VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THU TRANG

HOẠT ĐỘNG KINH TẾ HIỆN NAY CỦA NGƢỜI HOA

Ở
HUYỆN LỤC NGẠN, TỈNH BẮC
GIANG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC

HÀ NỘI - 2019


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THU TRANG

HOẠT ĐỘNG KINH TẾ HIỆN NAY CỦA NGƢỜI HOA

Ở
HUYỆN LỤC NGẠN, TỈNH BẮC
GIANG
Ngành: Nhân học
Mã số: 9 31 03 02


Tôi xin trình bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, bố mẹ đã tạo điều kiện,
động viên, giúp đỡ để tôi có động lực vượt qua những khó khăn, hoàn thành
luận án này.
Tôi xin gửi lời cảm ơn và tri ân sâu sắc nhất đến giáo viên hướng dẫn
PGS.TS. Phạm Quang Hoan và PGS.TS. Nguyễn Thị Song Hà đã định hướng,
chỉ bảo và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án này. Nhân đây,
tôi cũng xin chân thành cảm ơn Khoa Dân tộc học và Nhân học, Học viện
Khoa học xã hội, Khoa Sau đại học, Lãnh đạo Học viện Dân tộc… đã tạo mọi
điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện
luận án.
Tôi cũng sẽ không thể thực hiện và hoàn thành luận án nếu không có sự
tạo điều kiện, giúp đỡ, đặc biệt là trong việc cung cấp các thông tin liên quan
đến luận án ở cấp cơ sở, của lãnh đạo, chuyên viên các phòng/ban chức năng
của Ủy ban nhân dân huyện Lục Ngạn, Ban Dân tộc huyện Lục Ngạn cùng
cộng đồng cư dân thuộc hai xã Tân Lập và xã Đồng Cốc.
Tôi xin trân trọng cảm ơn các quý vị vì sự giúp đỡ quý báu này!
NGHIÊN CỨU SINH

Nguyễn Thu Trang

ii


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU............................................................................................................................................... 1
Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ
THUYẾT VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU....................................................................... 12
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu............................................................................... 12
1.1.1. Tình hình nghiên cứu về hoạt động kinh tế tộc người, hoạt động
kinh tế của người Hoa trên thế giới của các học giả nước ngoài...................12

3.2.1. Lao động làm thuê trong nước............................................................................ 98
3.2.2. Làm thuê tại Trung Quốc.................................................................................... 100
3.3. Tham gia vào bộ máy nhà nƣớc............................................................................. 111
3.4. Kinh tế tƣ nhân................................................................................................................. 113
Chƣơng 4: MỘT SỐ YẾU TỐ TÁC ĐỘNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ
ĐẶT RA TỪ HOẠT ĐỘNG KINH TẾ CỦA NGƢỜI HOA Ở HUYỆN
LỤC NGẠN.................................................................................................................................... 116
4.1. Những nguồn lực tác động đến hiệu quả hoạt động kinh tế ngƣời
Hoa tại huyện Lục Ngạn........................................................................................................ 116
4.1.1. Điều kiện tự nhiên.................................................................................................. 116
4.1.2. Con người................................................................................................................... 118
4.1.3. Xã hội............................................................................................................................ 124
4.1.4. Cơ sở hạ tầng............................................................................................................. 129
4.1.5. Tài chính...................................................................................................................... 133
4.2. Những vấn đề đặt ra....................................................................................................... 134
4.2.1. Biến đổi hoạt động kinh tế của người Hoa ở Lục Ngạn trước tác
động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa.................................................................. 134
4.2.2. Tác động tiêu cực của một số hoạt động kinh tế đến đời sống
kinh tế - chính trị - xã hội tại địa phương................................................................ 138
4.2.3. Một số giải pháp nhằm phát triển hoạt động kinh tế của người
Hoa ở huyện Lục Ngạn..................................................................................................... 143
KẾT LUẬN.................................................................................................................................... 148
DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ..............................151
TÀI LIỆU THAM KHẢO.................................................................................................... 152

iv


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
CNH

qua thống kê các năm 2015, 2016, 2017 ...............................................
Bảng 2.2: Số hộ người Hoa tham gia vào dự án trồng Trám tại xã Tân Lập ..
Bảng 2.3 : Hệ số Cronbach’s Alpha của nhân tố trong biến Quan hệ đồng tộc ..
Bảng 3.1: Bảng chéo giữa giới tính của người trả lời với những khó khăn
thường xuyên diễn ra trong quá trình lao động di cư sang Trung Quốc ..

