ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯

NGUYỄN THỊ HỒNG ANH

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ
“CÁC HIỆN TƯỢNG BỀ MẶT CHẤT LỎNG” –
VẬT LÍ 10 NHẰM PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH

Ngành: Lý luận và PPDH Bộ môn Vật lí
Mã số: 8.14.01.11

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ
KHOA HỌC GIÁO DỤC

Đà Nẵng – Năm 2018


Công trình được hoàn thành tại
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Người hướng dẫn khoa học:
TS. Phùng Việt Hải
Phản biện 1:
GS. TS Đỗ Hương Trà
Phản biện 2:
TS. Nguyễn Thanh Hải

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt

PPDH tích cực trong dạy học chủ đề sẽ không bị hạn chế về thời
gian.
Qua nghiên cứu chương trình Vật lí 10 Cơ bản THPT, chương
“Chất rắn, chất lỏng – Sự chuyển thể”, đặc biệt là “Các hiện tượng bề
mặt của chất lỏng” là phần kiến thức quan trọng và có nhiều ứng
dụng trong thực tiễn. Tuy nhiên khi dạy học phần này nhiều GV còn
nặng về lí thuyết, chưa đủ điều kiện để áp dụng các PPDH mới nhằm
nâng cao chất lượng học tập, phát triển năng lực tự học (NLTH) của


2
HS. Vận dụng DHTCĐ không những đảm bảo nội dung kiến thức
cần truyền thụ cho HS mà HS còn được hoạt động nhiều hơn, có
nhiều cơ hội rèn luyện NLTH và làm quen với phương pháp học tập
mới.
Với những lí do trên, tôi quyết định chọn đề tài: Thiết kế và tổ
chức dạy học chủ đề “Các hiện tượng bề mặt chất lỏng” – Vật lí
10 nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh.
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
3. Mục tiêu nghiên cứu
- Xây dựng được tiến trình dạy học chủ đề “Các hiện tượng
bề mặt của chất lỏng”, chương trình vật lí 10.
- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá khả thi của tiến
trình dạy học đã soạn thảo trong việc phát triển năng lực tự học của học
sinh và nâng cao chất lượng dạy học.
4. Giả thuyết khoa học
Nếu thiết kế và tổ chức dạy học được chủ đề “Các hiện tượng
bề mặt chất lỏng”- Vật lí 10 thì sẽ phát triển được năng lực tự học
của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học.
5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứu chương trình, nội dung sách giáo khoa, sách
giáo viên và các tài liệu có liên quan để xác định kiến thức, kĩ năng,
thái độ mà học sinh cần nắm vững.
7.2. Phương pháp thực tiễn
- Điều tra thực trạng dạy học “ Các hiện tượng bề mặt chất
lỏng” ở trường THPT hiện nay.
7.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Tiến hành dạy thực nghiệm sư phạm ở trường THPT để kiểm
tra giả thuyết khoa học và đánh giá hiệu quả của đề tài.
7.4. Phương pháp thống kê toán học
Sử dụng phần mềm Statgraphics để xử lí số liệu thống kê và
trình bày kết quả thực nghiệm sư phạm.
8. Đóng góp của đề tài
Xây dựng được chủ đề dạy học “Các hiện tượng bề mặt chất


4
lỏng” - Vật lí 10 đáp ứng yêu cầu của lí luận dạy học chủ đề. Đề tài
sẽ là tài liệu tham khảo tốt cho GV trong việc ứng dụng dạy học chủ
đề ở trường phổ thông, tạo bước chuẩn bị cho GV khi dạy học
chương trình vật lí thuộc chương trình phổ thông mới.
9. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội
dung luận văn gồm 3 chương:
Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của dạy học theo chủ đề
và NL tự học.
Chương 2. Thiết kế chủ đề dạy học “Các hiện tượng bề mặt
chất lỏng” - Vật lí 10 theo hướng phát triển NL tự học.
Chương 3. Thực nghiệm sư phạm.
CHƯƠNG 1

