Tướng về hưu
Một tác phẩm có tính chất nghệ thuật

Ðọc Tướng về hưu
[1]
vừa hấp dẫn, vừa khó chịu, đôi khi cảm động.
Ðọc lại Tướng về hưu, vẫn hấp dẫn, càng khó chịu.
Suy nghĩ về cốt truyện : không có gì hấp dẫn. Thực ra không có cốt truyện. Cũng
không có nhân vật đặc sắc. Chỉ kể một số sự việc nhỏ nhoi, trong một gia đình bình
thường, ở một tỉnh nhỏ của một nước nghèo. Và cũng không có gì đáng khó chịu.
Thử tìm hiểu ý của tác giả, lập trường chính trị, quan điểm về con người, cuộc sống.
Ðây đó, một câu, một ý, có thể ưa, có thể không ưa. Tóm lại, chẳng có gì nẩy lửa, độc
đáo...
Ðọc Tướng về hưu lần thứ ba. Vẫn khó chịu. Vẫn cứ phải đọc một hơi tới cùng. Rồi
cứ băn khoăn, không sao ngủ được. Ðủ thấy giá trị của truyện ngắn này ở lối hành văn.
Viết làm sao khiến người đọc vừa bị lôi cuốn, vừa áy náy, khó chịu, không sao quên được
mình trong câu chuyện, dòng văn, đó là đặc điểm trong lối hành văn của Tướng về hưu.
Ðiều nổi bật là ngôn ngữ ngắn ngủi, đơn sơ, có khi thô lỗ. Văn không thừa một chữ,
chỉ đủ để nêu sự vật, sự kiện.
Ðối với những người, đã quá nhiều năm, ngán ngẩm loại văn dạy đời phải trái, đẹp
xấu, ê chề lặn lội giữa hai dòng chữ để đoán mò ý ngầm của bài báo, bài diễn văn... lối viết
"hiện thực" này tự nó đã là mới. Nhưng đâu phải chỉ cần viết ngắn gọn, đơn sơ và hiện
thực là xúc động được lòng người. Không thiếu gì sách viết như vậy chỉ làm người đọc
ngáp dài, ngáp ngắn.
Văn Tướng về hưu không chỉ hay ở hình thức (kỹ thuật dùng chữ, đặt câu, dàn
truyện). Hay ở nội dung. Nhưng không phải nội dung cốt truyện, nội dung tư tưởng... Hay
ở nội dung hành văn. Tức là bản thân lối viết trực tiếp xúc động lòng người đọc. Vì lối viết
ấy nói lên sự thật... một nửa sự thật : sự thực của sự vật, sự kiện. Nói một nửa sự thật cũng
có nghĩa bóp chết một nửa. Nửa bị bóp chết là sự thật của con người. Vì vậy lối hành văn
này tuy "hiện thực" mà hoàn toàn giả dối : thiếu hẳn sự thật của thế giới người. Sự thiếu