vi


DANH MỤC BIỂU
Biểu 1.1: Dân số người Hoa tại huyện Lục Ngạn tính đến thời điểm
30/12/2017 ............................................................................................
Biểu 2.1: Cơ cấu kinh tế của các hộ gia đình người Hoa ................................
Biểu 2.2: Diện tích đất của gia đình: Diện tích trồng lúa và hoa màu ............
Biểu 2.3: Diện tích trồng cây ăn quả lâu năm của các hộ gia đình người Hoa ....
Biểu 2.4: Tỷ lệ vay nợ tiền chi phí đầu vào để trồng cây vải thiều của
người Hoa tại xã Tân Lập, huyện Lục Ngạn.........................................
Biểu 2.5: Thu nhập trung bình của các hộ gia đình người Hoa trồng cây
vải tại Lục Ngạn qua thống kê các năm 2014, 2015, 2016 ...................
Biểu 2.6: Tỷ lệ vay nợ tiền chi phí đầu vào để trồng cây có múi ...................
Biểu 2.7: Thu nhập từ chăn nuôi .....................................................................
Biểu 3.1: Giá trị sản xuất các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp tại huyện
Lục Ngạn tính đến 30/12/2017 .............................................................
Biểu 3.2: Tỷ lệ người Hoa tham gia các công việc làm thuê tại Trung Quốc ...
Biểu 3.3: Thống kê tiền công lao động qua khảo sát các trường hợp lao
động xuất khẩu xuyên biên giới ..........................................................
Biểu 4.1: Mức độ giúp đỡ nhau trong cộng đồng người Hoa ở Lục Ngạn ...

vii


giới/xuyên quốc gia. Không giống như các dân tộc thiểu số khác, người Hoa
có truyền thống tổ chức phường, hội, nghiệp đoàn trong kinh doanh từ khi
mới đặt chân lên đất nước Việt Nam. Hình thức cho vay tín dụng, phân chia
thị trường kinh doanh, tổ chức học nghề và đào tạo nghề, kinh doanh theo
hình thức tập đoàn gia đình, quy tắc kinh doanh và phân công lao động trong
tổ chức kinh doanh rất chặt chẽ, gắn bó mật thiết với thiết chế gia đình… là
những đặc điểm rõ nét trong hoạt động kinh tế đem lại sự khác biệt của người
Hoa so với những dân tộc khác.
Sau diễn biến lịch sử quan trọng trong quan hệ Việt – Trung, đặc biệt là
chiến tranh biên giới năm 1979, đại bộ phận người Hoa ở phía Bắc Việt Nam
đã di tản đi nhiều nơi sinh sống lập nghiệp, tạo thành những luồng di dân
mang quy mô quốc gia. Trong bối cảnh đó có một bộ phận người Hoa quay
trở về Trung Quốc, trở thành công dân của nước Cộng hòa nhân dân Trung
Hoa; rất nhiều người Hoa di cư vào các tỉnh miền Trung và miền Nam Việt
Nam; một bộ phận khác di cư sang nước thứ ba; nhưng cũng có không ít bộ
phận người Hoa đã quyết định ở lại miền Bắc, trong đó có tỉnh Bắc Giang vì
nhiều lý do khác nhau. Để có thể tiếp tục sinh sống, nhóm người Hoa ở lại

1


phía Bắc Việt Nam buộc phải thay đổi, một bộ phận thay đổi tộc danh, tìm
kiếm những nguồn sinh kế thích ứng với hoàn cảnh hiện tại. Qúa trình biến
đổi đó đã tạo ra sự khác biệt quan trọng giữa người Hoa phía Bắc và người
Hoa tại miền Trung, miền Nam Việt Nam.
Trong những năm gần đây, vấn đề người Hoa đã được nhiều nhà nghiên
cứu quan tâm đến, đặc biệt là người Hoa sinh sống tại các tỉnh phía Nam. Có
nhiều đặc điểm về lịch sử di cư, tộc danh, văn hóa gia đình, tín ngưỡng, trang
phục, ẩm thực, luật tục, quan hệ gia đình, dòng họ, văn hóa Hoa thương… đã
được các nhà nghiên cứu làm rõ. Tuy nhiên, nghiên cứu về sinh kế của người

