V
I
Ệ
N


H
À
N
L
Â
M
K
H
O
A
H
Ọ
C
X
Ã
H
Ộ
I
V
I
Ệ
T
N
A
M

Ệ
uƠ
9
Ậ
H
N
sT
yỜ
2I
N
Ộ
ốêG
.
Ư
IH
n2
Á

Ở
H


-

N
Ớ
nH
.
G
N

Ĩ1N
O
MỤC LỤC
9
H
N
G
T
A
T
MỞ ĐẦU.................................................................................................................. 1 T
rO
G
R
A
Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ỊH
i
R
Ọ
IếH
ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.................................................................................................. 7T
C
tỌ
Ế
1.1. Những công trình nghiên cứu về bối cảnh lịch sử, tiền đề lý luận, cuộc đời và -H
C
T
sự nghiệp khoa học của Karl Popper..................................................................... 8ỊX
h
X

2.2. Những tiền đề khoa học tự nhiên cho sự hình thành tư tưởng triết học về M
R
H
chính trị - xã hội của Karl Popper........................................................................ 34L
2.3. Những tiền đề triết học và lý luận xã hội cho sự hình thành tư tưởng triết học Ọ
C
về chính trị - xã hội của Karl Popper................................................................... 41R
T
A
2.4. Khái quát về cuộc đời và sự nghiệp khoa học của Karl Popper....................59IV
Ư
I
Chương 3: NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC M
Ệ
VỀ CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA KARL POPPER............................................. 65U
N
T
3.1. Quan niệm của Karl Popper về chủ nghĩa tự do xã hội................................. 66D
K
3.2. Quan niệm triết học của Karl Popper về xã hội mở...................................... 70Ư
H
3.3. Sự phê phán của Karl Popper đối với chủ nghĩa lịch sử như là kẻ thù của xã P
Ở
O
hội mở................................................................................................................. 84 A
P
Chương 4: NHỮNG ĐÓNG GÓP VÀ HẠN CHẾ VỀ MẶT TRIẾT HỌC N
P
H
TRONG TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA KARL POPPER...........105E

G
S
.
T
S
.

N
g
u
y
ễ
n

T
ấ
n

H
ù
n
g


ỊỊ
V
À
-

1. Lý do chọn đề


I

giữ vai trò chủ đạo trong giới nghiên cứu lý luận, tất cả những ý kiến phản biện đềuẾ
K
bị coi là ‘xét lại’, ‘phản động’, ‘thù địch’. Trong bối cảnh lịch sử đó, việc nghiênT
cứu về triết học phương Tây hiện đại thường thiếu thái độ khách quan, cầu thị, kết

A
H
R

quả nghiên cứu thường mang tính chủ quan, không phản ánh hết được những đóng Ọ

L
C

góp có giá trị của các trào lưu này.
Công cuộc đổi mới đất nước được Đảng Cộng sản Việt Nam chính thức khởi

R

xướng từ năm 1986 không bó hẹp trong lĩnh vực kinh tế mà là một cuộc đổi mới

toàn diện, cả trong lĩnh vực chính trị - tư tưởng. Để đổi mới công tác lý luận, trướcA
hết Đảng Cộng sản Việt Nam chỉ ra một trong những khiếm khuyết, bất cập của nó I
là từ trước đến nay chúng ta chỉ bó hẹp việc nghiên cứu trong phạm vi chủ nghĩa Mác M
- Lênin và thiếu nghiên cứu về những thành tựu lý luận của các trào lưu tư tưởng U
khác. Nghị quyết của Bộ Chính trị (khóa VII), ngày 28 tháng 3 năm 1992 đã chỉ raN
nguyên nhân của tình trạng này như sau: “Trong nhiều năm qua, nội dung đào tạo đội D

Như vậy, việc nghiên cứu tư tưởng triết học của Karl Popper là phù hợp với
chủ trương đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam. Nó sẽ có tác dụng hai mặt: một
là, góp phần phát triển chuyên ngành lịch sử triết học, nhất là triết học phương Tây
hiện đại; hai là, tiếp thu những giá trị tiến bộ trong các trào lưu triết học đó để phục
cho sự nghiệp xây dựng xã hội mới ở nước ta. Trong tư tưởng triết học về chính trị xã hội của Karl Popper, ngoài những khiếm khuyết có tính cực đoan, phiến diện của
nó, còn có một số giá trị triết học có tính khoa học và tiến bộ mà chúng ta có thể
tiếp thu được để phục vụ yêu cầu đổi mới về lý luận chủ nghĩa xã hội.