cạnh người khác, như cây mọc bên tường. Có gặp nhau chăng, cũng tình cờ, vô tư.
Ðể đạt kết quả ấy, tác giả dùng nhiều thủ pháp.
Một thủ pháp là : không một nhân vật nào có được một nét mặt, mỗi người thu gọn
vào chức năng tồn tại của một động vật.
Cha tôi tên Thuẫn, con trưởng họ Nguyễn [...] Tôi ba mươi bẩy tuổi, là kỹ sư, làm
việc ở Viện vật lý. Thủy, vợ tôi, là bác sĩ, làm việc ở bệnh viện sản. Chúng tôi có hai con
gái, đứa mười bốn, đứa mười hai. Mẹ tôi lẫn lộn, suốt ngày chỉ ngồi một chỗ.
Những nhân vật khác đều được giới thiệu như vậy.
Thủ pháp khác : trong truyện có nhiều lời phát biểu, nhưng hầu như không có đối
thoại. Chỉ có những lời tuyên bố song song, đơn độc. Thí dụ đoạn văn sau, lúc người em
sắp mất chị :
Ông nói : "Bà ấy cứ xoay ngang xoay dọc trên giường thế này là gay go đấy." Lại
hỏi : "Chị ơi, chị nhận ra em không ?". Mẹ tôi bảo : "Có.". Lại hỏi : "Thế em là ai ?". Mẹ
tôi bảo : "Là người." Ông Bổng khóc òa lên : "Thế là chị thương em nhất. Cả làng cả họ
gọi em là đồ chó. Vợ em gọi em là đồ đểu. Thằng Tuân gọi em là đồkhốn nạn. Chỉ có chị
gọi em là người
[4]
."
Không có độc thoại nào cô đơn hơn "đối thoại" này. Hơn nữa, chữ người đối chọi
với chữ đồ thật hay, chỉ được làm người, dù không mặt mũi, không tên họ, cũng mãn
nguyện rồi !
Kỹ thuật trình bày cũng được vận dụng để bóp nghẹt đối thoại. Không tách rời
những đoạn đối thoại, không xuống hàng, kéo gạch để làm nổi bật sự hiện diện của các đối
tượng, mà viết lời nói lẫn lộn với lời kể :
Ông thợ mộc quát : "Sợ chúng ông ăn cắp gỗ à ?" Ông Bổng hỏi : "Ván mấy
phân ?" Tôi bảo : "Bốn phân." Ông Bổng bảo : "Mất mẹ bộ xa-lông. Ai lại đi đóng quan tài
bằng gỗ dổi bao giờ ? Bao giờ bốc mộ, cho chú bộ ván
[5]
"
Ðọc một trang đối thoại kiểu này khó mà giữ được bình tĩnh. Phải buồn nôn. Còn gì

một thế giới người trong đó con người đã tan rã. Vì ống kính máy ảnh khác mắt con người
ở một điểm : nó chỉ có những hiện tại riêng lẻ, nó không có kỷ niệm, không có tương lai,
không có sợi dây nối liền hành động hôm nay với tình cảm ngày xưa, với niềm mong ước ở
ngày mai, gắn quãng đời này với quãng đời trước qua tia hy vọng về quãng đời sau, để tạo
dựng một vóc người. Thế giới Tướng về hưu là một thế giới trong đó một đời người có thể
thu gọn vào một bản kê khai lý lịch hoàn toàn khách quan
[9]
.
Ðây là tột đỉnh của lối hành văn này. Ði thêm bước nữa, chỉ còn... im lặng. Vì lối
hành văn này cũng có giới hạn của nó. Muốn "có" cây mọc cạnh tường phải có một con
mắt người sắp xếp không gian theo một trật tự hay một sự hỗn loạn... rất người
[10]
. Tình
cảm, suy nghĩ, hành động của nhân vật, dù rời rạc tới đâu, cũng phải có trước có sau vì
người viết phải viết... tuần tự, và cuối cùng, cũng phải gắn với một con người, một cái
tên
[11]
.
Chính vì thế trong văn học tây âu đã từng có phái chủ trương vượt giới hạn đó bằng
cách... đả phá ngôn ngữ, viết loạn theo dòng... âm !
Tôi thích Tướng về hưu vì nó biết đưa ta tới đỉnh đó, và cũng biết ngừng ở đó.
Muốn thưởng thức Tướng về hưu chẳng cần chẻ tóc làm tư, chẳng cần suy từng câu, ngẫm
từng chữ. Cứ nghe theo người kể, tự nhiên sẽ tới bờ sự im lặng. Trong sự im lặng đó,
chẳng còn cốt truyện, nhân vật, văn chương. Chỉ còn một con người vừa thoáng nghe thấy
một giọng người. Người ấy là ai ? đọc làm gì ? sống làm gì ? Có lẽ Tướng về hưu lôi cuốn
và khó chịu ở chỗ này.
Trong xã hội Việt Nam ngày nay, truyện ngắn Tướng về hưu gây xôn xao, người ưa
người ghét kịch liệt, dễ hiểu. Dùng tiếng nói để bịt miệng con người, hành văn để hành hạ
văn chưong, dùng ngôn ngữ để tra tấn ngôn ngữ như vậy, đương nhiên là chất vấn cái xã
hội đã sản sinh ngôn ngữ đó, tra hỏi con người dùng hay chấp nhận nó, đòi hỏi nói thật,