Ung Th Học Đại Cơng 2005

bài 10: xạ trị bệnh ung th

Mục tiêu học tập
1. Trình bày đợc khái niệm xạ trị là gì, nguyên tắc bắt buộc khi xạ trị một
bệnh nhân ung th.
2. Mô tả đợc một số loại tia bức xạ thờng sử dụng và cơ chế tác động của
chúng.
3. Trình bày đợc các kỹ thuật cơ bản của xạ trị và chỉ định điều trị bệnh ung
th.
4. Trình bày đợc các biến chứng và cách phòng chống các biến chứng do tia
bức xạ gây ra.
Nội dung
Xạ trị là phơng pháp sử dụng các tia bức xạ ion hoá có năng lợng cao. Đó là các
sóng điện từ (tia X, tia gama,...) hoặc các hạt nguyên tử (électron, nơtron, proton,..) để
điều trị bệnh ung th.
Phơng pháp này đ đợc sử dụng từ 100 năm nay song nó vẫn là một trong những
phơng pháp chủ yếu và có kết quả trong điều trị ung th.
1. Nguyên tắc điều trị
Tia bức xạ là một trong những nguyên nhân gây ung th. Bởi vậy ngời ta khuyên rằng
chỉ dùng tia xạ để điều trị bệnh ung th, còn đối với các bệnh khác (không phải ung
th) nên dùng các phơng pháp điều trị khác (phẫu thuật, thuốc).
Chỉ định xạ trị cho bệnh nhân phải đợc cân nhắc cụ thể trong từng trờng hợp. Phải
tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc chung của điều trị bệnh ung th ,nghĩa là phải có một
chẩn đoán thật chính xác (loại bệnh, vị trí tổn thơng, giai đoạn bệnh và tiến triển tự
nhiên của nó, loại mô bệnh học) từ đó mới đa ra đợc phác đồ điều trị cụ thể và trong
toàn bộ quá trình điều trị phải theo dõi liên tục, sát sao bằng các phơng pháp thăm
khám lâm sàng và cận lâm sàng.
Việc tính toán liều lợng chiếu xạ phải cụ thể, tỷ mỷ, chính xác đảm bảo nguyên tắc
liều tại u là tối đa, liều tại chỗ chức lành là tối thiểu nhằm hạn chế tới mức thấp nhất

thứ cấp, tiếp tục phá huỷ tế bào, sự phân chia tế bào sẽ bị chậm đi hoặc dừng lại.
Năng lợng và cờng độ của tia bức xạ khi đi qua cơ thể con ngời hoặc cơ thể sinh
vật bị giảm đi do sự hấp thụ năng lợng của các tế bào. Sự hấp thụ năng lợng này dẫn
tới hiện tợng ion hoá các nguyên tử của vật chất sống và hậu quả là tế bào sẽ bị phá
huỷ. Năng lợng bức xạ càng lớn, số cặp ion do chúng tạo ra càng nhiều. Thờng các
hạt mang điện có năng lợng nh nhau thì tạo ra các cặp ion bằng nhau xong tuỳ theo
vận tốc của hạt nhanh hay chậm mà mật độ ion hoá nhiều hay ít .
Đối với các hạt nh nơtron, ngoài hiện tợng ion hoá ,chúng còn gián tiếp thu đợc
một động năng lớn, nguyên nhân của quá trình này là khi đi vào cơ thể, nôtron chuyển
động chậm lại và sau đó bị các hạt nhân của vật chất trong cơ thể hấp thụ. Những hạt
nhân ấy trở thành những hạt nhân phóng xạ phát ra tia bêta và gama. Những tia này lại
có khả năng gây ra hiện tợng ion hoá trong một thời gian nhất định.
Nớc là thành phần chủ yếu trong tế bào. Các phân tử nớc bị ion hoá và kích thích
gây ra một loạt các phản ứng khác nhau:
H
2
0 + hv---------> H
2
0
+
+ e
-

Electron có thể bị các phân tử nớc khác hấp thụ để tạo ra ion âm của nớc
H
2
0 + e
-
-------> H
2

*
và OH
*
cùng hai ion bền H
+
,OH
-
;
chúng có thể kết hợp với nhau tạo thành phân tử nớc hoặc xảy ra một số các phản ứng
khác:
H
*
+ OH
*
-------> H
2
O
H
*
+ H
*
-------> H
2