T
R
Ị
V
À

Sự khủng hoảng của chủ nghĩa xã hội và sự sụp đổ của Liên Xô và các nước
xã hội chủ nghĩa Đông Âu đặt ra câu hỏi về nguyên nhân đích thực của tình trạngH
này. Liệu có những khiếm khuyết trong lý luận về chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩaẠ
cộng sản hay đây chỉ là những sai lầm về mặt thực tiễn? Mặt khác, các trào lưu tưN
tưởng chống cộng, trong đó có triết học của Karl Popper tìm cách phủ nhận hoàn
toàn triết học Mác và chủ nghĩa cộng sản, đồng nhất triết học Mác với ‘chủ nghĩaC
lịch sử’, coi xã hội cộng sản là xã hội ‘đóng’, đối lập với xã hội mở. Ngoài ra, trong H
lĩnh vực nghiên cứu lý luận hiện nay cũng đang tồn tại một khuynh hướng sai lầm là

Ế

quá tán dương tư tưởng chính trị - xã hội của Karl Popper để phủ nhận hoàn toàn
chủ nghĩa Mác. Vì vậy, nghiên cứu tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl
Popper một mặt kế thừa một số điểm hợp lý để bổ sung, phát triển triết học Mác,
mặt khác chỉ ra những sai lầm cực đoan trong tư tưởng của Karl Popper để bảo vệ
những giá trị không thể chối bỏ được của triết học Mác và những thành tựu của

U
khoa học thực sự, tức là chỉ tìm cách chứng minh cho tính đúng đắn tuyệt đối củaẬ
chủ nghĩa Mác - Lênin và phê phán sai lầm của các quan điểm chống đối. Hiện nay, N
tiến hành theo một mục đích và phương pháp giáo điều, bảo thủ, thiếu tinh thần

việc đổi mới công tác nghiên cứu và giảng dạy lý luận đòi hỏi phải nghiên cứu các Á
trào lưu triết học với “quan điểm khách quan, biện chứng và tiếp thu những giá trịN
tiến bộ” để bổ sung lý luận của chúng ta. Do vậy, việc nghiên cứu tư tưởng triết học

T
chính trị - xã hội của Karl Popper sẽ đáp ứng được phần nào cả hai mặt nói trên.
I
Trong việc nghiên cứu và giảng dạy lý luận, phương pháp tư duy phê phán hayẾ
N
phản biện từ trước đến nay chưa được áp dụng một cách thực sự đầy đủ. Tình hình

này làm cho người học (học sinh, sinh viên) thiếu hứng thú trong việc học tập cácS
môn lý luận chính trị, xã hội, lịch sử và tạo ra một thói quen chấp nhận một chiều,Ĩ
thiếu đào sâu suy nghĩ, phê phán. Do vậy, phương pháp tư duy phê phán mà KarlT
Popper đặc biệt nhấn mạnh trong các tác phẩm của ông cần được nghiên cứu và vậnR
dụng nhằm đem lại một luồng sinh khí mới trong nghiên cứu, giảng dạy, học tập vàI

Ế

vận dụng các môn lý luận khoa học ở nước ta hiện nay với chất lượng, hiệu quả thậtT
sự.
Từ trước đến nay, việc nghiên cứu về triết học Karl Popper nói chung và tư H

Ọ


Cộng sản Việt Nam. Chính vì những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Tư tưởng
chính trị - xã hội của Karl Raimund Popper. Những giá trị và hạn chế về mặt triết
học” làm đề tài luận án tiến sĩ triết học của mình.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
Mục đích của luận án là nghiên cứu phân tích một cách hệ thống để làm rõ
những nội dung cơ bản trong tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl
Popper, từ đó chỉ ra những giá trị cùng những hạn chế về mặt triết học của nó để
một mặt, bổ sung, phát triển lý luận triết học về chủ nghĩa xã hội, mặt khác vạch ra
những sai trái trong các luận điệu phủ nhận triết học Mác.
Để thực hiện được mục đích nêu trên, những nhiệm vụ mà luận án phải thực
hiện là:
- Làm rõ cuộc đời, sự nghiệp lý luận khoa học, bối cảnh lịch sử và những tiền
đề lý luận cho sự hình thành tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper.
- Làm rõ những nội dung cơ bản trong tư tưởng triết học về chính trị - xã hội
của Karl Popper, trong đó có quan niệm của ông về chủ nghĩa tự do; sự phê phán
chủ nghĩa lịch sử; quan niệm và phương pháp của ông về xây dựng xã hội mở.
- Phân tích những giá trị trong tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl
Popper để bổ sung, phát triển triết học Mác, kế thừa và vận dụng trong công tác lý
luận và hoạt động thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta, đồng thời chỉ ra
những hạn chế phiến diện, cực đoan của nó nhằm bảo vệ tính đúng đắn của triết học


