỦA KIM LOẠI ....................... 94
Tiểu kết chương 2 ................................................................................................102
CHƯƠNG 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ...........................................................103
3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm ...............................................103
3.2. Tiến trình thực nghiệm sư phạm ...................................................................103
3.2.2.1. Đối tượng thực nghiệm .....................................................................104
3.2.2.2. Tổ chức thực nghiệm sư phạm..........................................................104
3.3. Kết quả và đánh giá thực nghiệm sư phạm ...................................................105
3.3.2.1. Bài kiểm tra số 1 (Bài kiểm tra 15 phút)...........................................107
3.3.2.2. Bài kiểm tra số 2 (Bài kiểm tra 45 phút)...........................................108
3.3.5.1. Phân tích định tính kết quả thực nghiệm sư phạm............................112
3.3.5.2. Phân tích định lượng kết quả thực nghiệm sư phạm.........................112
Tiểu kết chương 3 ................................................................................................114
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.................................................................................115
TÀI LIỆU THAM KHẢO.......................................................................................117
PHỤ LỤC ......................................................................................................................


DANH MỤC BẢNG



DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 3.1. Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra số 1
.......................................................108
Hình 3.2. Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS bài kiểm tra số
1.......................108
Hình 3.3. Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra số 2
.......................................................109
Hình 3.4. Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS bài kiểm tra số
2.......................109


1

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI và Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày
04 tháng 11 năm 2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới
căn bản giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong
điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế đã xác
định mục tiêu “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo
dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”;
“Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân,
phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng
cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo
đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến
thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt
đời”. “Đổi mới giáo dục từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực”. Trong
những năm gần đây, nền kinh tế tri thức đang hình thành và phát triển. Để đáp

Mặt khác, đối tượng HS ở các Trung tâm giáo dục nghề nghiệp (GDNN)Giáo dục thường xuyên (GDTX) không có điều kiện về thời gian học tập và cũng
còn nhiều hạn chế và lúng túng về khả năng nhận thức cũng như năng lực vận dụng
kiến thức đã học để giải quyết các tình huống trong học tập cũng như trong
cuộc sống. Do đó, tôi đã chọn đề tài: “Sử dụng hệ thống bài tập trong dạy học
chương Đại cương về kim loại – Hóa học 12 nhằm phát triển năng lực vận
dụng kiến thức cho học sinh trung học phổ thông” làm đề tài nghiên cứu.
2. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hóa học
chương Đại cương về kim loại nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức
(NLVDKT) cho HS trung học phổ thông (THPT) tại các Trung tâm GDNN GDTX, qua đó góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Hóa học ở trung tâm
GDNN – GDTX.
3. Đối tượng, khách thể nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu
Quá trình dạy học hoá học 12 ở trung tâm GDNN -GDTX.


3.2. Đối tượng nghiên cứu
Hệ thống BTHH chương Đại cương về kim loại (Hóa học 12) và các biện
pháp phát triển NLVDKT cho HS.
3.3. Phạm vi nghiên cứu
- Các bài tập hóa học chương Đại cương về kim loại (Hóa học 12).
- Cách sử dụng hệ thống bài tập đó để phát triển NLVDKT cho HS.
- Địa bàn thực nghiệm: Trung tâm GDNN - GDTX Vũ Thư và Trung tâm
GDTX thành phố Thái Bình, tỉnh Thái Bình.
- Thời gian thực nghiệm: Từ tháng 12/2017 đến tháng 02/2018.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận liên quan đến đề tài.
- Điều tra, đánh giá thực trạng việc dạy học và phát triển NLVDKT cho HS
trong quá trình dạy học hóa học tại một số Trung tâm GDNN - GDTX hiện nay.
- Nghiên cứu nội dung, cấu trúc chương trình, sách giáo khoa (SGK) hóa học

- Xin ý kiến của chuyên gia, giáo viên (GV) về tính phù hợp của hệ thống
BTHH định hướng phát triển năng lực và phương pháp (PP) sử dụng chúng trong
dạy học để phát triển NLVDKT cho HS.
- Xây dựng bảng kiểm quan sát NLVDKT của HS THPT và đánh giá sự tiến bộ
của HS qua quá trình bồi dưỡng và phát triển NLVDKT.
- Thực nghiệm sư phạm (TNSP) theo kế hoạch đề ra để khẳng định tính khả
thi và hiệu quả của đề tài.
7.3. Phương pháp xử lí thông tin
- Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lí số liệu TNSP.
8. Đóng góp mới của đề tài luận văn
- Làm phong phú thêm cơ sở lí luận về năng lực và NLVDKT trong dạy học
hiện nay.
- Xác định được các nguyên tắc và quy trình xây dựng hệ thống bài tập
chương Đại cương về kim loại.
- Đề xuất được hệ thống bài tập có chất lượng của chương Đại cương về kim
loại - Hóa học 12 theo hướng phát triển NLVDKT cho HS.