điểm cá biệt và tính tập thể trong quá trình dạy học, phù hợp với các
điều kiện về cơ sở vật chất, về thời gian thực hiện, khả năng tổ chức
hoạt động của lớp học.
+ Đảm bảo liên hệ được với thực tiễn, có ý nghĩa và lợi ích cho
cuộc sống sinh hoạt, lao động sản xuất của HS sau khi rời ghế nhà
trường.
+ Chuyển từ dạy học sang tự học.[2]
1.1.4. Quy trình xây dựng bài học theo chủ đề
Trên cơ sở tài liệu tập huấn của Bộ GD & ĐT, quy trình xây
dựng bài học theo chủ đề trong môn Vật lí gồm các bước: [2]
Bước 1: Lựa chọn chủ đề, xác định nội dung, phạm vi kiến
thức của chủ đề.
Bước 2: Xây dựng chủ đề, xác định nội dung các hoạt động
chính:
Bước 3. Xây dựng bộ câu hỏi định hướng.
Bước 4. Thiết kế tài liệu hỗ trợ
Bước 5: Tiến hành soạn giáo án theo chủ đề đã xây dựng.
Bước 6: Dựa trên các NV học tập được đưa ra theo kế hoạch,


6
GV tiến hành thực hiện dự án dạy.
1.1.5. Đánh giá trong dạy học chủ đề
GV có thể tiến hành các quá trình đánh giá như sau:
- Đánh giá trong quá trình học tập (đánh giá thường xuyên)
- Đánh giá cuối giai đoạn học tập
- Quản lý sản phẩm hoạt động theo các bài học để đánh giá
HS[2]
1.2. Năng lực tự học
1.2.1. Khái niệm về năng lực

1.2.3.2. Cấu trúc quá trình tự học
Để bước đầu cho HS làm quen với vấn đề tự học, GV cần cấu
trúc lại quá trình học theo các bước sau: [2], [3], [8]
(1) Triển khai, bàn giao nhiệm vụ học tập
(2) Thực hiện nhiệm vụ học tập
(3) Báo cáo kết quả và thảo luận
(4) Đánh giá kết quả thực hiện NV học tập
Xét theo con đường và không gian học tập thì tự học có thể
diễn ra theo các hình thức sau:
– Tự học không theo con đường nhà trường
– Tự học ở trường lớp
– Tự học ở nhà
1.2.3.3. Tiêu chí đánh giá năng lực tự học
Năng lực tự học được thể hiện trong chủ đề được thể hiện qua
các tiêu chí sau: [2], [3]
- Lựa chọn được nội dung cần thiết để tìm hiểu các kiến thức
vật lí nhằm nâng cao trình độ bản thân (TC1)
- Lập được kế hoạch tự học và điều chỉnh, thực hiện kế hoạch
có hiệu quả khi tìm hiểu các kiến thức vật lí (TC2)
- Tìm kiếm thông tin về nguyên tắc cấu tạo, hoạt động của các
ứng dụng kĩ thuật dựa trên các kiến thức vật lí cơ bản (TC3)
- Đánh giá mức độ chính xác nguồn thông tin (TC4)
- Đặt câu hỏi về sự vật, hiện tượng trong tự nhiên (TC5)
- Xác định được được nội dung vật lí trọng tâm của văn bản


8
(TC6)
- Tóm tắt thông tin bằng bản đồ tư duy, bản đồ khái niệm, bảng
biểu, sơ đồ khối với hệ thống kiến thức vật lí thu nhận được (TC7)

- Dạy học giải quyết vấn đề
- Dạy học theo trạm (learning by station)
- Dạy học dự án [6]
1.4. Tìm hiểu thực tiễn dạy học chương “Chất rắn, chất
lỏng. Sự chuyển thể” – vật lí 10 nhằm phát triển năng lực tự học
của học sinh ở trường THPT Phan Châu Trinh – TP Đà Nẵng
1.4.1. Đối tượng và phương pháp điều tra
+ Đối tượng điều tra: GV bộ môn Vật lí của các trường THPT trên
địa bàn thành phố Đà Nẵng, HS hai lớp 10 trường THPT Phan Châu
Trinh, thành phố Đà Nẵng.
+ Phương pháp điều tra:
- Điều tra tình hình giảng dạy chương Chất rắn, chất lỏng. Sự chuyển
thể - Vật lý 10.
- Điều tra năng lực tự học của HS.
1.4.2. Nội dung điều tra
- Điều tra GV: Sử dụng phiếu trao đổi ý kiến (số lượng GV
được tìm hiểu là 20 GV từ các trường THPT trong TP Đà Nẵng, các
GV với số năm giảng dạy khác nhau, từ 2 đến 30 năm). Phiếu trao
đổi ý kiến với GV được trình bày trong phụ lục 1.
- Điều tra HS: Sử dụng phiếu trao đổi ý kiến (số lượng HS
được trao đổi là 80). Phiếu trao đổi ý kiến với HS được trình bày
trong phụ lục 3.
1.4.3. Kết quả điều tra
Qua bước đầu thăm dò ý kiến của HS và GV, tìm hiểu thực
tiễn dạy học chương “Chất rắn, chất lỏng. Sự chuyển thể” ở một số
trường THPT trong thành phố Đà Nẵng, kết quả thu được từ phiếu
trao đổi ý kiến với GV được trình bày ở phần phụ lục số 2.
- Về thực trạng dạy học:
+ Phương pháp dạy học
+ Phương tiện dạy học



