Kể Chuyện Các Vua Nguyễn
Tự Đức I
Bài Thơ Không Đề
Thơ Khiển Trách Quan
Nguyễn Hàm Ninh Làm Thơ Trách Vua
Tài Nghệ Thơ Của Cao Bá Quát
Lại một hôm, Tự Đức muốn thử tài các quan mới nghĩ
ra một bài thơ rất hiểm hóc, bảo các quan rằng: " Trẫm
vừa làm được một bài thơ hay, chư khanh nên chép
lấy để ngâm chơi. Ông không cho biết đầu đề . Bài thơ
như sau:
Lâm vũ lâm ly lý lý đường
Minh minh bỉnh chúc chiếu âm dương
Trì khu thướng há công doanh quán
Trử thủ ly bì đắc kỷ cương.
Lần này các quan lại viết sai, vì không hiểu thâm ý
của nhà vua, cứ tưởng là một bài ngụ ý cao siêu. Chữ
lý đường các quan lại tưởng là nhà Lý , nhà Đường,
âm dương là khí dương, khí âm ; trì khu là rong ruổi,
kỷ cương là khuôn phép; công là công lao. Thật ra ý
Tự Đức chỉ muốn tả việc đi bắt ếch. Bài thơ được dịch
nghĩa như sau:
Mưa dầm trầy trợt con đường trong bụi mận
Ngọn đuốc mờ tỏ soi vào những tiếng ỳ ộp
Soi lên soi xuống hết các khu vực, đánh được đầy
xâu
Đem về chặt đầu, lột da được chừng độ mấy niêu.
THƠ KHIỂN TRÁCH QUAN
Trong một buổi hội các văn thần để ngâm thơ, xướng
họa và bàn luậnvề sử sách , văn chương, vua Tự Đức
chợt nghe một viên quan trong hàn Lâm Viện dương

Chú phận làm em, ta phận anh
Ngọt bùi sao chẳng cùng san sẻ
Mà nỡ đau thương cốt nhục tình?
Tự Đức xem thơ, thưởng mỗi câu một lạng vàng vì lời
thơ hay, nhưng lại phạt một câu một roi vì ý thơ sâu
sắc.
Nhà vua hiểu Nguyễn Hàm Ninh dùng bài thơ này để
ám chỉ việc mình ám hại Hồng Bảo.
( 1) Theo Trương Vĩnh ký trong Chuyện đời xưa, tác
giả là Nguyễn Đăng Hành, con của Nguyễn Đăng
Giai.
TÀI NGHỆ THƠ CỦA CAO BÁ QUÁT
Nam Tự Đức thứ tư ( 1851), vua Hàm Phong nhà
Thanh mất, sứ Tàu sang báo ai ( 1). Tự Đức truyền các
quan làm câu đối phúng?
Đình thần nghĩ xong, xin triệu Cao Bá Quát vào để
viết, vì chữ ông tốt hơn mọi người. Ông vào triều, trải
tấm vóc trên kỷ, một tay cầm bút viết, một tay bưng
mũ. Các quan hỏi sao lại kỳ quặc thế, ông đáp:
- Văn này phải viết cách này mới xứng đáng.
Vua Tự Đức nghe lọt, nổi giận phán:
- Nếu vậy Khanh làm câu khác thử coi?
Ông liền xin tấm vóc khác và viết ngay:
Át mật bát âm Đường bạc hải
Bi hào vạn lý Tống thâm sơn
Có nghĩa:
Im bặt bát âm khắp biển nhà Đường ( khi vua Đường
Nghiêu mất, bốn biển im tiếng âm nhạc ba năm, để
tang vua coi như cha mẹ)
Kêu gào muôn dặm núi sâu nhà Tống ( khi vua Tống