Mác, vạch trần những sai trái trong các luận điệu chống triết học Mác.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là những nội dung tư tưởng triết học về
chính trị - xã hội của Karl Popper.
Phạm vi nghiên cứu của luận án là những tư tưởng triết học về chính trị - xã
hội của Karl Popper trong hai tác phẩm “Sự nghèo nàn của chủ nghĩa lịch sử” và
“Xã hội mở và những kẻ thù của nó”. Hai quyển sách này là những công trình
nghiên cứu tương đối đồ sộ của Karl Popper, trong đó tác giả đề cập đến nhiều khía

thiết đối với nghiên cứu lịch sử triết học phương Tây ở Việt Nam.
Về mặt thực tiễn, luận án góp phần đổi mới cách tiếp cận đối với nhiều vấn đề
xã hội, lịch sử; đóng góp ý kiến tham mưu cho các cấp Đảng và Nhà nước trong
việc điều chỉnh một số quan niệm về xây dựng chủ nghĩa xã hội; thực hiện dân chủ,
phát huy tối đa mọi tiềm năng sáng tạo của cá nhân và tập thể trong xây dựng xã hội
mới ở nước ta hiện nay. Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên
cứu, giảng dạy và học tập lịch sử triết học phương Tây hiện đại nói chung và triết
học Karl Popper nói riêng ở Việt Nam.
7. Kết cấu của luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung cơ bản
của luận án bao gồm 4 chương, 13 tiết.
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án.
Chương 2: Bối cảnh và tiền đề hình thành tư tưởng triết học về chính trị - xã
hộị của Karl Popper.
Chương 3: Những nội dung cơ bản trong tư tưởng triết học về chính trị - xã
hội của Karl Popper.
Chương 4: Những đóng góp và hạn chế về mặt triết học trong tư tưởng chính
trị - xã hội của Karl Popper.


CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
Karl Popper là một nhà triết học nổi tiếng thế giới. Các tác phẩm của ông chủ
yếu được viết và xuất bản bằng tiếng Đức và tiếng Anh nên rất quen thuộc đối với
các nhà nghiên cứu ở các nước như Đức, Áo, Mỹ, Anh, v.v.. Ở nước ta tuy đã có
một số công trình dịch và nghiên cứu về Karl Popper nhưng vẫn còn rất hạn chế.
Trên thế giới, đã có nhiều công trình chuyên khảo về Karl Popper như “The
Philosophy of Karl Popper”(Triết học của Karl Popper) của nhà triết học Đức

thành sách in. Tuy đã được dịch nhưng việc chuyển ngữ từ tiếng Anh ra tiếng Việt
chưa được tốt lắm, cho nên người đọc gặp nhiều khó khăn với các thuật ngữ trong
các sách này.
Tháng 11 năm 2012, một cuộc hội thảo quốc tế được tổ chức tại Viện Triết
học thuộc Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam có chủ đề “Triết học Áo và ý
nghĩa hiện thời của nó”, trong đó có mấy bài tham luận về triết học của Karl
Popper. Kỷ yếu Hội thảo đã được xuất bản thành sách do Phạm Văn Đức chủ biên
[22].
Ở nước ta ngoài một số luận văn thạc sĩ, cho đến nay chưa có một luận án
tiến sĩ nào đã được bảo vệ về tư tưởng chính trị - xã hội của Karl Popper.
Những công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về tư tưởng chính trị - xã
hội của Karl Popper có thể phân ra thành các loại như sau:
1.1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ BỐI CẢNH LỊCH SỬ, TIỀN ĐỀ LÝ
LUẬN, CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP KHOA HỌC CỦA KARL POPPER
1.1.1. Những công trình nghiên cứu về bối cảnh hình thành tư tưởng triết
học về chính trị - xã hội của Karl Popper
Tác phẩm “Unended Quest: An Intellectual Autobiography” (Cuộc sưu tầm
chưa kết thúc: Một Tự tiểu sử trí tuệ) [111] là một nguồn tài liệu quý (vì do chính
ông kể lại) để nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của Karl Popper. Ông dành 3
mục: 1) Ký ức tuổi thơ, 2) Những ảnh hưởng đầu tiên và 3) Chiến tranh thế giới lần
thứ nhất [111, pp.2-11], để thuật lại khá đầy đủ bối cảnh xã hội ở thành phố Viên