11
2.1.1. Vị trí, tầm quan trọng kiến thức của chương trong
chương trình vật lí phổ thông
Chương “Chất rắn và chất lỏng. Sự chuyển thể” là chương
cuối của phần Nhiệt học, đồng thời cũng là chương cuối cùng trong
chương trình Vật lí 10 cơ bản.
Những nội dung của chương rất cơ bản và quan trọng, kiến
thức của chương gắn liền với cuộc sống hằng ngày. Việc nắm vững
kiến thức trong chương này sẽ giúp các em hiểu rõ, giải thích được
một số hiện tượng, sự vật trong thực tế đời sống mà các em thường
gặp. Từ đó càng làm tăng thêm sự yêu thích đối với môn Vật lí và
niềm đam mê khoa học của học sinh.
2.1.2. Mục tiêu của chương “Chất rắn – Chất lỏng. Sự chuyển
thể” - Vật lí 10
2.1.3. Sơ đồ cấu trúc chương “Chất rắn – Chất lỏng. Sự
chuyển thể”

Hình 2.1. Sơ đồ cấu trúc chương “Chất rắn – Chất lỏng. Sự chuyển thể”

2.2. Đề xuất quy trình thiết kế DHTCĐ
Trên cơ sở mục 1.1.1 và quy trình thiết kế bài học theo chủ
đề, chúng tôi đề xuất quy trình thiết kế dạy học một chủ đề gồm 5
bước, thể hiện qua hình 2.1.


12

Hình 2.2. Qui trình thiết kế dạy học một chủ đề

Hình
thành
kiến thức

Tên hoạt động
HĐ1: Tạo tình huống vấn đề

HĐ2: Nghiên cứu về hiện
tượng căng bề mặt (đặc điểm
lực căng bề mặt)
HĐ3: Nghiên cứu về hiện
tượng dính ướt, không dính ướt
HĐ4: Nghiên cứu về hiện
tượng mao dẫn
HĐ5: Thí nghiệm kiểm
chứng/minh họa hiện tượng
căng bề mặt chất lỏng
HĐ báo cáo các HĐ 2,3,4
Luyện
HĐ6: Thí nghiệm đo hệ số căng
tập, vận mặt ngoài chất lỏng
dụng
HĐ7: Hệ thống hóa kiến thức,
giải các bài tập
Tìm tòi HĐ8: Tìm hiểu các ứng dụng
mở rộng
của các hiện tượng bề mặt chất
lỏng trong nông nghiệp, y học,
tân dược, công nghiệp.
HĐ8’: Báo cáo các ứng dụng


trạm,

15 phút
15 phút

trạm,
trạm,

15 phút
45 phút

Tại lớp
Tại lớp, nhóm

35 phút

Sơ đồ tư duy, tại
lớp, ở nhà
Dự án, ở nhà

45 phút

Tại lớp

5 tiết


14
2.3.4.4. Tiêu chí đánh giá hoạt động

hoạch tự học
và điều chỉnh,
thực hiện kế
hoạch có hiệu
quả khi tìm
hiểu các kiến
thức về các
hiện tượng bề
mặt chất lỏng
Tìm
kiếm
thông tin về
nguyên tắc cấu
tạo, hoạt động
của các ứng