phương và trung ương thấu hiểu hơn về một tộc người có tốc độ thoát nghèo
nhanh hơn các tộc người thiểu số khác trong những năm qua tại một địa
phương cụ thể.
2.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1. Mục đích nghiên cứu
Tìm hiểu thực trạng các hoạt động kinh tế đang diễn ra, những giá trị văn
hóa, quan hệ trong cộng đồng của người Hoa ở huyện Lục Ngạn đã có sự biến
đổi để phát huy các nguồn lực nhằm mục tiêu phát triển kinh tế trong thời
điểm hiện nay. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất một số khuyến nghị, giải pháp
nhằm hướng tới phát triển hoạt động kinh tế bền vững cho cộng đồng người
Hoa tại huyện Lục Ngạn.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án đặt ra các nhiệm vụ
cụ thể như sau:
-

Trình bày làm rõ cơ sở lý thuyết nghiên cứu về các hoạt động kinh tế

của cộng đồng người Hoa sinh sống tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang.
-

Nghiên cứu hoạt động kinh tế nông nghiệp, kinh tế phi nông nghiệp của

người Hoa, trong đó xem xét trên những phương diện: lịch sử tộc người, quan
hệ thân tộc, quan hệ đồng tộc, phong tục tập quán...đặc biệt là phương thức
kinh doanh, hình thức hỗ trợ nhau trong phát triển kinh tế, thói quen chi tiêu
của các hộ gia đình.

cộng đồng người Hoa cũng như nhiều cộng đồng dân tộc khác sinh sống tại
Lục Ngạn đưa cây vải Thiều vào trồng trên đất đồi thấp. Đây cũng là thời
điểm đánh dấu bước phát triển quan trọng trong hoạt động kinh tế gắn với cây
vải của cộng đồng người Hoa. Trong quá trình nghiên cứu, luận án có khảo
cứu và truy hồi nghiên cứu đối với lịch sử tộc người Hoa gắn với lịch sử phát
triển vùng đất Lục Ngạn để làm rõ hơn các luận điểm trong vấn đề nghiên cứu.
Luận án cũng tiến hành đối sánh với các hoạt động kinh tế đã diễn ra trước
thời điểm năm 1990 nhằm chỉ rõ những biến đổi về hoạt động kinh tế và hiệu
quả của nó đối với đời sống của người Hoa.
-

Về không gian nghiên cứu: Luận án nghiên cứu hoạt động kinh tế của

người Hoa tại huyện Lục Ngạn, trong đó tập trung vào xã Tân Lập và xã
Đồng Cốc. Đây là hai xã có tỷ lệ người Hoa sinh sống tập trung đông đảo trên
địa bàn huyện Lục Ngạn. Tại đây, người Hoa có những hoạt động nông

4


nghiệp và phi nông nghiệp tương đối tiêu biểu cho hoạt động kinh tế chung
của người Hoa tại huyện Lục Ngạn.
-

Nội dung nghiên cứu: Hoạt động kinh tế trong lĩnh vực nông nghiệp và

phi nông nghiệp của người Hoa là đối tượng nghiên cứu của luận án. Từ góc
độ Nhân học kinh tế, người Hoa được xem xét trên những phương diện: lịch
sử tộc người, quan hệ thân tộc, quan hệ đồng tộc, phong tục tập quán...đặc
biệt là phương thức kinh doanh, hình thức hỗ trợ nhau trong phát triển kinh tế,