và hoàn cảnh gia đình ông lúc bấy giờ. Đó là tình trạng đói nghèo, chính trị rối ren
và chính bối cảnh đó có nhiều thay đổi trong quan niệm của Karl Popper về triết
học chính trị - xã hội. Đồng thời Karl Popper cũng phân tích những ảnh hưởng đầu
tiên


đến tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của ông, đó là ảnh hưởng tính cách

cũng dành một phần trong bài viết về Karl Popper để nói về thời thơ ấu, hoàn
cảnh gia đình và việc học hành, công việc xã hội đầu tiên của Popper.


Lý Quốc Tú trong nội dung đầu tiên của chương IV tác phẩm “Karl Raimund
Popper” [49], tác giả nói về sự mở rộng tầm mắt sang lĩnh vực triết học chính trị
của Popper, tác giả cho rằng cuộc sống và công việc của Popper ở New Zealand rất
dễ chịu, nhân dân ở đó rất khiêm nhường, niềm nở và hiếu khách, mọi người
cảm thấy bình yên. Trong khi ở châu Âu lại đang khói lửa chiến tranh; Phát xít Đức
tấn công điên cuồng ở trong nước. Và trong thời gian ở New Zealand, Popper đã
hoàn thành hai cuốn sách triết học chính trị: “Sự nghèo nàn của chủ nghĩa lịch
sử” và “Xã hội mở và những kẻ thù của nó”. Tác giả trình bày rất kỹ bối cảnh ra
đời của hai tác phẩm, và sự ảnh hưởng của hai tác phẩm đó đến xã hội phương Tây
lúc bấy giờ.
1.1.2. Những công trình nghiên cứu về tiền đề lý luận cho sự hình thành tư
tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper
Gilles Dostaler trong “Chủ nghĩa tự do của Hayek”[8] nói về sự ảnh hưởng lẫn
nhau về tư tưởng giữa F. Hayek và Karl Popper. Hayek kiên trì tiến hành một cuộc
đấu tranh kép, một mặt chống lại sự can thiệp của nhà nước trong chủ nghĩa tự
do xã hội của Keynes, mặt khác chống chủ nghĩa xã hội, hai mặt được ông xem là
kết nối chặt chẽ với nhau và cuối cùng đều dẫn đến chủ nghĩa toàn trị. Công trình
còn đề cập đến bối cảnh và điều kiện gặp nhau giữa hai nhà triết học của nước
Áo là Hayek và Popper. Sau khi đọc xong các tác phẩm của Popper thì Hayek chấp
nhận ngay triết học của Popper. Ông nói: “Nhận ra điều này đã là đủ cho tôi
nhưng khi thấy Popper lập luận và biện minh một cách rõ ràng thì, một cách tự
nhiên, tôi liền chấp nhận triết học của ông vì triết học ấy đã khai triển điều tôi
hằng cảm nhận. Từ đó, tôi luôn đồng hành cùng với Popper. Cuối cùng, chúng
tôi trở thành bạn rất thân. Nói chung, trên những vấn đề triết học, tôi đồng ý với
ông hơn là với bất kì ai khác”. Như vậy công trình này cho chúng tôi thấy được
Hayek là một trong những người đi đầu và là một trong những giáo chủ của cái

quan hệ giữa Karl Popper với chủ nghĩa thực chứng nhóm Viên.
Tác giả Nguyễn Tấn Hùng trong tác phẩm “Một số trào lưu triết học và tư
tưởng chính trị phương Tây đương đại” [36] cho rằng quan điểm chính trị - xã hội
của Karl Popper là kết quả của một quá trình đối chiếu, lựa chọn có cân nhắc kỹ
lưỡng sau khi đã tiếp xúc với tất cả các trào lưu tư tưởng đang thịnh hành lúc
bấy giờ ở Áo, không chỉ về lý luận mà còn có thời gian tham gia hoạt động thực
tiễn với họ nữa. Karl Popper nghiên cứu Phân tâm học của Sigmund Freud và
Alfred Adler, có thời gian ông tình nguyện làm việc trong một bệnh viện phân tâm