- Đề xuất được các biện pháp sử dụng hệ thống bài tập hướng phát triển
năng lực trong dạy học chương Đại cương về kim loại - Hóa học 12. Từ đó không
những giúp HS phát triển NLVDKT mà còn giúp HS dễ tiếp thu, dễ nhớ kiến
thức, có hứng thú, say mê học tập góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn Hóa
học ở trường THPT.
- Xác định được các tiêu chí và bộ công cụ đánh giá sự phát triển NLVDKT
cho HS tại một số Trung tâm GDNN – GDTX.
9. Cấu trúc của đề tài
Đề tài luận văn được cấu trúc gồm 3 phần:
- Phần I: Mở đầu
- Phần II: Nội dung (gồm 3 chương)
+ Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG

trường trung học phổ thông, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học giáo dục.
Nguyễn Thị Long (2012), Tuyển chọn và sử dụng hệ thống bài tập có nhiều
cách giải để phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học hóa học ở trường trung
học phổ thông, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Vinh.
Phạm Lê Mai (2012), Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hóa học trong
việc hình thành và phát triển về một số phản ứng hóa học hữu cơ ở trường
trung học phổ thông, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Vinh.


Lê Danh Bình (2013), Xây dựng, tuyển chọn và sử dụng bài tập trắc nghiệm
khách quan trong dạy học hóa học hữu cơ ở trường trung học phổ thông, Luận án
tiến sĩ, Trường ĐHSP Hà Nội.
Nguyễn Thị Lan Phương (2013), Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống
bài tập thực nghiệm nhằm nâng cao kiến thức, kĩ năng thực hành cho học sinh lớp
11 phần phi kim, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học giáo dục.
Lưu Thị Minh Thanh (2013), Phát triển năng lực vận dụng kiến thức của học
sinh trung học phổ thông bằng việc sử dụng hệ thống bài tập phần dẫn xuất
hidrocacbon – hóa học 11 nâng cao, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học giáo dục.
Nguyễn Thị Thu, (2015), Sử dụng hệ thống bài tập hóa học nhằm phát triển
năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn phần phi kim – Lớp 10, Luận văn thạc sĩ
Giáo dục, Trường Đại học Giáo dục.
Phạm Văn Thắng, (2016), Phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học
sinh phổ thông thông qua dạy học phần este, cacbohidrat, Luận văn thạc sĩ Giáo
dục, Trường Đại học Giáo dục.
…..
Ngoài ra còn một số bài báo về chủ đề này được đăng trên Tạp chí Hóa học
và ứng dụng, Tạp chí Hóa học ngày nay....
Tuy là phần kiến thức quan trọng của chương trình hóa học THPT nhưng
chương Đại cương về kim loại (Hóa học 12) vẫn chưa được quan tâm nhiều theo
hướng xây dựng và đề xuất biện pháp sử dụng bài tập để phát triển NLVDKT của

- Nhóm năng lực công cụ: Năng lực sử dụng công nghệ thông tin, năng lực
sử dụng ngôn ngữ, năng lực tính toán.
Dựa trên cơ sở mục tiêu và chuẩn chung của giáo dục phổ thông năm 2015,
ngoài các năng lực chung, chương trình môn Hóa học ở trường THPT dự kiến sẽ
giúp HS đạt được các năng lực chuyên biệt về môn Hóa học như:
- Năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học.
- Năng lực thực hành hóa học.
- Năng lực tính toán.
- Năng lực giải quyết vấn đề thông qua môn Hóa học.


- Năng lực VDKT hóa học vào thực tiễn.
1.2.3. Đổi mới kiểm tra đánh giá
Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể [4] vừa được thông qua nêu rõ:
Việc đánh giá thường xuyên do giáo viên phụ trách môn học tổ chức, dựa
trên kết quả đánh giá của giáo viên, của phụ huynh HS, của bản thân HS được đánh
giá và của các HS khác trong tổ, trong lớp.
Việc đánh giá định kỳ do cơ sở giáo dục tổ chức để phục vụ công tác quản
lý các hoạt động dạy học, bảo đảm chất lượng ở cơ sở giáo dục và phục vụ công tác
phát triển chương trình.
Việc đánh giá trên diện rộng ở cấp quốc gia, cấp địa phương do tổ chức
khảo thí cấp quốc gia hoặc cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương tổ chức
để phục vụ công tác quản lý các hoạt động dạy học, bảo đảm chất lượng đánh giá
kết quả giáo dục ở cơ sở giáo dục, phục vụ công tác phát triển chương trình và nâng
cao chất lượng giáo dục. Như vậy, nội dung việc đánh giá định kỳ không còn quy
định việc giao xét tốt nghiệp THPT cho các cơ sở giáo dục.
Bên cạnh đó, nội dung việc đánh giá trên diện rộng sẽ do "tổ chức khảo thí"
cấp quốc gia hoặc cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương tổ chức chứ không
phải là "tổ chức kiểm định chất lượng" như trước.
Ngoài ra, trong phần "Điều kiện thực hiện chương trình", chương trình vừa

số vấn đề quan trọng như: Những yếu tố nào cấu thành năng lực? Những năng lực
nào cần phát triển cho HS trong đổi mới chương trình giáo dục THPT? Muốn phát
triển một năng lực cụ thể nào đó thì phải tác động vào yếu tố nào trong cấu trúc
của năng lực đó?
1.3.2. Năng lực vận dụng kiến thức
1.3.2.1. Khái niệm năng lực vận dụng kiến thức
Các nghiên cứu trước đây, đã có nhiều tác giả đã đưa ra khái niệm về
NLVDKT như:
Theo [18] NLVDKT hóa học vào thực tiễn là khả năng hệ thống hóa và phân
loại kiến thức, hiểu rõ đặc điểm, nội dung thuộc tính của loại kiến thức đó để lựa
chọn kiến thức phù hợp với mỗi hiện tượng, tình huống cụ thể xảy ra trong cuộc
sống, tự nhiên và xã hội.