không tách rời khỏi cộng đồng các dân tộc Việt Nam, đồng thời có những nét
độc đáo do lịch sử tộc người, quan hệ đồng tộc xuyên biên giới dựa vào lợi
ích từ kinh tế.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
4.2.1 Phương pháp nghiên cứu điền dã dân tộc học/ nhân học
Tác giả luận án đã sử dụng phương pháp điền dã dân tộc học cùng với
các kỹ thuật của phương pháp này trong suốt quá trình nghiên cứu tại thực địa.
Trong đó, kỹ thuật quan sát trực tiếp, quan sát tham dự, phỏng vấn nhanh,
phỏng vấn sâu, phỏng vấn cấu trúc, phỏng vấn bán cấu trúc...thường xuyên
được sử dụng linh hoạt trong các hoạt động nghiên cứu cụ thể của luận án.
Trong quá trình thu thập thông tin, tác giả luận án đã tham gia vào đời
sống của người Hoa tại xã Tân Lập và xã Đồng Cốc, huyện Lục Ngạn nhằm
mục đích thấu hiểu cuộc sống, văn hóa cũng như nắm rõ các hoạt động kinh tế
của họ. Để thu thập được đầy đủ thông tin cần có cho việc viết luận án, nghiên
cứu sinh đã thực hiện nhiều đợt nghiên cứu điền dã từ năm 2015 đến năm
2018. Các đợt nghiên cứu tập trung diễn ra vào tháng 10/2015, tháng 5-6 năm
2016, 2017, 2018. Đợt 1, diễn ra khi người Hoa tham gia chính vào các hoạt
động phi nông nghiệp, trong đó có làm thuê xuyên biên giới. Đợt 2 và đợt 3
được tiến hành vào tháng 5 và tháng 6 các năm 2016, 2017, 2018, khi mà
người dân thu hoạch vải, bán cho các thương lái Trung Quốc tại xã Tân Lập
và xã Đồng Cốc. Nghiên cứu sinh đã thực hiện 40 cuộc phỏng vấn sâu với 15
người Hoa sinh sống tại xã Tân Lập và xã Đồng Cốc trong suốt quá trình
nghiên cứu. Có nhiều trường hợp nghiên cứu sinh sử dụng phương pháp
phỏng vấn theo “lịch sử cuộc đời”, nhưng có những trường hợp lại sử dụng
phương pháp phỏng vấn lặp lại trong 3 năm tiến hành nghiên cứu.

6


Đối tượng phỏng vấn sâu được chọn ưu tiên là những người có hoạt động


liên quan đến tăng trưởng kinh tế hộ gia đình người Hoa tại địa bàn nghiên
cứu. Nghiên cứu sinh sử dụng bảng hỏi để phỏng vấn ngẫu nhiên 250 hộ gia
đình người Hoa sinh sống tại xã Tân Lập và xã Đồng Cốc nhằm mục đích
thống kê định lượng các chỉ tiêu liên quan đến đánh giá hiệu quả kinh tế của
các hộ gia đình này. 250 hộ gia đình được phỏng vấn điều tra nằm trong số
hơn 1000 hộ dân có chủ hộ là người Hoa sinh sống tại xã Tân Lập và xã Đồng
Cốc đạt tỷ lệ 1/5 trên tổng cỡ mẫu tại địa bàn nghiên cứu. Các hộ gia đình này
được chọn theo phương pháp ngẫu nhiên. Một số hộ được chọn nghiên cứu có
quan hệ họ hàng để phục vụ yêu cầu nghiên cứu mức độ hỗ trợ nhau trong sản
xuất giữa những người cùng dòng họ trong cộng đồng người Hoa ở hai xã
trên.
Qúa trình điều tra xã hội học các hộ gia đình sinh sống tại xã Tân Lập và
xã Đồng Cốc được tiến hành qua các bước cơ bản như sau:
-

Xây dựng bộ chỉ số: nghiên cứu sinh xây dựng bộ chỉ số với 31 chỉ tiêu

dành cho các hộ gia đình người Hoa có tham gia hoạt động nông nghiệp và
hoạt động phi nông nghiệp nhằm thu thập tối đa thông tin về hoạt động kinh tế
của họ. Các chỉ số này thể hiện trên bảng hỏi điều tra hộ gia đình của luận án
bao gồm thông tin liên quan đến nhân khẩu hộ gia đình, đánh giá nhanh tài
sản của gia đình, ngành nghề sản xuất, thu nhập, mức độ vay nợ, nguồn gốc
khoản vay, chi tiêu trong hộ, khó khăn gặp phải trong các hoạt động nông
nghiệp và phi nông nghiệp… Sau đó nghiên cứu sinh thực hiện phỏng vấn
từng chủ hộ gia đình để điền thông tin trong bảng hỏi vào thời điểm tháng
6/2016 và có bổ sung thông tin vào đợt điền dã tháng 5/2018.
-