học nhi khoa của Adler, nhưng cuối cùng, ông cũng phát hiện ra tính phi khoa học
của học thuyết này. Karl Popper cũng có tiếp xúc với các nhà khoa học ‘nhóm
Viên’, tham dự các


cuộc thảo luận của nhóm dưới sự chủ trì của Moritz Schlick, với sự tham gia của
Rudolf Carnap, Otto Neurath, Viktor Kraft, Hans Hahn và Herbert Feigl, v.v.,
nhưng ông cũng không trở thành hội viên chính thức của nhóm này; và do việc Karl
Popper phê phán các luận điểm cơ bản của chủ nghĩa thực chứng lôgic nên về sau
ông không còn được mời tham dự nữa. Karl Popper cũng đã tham gia các hoạt
động chính trị của đảng xã hội và đảng cộng sản ở Áo, nhưng ông đã sớm phát hiện
ra tính không tưởng (utopia) của chủ nghĩa cộng sản nên đã từ bỏ nó và đứng hẳn
về phía chủ nghĩa tự do xã hội.
1.1.3. Những công trình nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp triết học và
khoa học của Karl Popper
Các từ điển và bách khoa thư như “Từ điển Bách khoa Việt Nam”; “The
Internet Encyclopedia of Philosophy” (Bách khoa thư Triết học Internet);
“Wikipedia, the free encyclopedia” (Bách khoa mở Wiki); “The Stanford
Encyclopedia of Philosophy” (Bách khoa thư Triết học Stanford); “Encyclopædia
Britanica” (Bách khoa thư Britanica), “Tân Bách khoa thư triết học” của Liên bang

1.2.1. Những công trình liên quan đến lập trường tư tưởng tự do xã hội của
Karl Popper
Lập trường chính trị - xã hội của Karl Popper là “chủ nghĩa tự do xã hội”
(social liberalism). Chủ nghĩa tự do xã hội khác với các biến thể khác, như chủ
nghĩa tự do cổ điển (classical liberalism) và chủ nghĩa tân tự do (neo-liberalism) của
Friedrich Hayek và một số biểu hiện cực đoan của chủ nghĩa tự do đang tồn tại
trên thế giới như Đảng tự do (Liberitarian Party) ở Mỹ hiện nay. Chủ nghĩa tự do xã
hội một mặt đề cao vai trò của tự do cá nhân, nhưng mặt khác phản đối tình
trạng bất công xã hội, chủ trương giúp đỡ người nghèo khổ. Tư tưởng tự do xã
hội của Karl Popper đã có mầm mống từ lúc nhỏ trong bối cảnh xã hội Áo lúc bấy
giờ và nhất là do giáo dục và truyền thống của gia đình ông. Điều này được thể
hiện trong ‘Tự tiểu sử’, trong đó Karl Popper nói rằng người cha của ông là người
theo chủ nghĩa tự do xã hội không phải chỉ về mặt tư tưởng mà còn chủ động tổ
chức những hoạt động giúp đỡ người nghèo nữa. Ý thức về giúp đỡ người
nghèo đã đưa Popper đến với chủ nghĩa xã hội và sau đó là chủ nghĩa tự do xã hội.
Tác phẩm “Một số trào lưu triết học và tư tưởng chính trị phương Tây đương
đại” của Nguyễn Tấn Hùng cũng đã dành một phần nói về quan điểm triết học


chính trị - xã hội của Karl Popper. Sau khi rời khỏi Đảng Cộng sản Áo, Karl Popper


đứng hẳn về phía lập trường chủ nghĩa tự do xã hội. Tác giả điểm qua một vài đặc
trưng của chủ nghĩa tự do nói chung và ‘chủ nghĩa tự do xã hội’ nói riêng. Chủ
nghĩa tự do xã hội tuy cũng đề cao tự do cá nhân, phản đối gay gắt chế độ cai trị
độc tài, nhưng lại ủng hộ một số biện pháp can thiệp cần thiết của nhà nước
để giải quyết khủng hoảng kinh tế, đấu tranh chống bất công xã hội, tạo công ăn
việc làm và tạo phúc lợi xã hội. John Stuart Mill là một nhà triết học Anh đã góp
phần quan trọng vào việc phát triển hình thức mới này của chủ nghĩa tự do. Chính
Karl Popper đã thừa nhận người cha của mình là một người tự do chủ nghĩa