OH
*
+ OH
*
--------> H
2

Tổ chức ung th là một tập hợp gồm nhiều tế bào (u có kích thớc 1cm
3
= 10
9
tế bào),
sự teo nhỏ tổ chức ung th sau chiếu xạ là kết quả quá trình làm chết tế bào. Quá trình
này xảy ra nhanh chứng tỏ tổ chức ung th đó nhạy cảm với tia xạ và ngợc lại.
Mặt khác ngời ta thấy có một số yếu tố có ảnh hởng đến mức độ nhạy cảm của tế
bào và của tổ chức ung th đối với tia xạ.
Việc cung cấp oxy tốt sẽ làm tăng độ nhạy cảm của tế bào với tia xạ. Thực tế lâm sàng
cho thấy những tổ chức nào đợc tới máu tốt, giầu oxy thì nhậy cảm với tia hơn là
những tổ chức đợc tới máu kém. (Thames và cộng sự cho thấy những tế bào đựơc
cung cấp đầy đủ ôxy thì độ nhậy cảm phóng xạ tăng gấp 3 lần). Với kỹ thuật xạ trị
chia nhỏ liều, những tế bào đợc cung cấp đầy đủ ôxy khi bị chết sẽ để lại một lợng
máu (vốn của nó) cung cấp cho các tế bào thiếu ôxy trớc đó. Bằng cách này quần thể
các tế bào đợc cung cấp ôxy tốt hơn, do đó sẽ nhạy cảm với tia xạ hơn. Một số
nghiên cứu đ áp dụng phơng pháp điều trị cho bệnh nhân ở trong phòng có hàm
lợng ôxy cao áp nhằm tăng sự cung cấp ôxy cho tổ chức do vậy làm tăng mức độ
nhạy cảm của khối u với tia xạ.
Mức độ biệt hoá của tế bào ung th cũng có vai trò to lớn quyết định sự đáp ứng của tổ
chức ung th với tia xạ. Ngời ta thấy rằng các tế bào càng kém biệt hoá thì thời gian
phân bào càng ngắn, tốc độ phân chia tế bào nhanh do vậy nhậy cảm với tia xạ hơn (ví
dụ : u lympho ác tính, séminome, ung th vòm mũi họng loại không biệt hoá...) ngợc
lại các tổ chức mà tế bào ung th thuộc loại biệt hoá cao, tế bào phân chia chậm thì rất
trơ với tia xạ (Schwannome malin, ung th tuyến giáp trạng). 3. Các kỹ thuật xạ trị
3.1. Các phơng pháp chiếu xạ
- Chiếu xạ từ ngoài vào:

và 1,33 MeV, thời gian bán huỷ của nguồn là 5,27 năm, nh vậy cứ sau 1 tháng cờng
độ của nguồn sẽ giảm 1% và sau 5 -7 năm sử dụng, ngời ta phải thay nguồn khác.
Ung Th Học Đại Cơng 2005 Hình : Máy xạ trị Cobal 60
+ Máy gia tốc: là một loại thiết bị tăng tốc chùm hạt (điện tử, proton, alpha) đến
một giá trị năng lợng nào đó theo yêu cầu mình đ đặt ra. Trong thực tế lâm sàng,
hiện nay ngời ta sử dụng các máy có dải năng lợng từ vài MeV đến vài chục
MeV(5-40 MeV) và thờng sử dụng 2 loại bức xạ: chùm Electron và chùm Photon
(còn gọi là tia X). Máy gia tốc có 2 loại: Máy gia tốc thẳng và máy gia tốc vòng. Hiện
nay máy gia tốc thẳng thờng đợc sử dụng nhiều hơn vì cấu tạo máy gọn hơn.

Hình 11: Xạ trị từ ngoài vào bằng máy gia tốc
- Xạ trị áp sát (Brachythérapie)
Các nguồn xạ (nh radium, Cesium, Iridium) đợc đặt áp sát hoặc cắm trực tiếp vào
vùng thơng tổn. Một số các đồng vị phóng xạ dạng lỏng nh Iod 131, phốtpho 32 có
thể dùng bơm trực tiếp vào trong cơ thể để nhằm chẩn đoán và điều trị các tế bào ung
th.
Ưu điểm: Phơng pháp này giúp nâng liều tại chỗ lên cao trong khi các tổ chức lành
xung quanh ít bị ảnh hởng hơn so với chiếu xạ từ ngoài vào do sự giảm liều nhanh
xung quanh nguồn.
Nhợc điểm: Khi thực hiện phải có sự chuẩn bị cụ thể (ở cả thầy thuốc và bệnh nhân).
Nhiều lúc tạo nên sự khó chịu cho ngời bệnh.