MĐ1
MĐ2
MĐ3
MĐ4
MĐ1
MĐ2
MĐ3
MĐ4

MĐ1
MĐ2
MĐ3

Các mức độ biểu hiện

dựa trên các
kiến thức vật lí
cơ bản
Đánh giá mức
độ chính xác
nguồn thông
tin

MĐ4

MĐ1
MĐ2
MĐ3
MĐ4

5

Đặt câu hỏi về
sự vật, hiện
tượng trong tự
nhiên

MĐ1
MĐ2
MĐ3
MĐ4

6

Xác định được


MĐ1

MĐ2
MĐ3
MĐ4

MĐ2
MĐ3

Các mức độ biểu hiện
Tìm được thông tin đầy đủ, nội dung chủ chốt,
chính xác và có nguồn gốc rõ ràng.
Không đánh giá được hoặc đánh giá được nhưng
phần lớn không chính xác.
Đánh giá được nhưng còn sơ sài, không chắc chắn
được nguồn gốc thông tin.
Đánh giá được tương đối chính xác và xác định
được nguồn gốc thông tin.
Đánh giá được chính xác và xác định được nguồn
gốc thông tin rõ ràng.
Không đặt được câu hỏi hoặc có đặt câu hỏi nhưng
chưa liên hệ được với sự vật, hiện tượng trong tự
nhiên.
Đặt được câu hỏi nhưng chưa rõ ràng, chưa có tính
liên hệ chặt chẽ giữa các sự vật, hiện tượng.
Đặt được câu hỏi thể hiện tương đối mối quan hệ
giữa kiến thức với sự vật, hiện tượng trong tự
nhiên.
Đặt được câu hỏi rõ ràng, súc tích, thể hiện được

hỏi đó.
MĐ4

9

Khai thác và
chia sẻ, trao
đổi thông tin
qua
Internet
hiệu quả.

MĐ1
MĐ2
MĐ3
MĐ4

10

Giữ thái độ
đúng
mực,
chân thành khi
trao đổi, đóng
góp ý kiến,
chia sẻ, nhận ý
kiến đóng góp

MĐ1
MĐ2

2.4.2. Đánh giá chất lượng học tập của chủ đề
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
Trong chương 2 tôi đã làm được những vấn đề sau:
Làm rõ được mục tiêu, nội dung, cấu trúc logic của chương
“Chất rắn- chất lỏng. Sự chuyển thể”- Vật lí 10.
Tiến hành thiết kế tiến trình dạy học chủ đề “Các hiện
tượng bề mặt chất lỏng” bao gồm kế hoạch của chủ đề, xây
dựng các phiếu học tập, xây dựng ma trận và bộ đề bài tập, thiết
lập các bảng tiêu chí đánh giá hoạt động và các dự án của HS
thực hiện.
Xây dựng công cụ đánh giá chủ đề dạy học chương “Các hiện
tượng bề mặt chất lỏng”


17
CHƯƠNG 3
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm
3.1.1. Mục đích của thực nghiệm sư phạm
- Đánh giá tính khả thi của tiến trình dạy học đã xây dựng.
- Đánh giá hiệu quả của tiến trình dạy học được tổ chức theo
chủ đề để giúp HS tự hoạt động để tìm ra kiến thức và vận dụng vào
thực tiễn không.
3.1.2. Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm
- Lập kế hoạch thực nghiệm sư phạm.
- Trao đổi ý kiến với học sinh (thông qua phiếu trao đổi)
- Trao đổi ý kiến với giáo viên (thông qua phiếu trao đổi)
- Tổ chức thực nghiệm sư phạm.
- Khảo sát NLTH của HS (thông qua phiếu đánh giá)
3.2. Nội dung và thời gian thực nghiệm sư phạm


40

10/23

40

CỘNG

40

CỘNG

40

3.3.2. Phân tích diễn biến giờ dạy và đánh giá kết quả
định tính
3.3.2.1.Ở lớp TNg
a. Đặt vấn đề
- GV cho HS quan sát 1 video về tình huống con nhện có thể
đi được trên mặt nước, 1 video về hiện tượng dính ướt và không dính
ướt, 1 vài hình ảnh về hiện tượng mao dẫn (Hình 3.1)