Chọn mẫu điều tra: Nghiên cứu sinh lập danh sách các hộ người Hoa sinh

cứu trước đó được công bố dưới dạng sách, báo cáo khoa học, luận án, tạp chí,
báo, hình ảnh… có liên quan đến hoạt động kinh tế của người Hoa tại huyện
Lục Ngạn cũng như nhiều địa bàn nghiên cứu khác.
Nghiên cứu sinh cũng tìm cách tiếp cận những thông tin tổng hợp từ
phía địa phương về hoạt động kinh tế và các hoạt động khác liên quan đến
người Hoa sinh sống tại huyện Lục Ngạn. Trong đó có các báo cáo được công
bố từ nhiều phòng, đơn vị khác nhau của UBND huyện Lục Ngạn và những
báo cáo được Ban Dân tộc tỉnh Bắc Giang gửi về Ủy ban Dân tộc để tổng kết

9


các chương trình phát triển liên quan đến cộng đồng người Hoa sinh sống trên
cả nước.
4.2.4. Phương pháp chuyên gia
Nghiên cứu sinh đã tiến hành tham vấn ý kiến của các chuyên gia, đặc
biệt là các chuyên gia nghiên cứu về sinh kế tộc người và nghiên cứu về
người Hoa tại Việt Nam. Qua đó, nghiên cứu sinh đã nhận được những lời
khuyên, tư vấn học thuật bổ ích để có thêm cái nhìn tổng thể, toàn diện hơn về
đối tượng nghiên cứu. Nghiên cứu sinh cũng đã kế thừa các nguồn tài liệu
phong phú, đa dạng từ những tác giả đã từng thực hiện nghiên cứu về người
Hoa trên địa bàn huyện Lục Ngạn, điều này rất cần thiết để hiểu rõ hơn về
hoạt động kinh tế của người Hoa trong những bối cảnh và thời gian cụ thể.
5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
Việc nghiên cứu về người Hoa tại Việt Nam cho đến nay chủ yếu tập
trung vào các nhóm người Hoa sinh sống tại miền Nam Việt Nam và các hoạt
động kinh tế của người Hoa trước chiến tranh biên giới (năm 1979). Người
Hoa cũng thường được nghiên cứu nhiều trong những hoạt động kinh tế
thương mại, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ mà ít được đề cập đến ở lĩnh vực
kinh tế nông nghiệp. Do vậy, kết quả nghiên cứu và những phát hiện mới

chính sách để phát triển kinh tế cho cộng đồng người Hoa tại huyện Lục Ngạn.
Kết quả nghiên cứu của luận án là nguồn tư liệu giá trị trong việc quy hoạch
phát triển các ngành nông nghiệp và phi nông nghiệp tại địa phương. Ngoài ra,
luận án cũng góp phần nhận diện đầy đủ về cộng đồng người Hoa sinh sống
tập trung đông đảo nhất ở khu vực phía Bắc Việt Nam.
7.

Cơ cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung
của luận án gồm có 4 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và địa bàn
nghiên cứu
Chương 2: Kinh tế nông nghiệp hiện nay của người Hoa ở huyện Lục
Ngạn
Chương 3: Kinh tế phi nông nghiệp hiện nay của người Hoa ở huyện
Lục Ngạn
Chương 4: Một số yếu tố tác động và những vấn đề đặt ra từ hoạt động
kinh tế của người Hoa ở huyện Lục Ngạn

11


Chƣơng 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT
VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
1.1.1. Tình hình nghiên cứu về hoạt động kinh tế tộc người, hoạt
động kinh tế của người Hoa trên thế giới của các học giả nước ngoài
- Nghiên cứu về hoạt động kinh tế các tộc người