Hình 3.1. GV đặt vấn đề về con nhện đi trên mặt nước
- GV yêu cầu HS giải thích các hiện tượng quan sát được.
- GV nhận xét câu trả lời của HS và thống nhất các vấn đề nghiên
cứu, chia nhóm hoạt động trong suốt chủ đề dạy học (Hình 3.3)
b. Hoạt động của 4 trạm:
- Lớp học chia làm 4 nhóm (mỗi nhóm 10 HS), trong tiết 1
của chủ đề, sau khi đặt vấn đề xong, 4 nhóm sẽ vào vị trí 4 trạm,

học dưới 5
gia tự học
0
3

Điểm tự
học từ
5→
10
3
1

Số HS đạt điểm Xi

TN
ĐC

1
0
0

Hình 3.21. Biểu diễn số HS có điểm số (Xi) của bài kiểm tra
Để đánh giá thống kê hiệu quả quả học tập của lớp TNg và
ĐC, chúng tôi sử dụng phần mềm thống kê Statgraphics với phương
pháp phân tích 1 biến (one way ANOVA). Hình ảnh xử lý các kết
quả và tổng hợp được thể hiện qua hình 3.22 và bảng 3.5.


21

Hình 3.22. Phân tích các kết quả thông kê điểm kiểm tra lớp TNg và
ĐC bằng phần mềm Statgraphics.
Bảng 3.5. Kết quả so sánh điểm trung bình bài kiểm tra của lớp TNg
và ĐC.
Table of Means for Diem by Lop with 95.0 percent LSD intervals
Method: 95.0 percent LSD (sự khác biệt có ý nghĩa có độ tin cậy tối
thiểu là 95%)


6.13

1.84

x

Nhóm
(1)

Sự khác biệt Mức ý
(Difference)
nghĩa
(6)
( P-Value)
(7)
1.22
0.0021

Sig.
(8)

*

Chú thích: LSD (viết tắt của least significant difference)
(*) denotes a statistically significant difference (biểu thị một
sự khác biệt có ý nghĩa thống kê). Ở cột số (5), khi hai kí tự (x, x)
lệch nhau theo phương thẳng đứng (diễn tả sự không đồng nhất vị trí)
thì sự khác biệt về trị trung bình của hai nhóm ĐC và TNg có ý
nghĩa, khi đó cột (8) có kí tự (*). Cột (7) diễn tả mức ý nghĩa của
phép đo, P = 0.0021 nghĩa là sai số phép đo là 0,21 % hay độ tin cậy

chủ đề “Các hiện tượng bề mặt chất lỏng”- Vật lí 10 theo thiết kế
trong đề tài đã phát triển được năng lực tự học của học sinh và nâng
cao chất lượng học tập môn vật lí.
Kết quả nghiên cứu của đề tài hoàn toàn có thể vận dụng vào
thực tế giảng dạy vật lí ở trường THPT hiện nay.


23
KẾT LUẬN
1. Kết quả của đề tài
Đối chiếu với mục tiêu, nhiệm vụ và kết quả nghiên cứu
trong quá trình thực hiện đề tài “Thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề
“Các hiện tượng bề mặt chất lỏng” – Vật lí 10 nhằm phát triển năng
lực tự học của học sinh”, luận văn đã đạt được những kết quả sau:
- Trình bày được lý luận về dạy học chủ đề (về khái niệm,
nguyên tắc xây dựng chủ đề, quy trình xây dựng bài học theo chủ đề
và cách đánh giá), về năng lực tự học (khái niệm, các tiêu chí đánh
giá năng lực tự học và biện pháp phát triển năng lực tự học cho HS).
- Tìm hiểu được thực tiễn dạy học kiến thức chương “Chất rắn,
chất lỏng. Sự chuyển thể” – vật lý 10 và thực trạng bồi dưỡng năng lực
tự học của học sinh ở trường THPT Phan Châu Trinh – TP Đà Nẵng.
- Đề xuất được quy trình thiết kế một chủ đề dạy học với 5
bước gồm: Lí do xây dựng chủ đề; Xác định mạch phát triển nội
dung trong chủ đề; Xác định mục tiêu dạy học chủ đề; Xây dựng nội
dung các hoạt động dạy học cụ thể và đánh giá; Lập kế hoạch dạy
học cụ thể.
- Từ đó vận dụng để xây dựng tiến trình dạy học chủ đề “Các
hiện tượng bề mặt chất lỏng” – Vật lí 10 với việc vận dụng các
phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực (dạy học theo Trạm, dạy
học Dự án, bản đồ tư duy, dạy học theo nhóm) hướng phát triển năng