trong các nghiên cứu về phát triển nông thôn hay giảm nghèo. Các mục tiêu
này được khái quát theo ba hướng tiếp cận chính: đồng đại, lịch đại và tương
lai [94]. Trong đó, khung sinh kế bền vững được coi là một cách tiếp cận toàn
diện về các vấn đề phát triển thông qua việc thảo luận về sinh kế của con
người và đói nghèo trong các bối cảnh khác nhau. Về mặt khái niệm, các tiếp
cận này có nguồn gốc từ các nghiên cứu phát triển liên quan đến đói nghèo và
giảm nghèo, nổi bật nhất là các phân tích của Amartya Sen, Robert Chambers
và một số học giả khác. Nhấn mạnh đến tính hiệu quả của các hoạt động phát
triển, các tiếp cận sinh kế bền vững (sustainable livelihood approaches) là kết
quả của cuộc tranh luận giữa các nhà nghiên cứu và thực hành phát triển về
phát triển nông thôn. Trong đó, khung phân tích sinh kế bền vững do ộ Phát
triển Quốc tế Anh (Department for International Development – DFID)
(Carney (ed.), 1998) được các học giả và các cơ quan phát triển ứng dụng
rộng rãi (Bebbington, 1999; Neefjes, 2000; Ellis, 2000)
Càng về sau, hàng loạt các dự án phát triển đánh giá mức sống của con
người được tiến hành nên vấn đề sinh kế giống như mảnh đất được đào xới kỹ
lưỡng. Các công trình nghiên cứu về cách kiếm sống của các dân tộc trên thế
giới đã đưa ra những chiến lược sinh kế bền vững và coi như là bộ chỉ tiêu của
sự phát triển. Những năm đầu của thế kỷ XXI, khái niệm “sinh kế” xuất hiện
nhiều hơn trong các nghiên cứu của F.Ellis, Barrett và Reardon, Morrison…
Có nhiều cách tiếp cận và định nghĩa khác nhau, song, có sự nhất trí rằng khái
niệm “sinh kế” bao hàm nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động

13


sống của mỗi cá nhân hay hộ gia đình. Về căn bản, các hoạt động sinh kế là
do mỗi cá nhân hay nông hộ tự quyết định dựa vào năng lực và khả năng của
họ, chịu sự quyết định của các thể chế, chính sách và những quan hệ xã hội
mà cá nhân hộ hoặc hộ gia đình đã thiết lập trong cộng đồng” [58].

sử di dân của người Hoa đồng thời là một lịch sử thành công lớn về kinh tế.
Dù chỉ là một cộng đồng thiểu số ở những nước họ định cư, họ kiểm soát một
tỷ lệ có ảnh hưởng đến nền kinh tế của quốc gia đó. Hoa kiều chiếm 4% dân
số Indonesia nhưng kiểm soát 70% nền kinh tế. Tại Philippines, tương ứng là
3% và 70%. Ở Thái Lan là 3% và 60%. Năm 1999, người Hoa ở Hồng Kông,
Đài Loan và Singapore sở hữu 250 tỉ USD dự trữ ngoại tệ, bằng với nguồn dự
trữ ngoại tệ của Nhật và Đức cộng lại, trong khi dự trữ ngoại tệ của Trung
Quốc vào năm này là 154,6 tỉ USD. Năm 1998, Diễn đàn kinh tế thế giới xếp
Hồng Kông, Đài Loan và Singapore đứng hạng 1,2 và 4 về cạnh tranh toàn
cầu. Và tổng cộng tài sản Hoa kiều trên thế giới bao gồm cả người Hoa ở
Vancouver, Sydney, Toronto, New York và San Francisco ước tính 2 – 3 ngàn
tỉ USD. Xem xét như vậy, cộng đồng Hoa kiều đại diện cho nền kinh tế lớn
thứ ba trên thế giới, chỉ sau Hoa Kỳ và Nhật”. Tác giả đã lý giải cặn kẽ
nguyên căn dẫn đến thành công của người Hoa trên thương trường. Có thể kể
đến các triết lý căn bản trong kinh doanh của Hoa kiều với các chương sách
chính: Chương 1: Người Trung Quốc là ai?; Chương 2: Kinh tế gia đình – gia
đình làm kinh tế; 3) Mạng và “Guan xi”. Hiện nay, cuốn sách này được coi là
cẩm nang cho những ai muốn thâm nhập vào thị trường Trung Quốc.
Người Hoa hải ngoại sinh sống tại nước ngoài còn được chứng minh
rằng họ dễ dàng vượt qua được khó khăn kinh tế của nước sở tại để đạt được
những thành tích về kinh tế rất đáng khâm phục. Tác giả Quỳnh Hoa (2013)
đã đăng một nghiên cứu trên tạp chí danh tiếng The New York Times về “Kinh
nghiệm làm giàu của người Hoa trong khủng hoảng” [105]. Tác giả phân tích
thành công của người Hoa tại hai thành phố Barcelona và Madrid giữa lúc
Tây Ban Nha rơi vào khủng hoảng kinh tế trầm trọng do vỡ bong bóng bất
động sản. “Giữa lúc người Tây an Nha đang gặp rắc rối trong việc giữ công
việc và nhà cửa của chính mình, thì dân nhập cư Trung Quốc tại hai thành phố

15