ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ HỒNG THƠM

TRUYỀN THUYẾT VỀ
VÂN MẪU VÀ THÁNH TAM GIANG Ở YÊN PHONG,
BẮC NINH DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2019
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

http://lrc.tnu.edu.vn


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ HỒNG THƠM

TRUYỀN THUYẾT VỀ
VÂN MẪU VÀ THÁNH TAM GIANG Ở YÊN PHONG,
BẮC NINH DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA
Ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

PGS.TS. Nguyễn Hằng Phương người trực tiếp hướng dẫn khoa học đã luôn dành
nhiều thời gian, công sức cho tôi trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu và
hoàn thành đề tài nghiên cứu khoa học.
Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu trường Đại học sư phạm Thái
Nguyên, phòng sau đại học cùng toàn thể các thầy cô giáo công tác trong trường
đã tận tình truyền đạt những kiến thức quý báu, giúp đỡ tôi trong quá trình học
tập và nghiên cứu.
Tôi xin chân thành cảm ơn sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh,
thư viện tỉnh Bắc Ninh, phòng Văn hóa thông tin huyện Yên Phong, Ban quản lí
di tích lịch sử văn hóa và nhân dân các địa phương ở Yên Phong đã giúp đỡ tôi
trong qua trình đi điền dã, sưu tầm tư liệu.
Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến gia đình và tất cả bạn bè
đã giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài.
Tôi xin chân thành cảm ơn !
Thái nguyên, ngày 28 thánh 6 năm 2019
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Hồng Thơm

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

http://lrc.tnu.edu.vn


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ....................................................................................................... ii
MỤC LỤC............................................................................................................iii
MỞ ĐẦU .............................................................................................................. 1



2.2. Truyền thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam Giang khúc xạ đời sống văn
hóa, tín ngưỡng vùng Yên Phong, Bắc Ninh .......................................... 46
2.2.1. Dấu ấn đời sống văn hóa Yên Phong, Bắc Ninh ..................................... 46
2.2.2. Khúc xạ đời sống tín ngưỡng vùng Yên Phong, Bắc Ninh ..................... 50
2.3. Truyền thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam Giang tôn vinh tưởng nhớ
những người anh hùng ............................................................................. 55
2.3.1. Khái niệm người anh hùng ...................................................................... 55
2.3.2. Hình tượng người anh hùng trong Truyền thuyết về Vân Mẫu và
Thánh Tam Giang .................................................................................... 55
2.4. Truyền thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam Giang trong lễ hội vùng Yên
Phong, Bắc Ninh ...................................................................................... 58
2.4.1. Mối liên hệ giữa truyền thuyết và nghi lễ, lễ hội .................................... 58
2.4.2. Lễ hội vùng Kinh Bắc, tôn vinh các danh nhân, anh hùng dân tộc ......... 58
2.4.3. Một số lễ hội vùng Yên Phong, Bắc Ninh tôn vinh tưởng nhớ Thánh
Tam Giang ............................................................................................... 60
Chương 3: NGHỆ THUẬT TRUYỀN THUYẾT VỀ VÂN MẪU VÀ
THÁNH TAM GIANG Ở YÊN PHONG, BẮC NINH DƯỚI GÓC NHÌN
VĂN HÓA .......................................................................................................... 68

3.1. Cốt truyện “những mảnh ghép văn hóa”vùng quê Kinh Bắc ..................... 68
3.2. Hệ thống nhân vật mang dấu ấn văn hóa Kinh Bắc ................................... 80
3.3. Biểu tượng - sự kết tinh ý nghĩa từ truyền thống văn hóa Kinh Bắc ......... 83
KẾT LUẬN ........................................................................................................ 88
TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................................................. 92
PHỤ LỤC ...............................................................................................................

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

http://lrc.tnu.edu.vn

1

http://lrc.tnu.edu.vn


Tiếp cận tác phẩm từ góc nhìn văn hóa không phải là cách tiếp cận quá mới
so với các cách tiếp cận khác. Nghiên cứu văn học dưới góc nhìn văn hóa, suy
cho cùng là tìm dấu ấn văn hóa trong tác phẩm, xem xét tác phẩm trong mối quan
hệ với môi trường văn hóa... Từ đó giải mã những chi phối của văn hóa, ứng xử
đến việc xây dựng tác phẩm văn học. Qua cách tiếp cận này chúng ta có thể khai
thác sâu hơn giá trị của tác phẩm, có cái nhìn vừa bao quát, vừa sâu sắc toàn diện
hơn đối với đời sống văn hóa của cả cộng đồng dân tộc.
Là một giáo viên trực tiếp tham gia giảng dạy bộ môn Ngữ văn nói chung
trong đó có văn học dân gian nói riêng, thì việc nghiên cứu Truyền thuyết về Vân
Mẫu và Thánh Tam Giang là cơ hội để người viết tích lũy kiến thức về kho tàng
truyền thuyết từ đó bồi đắp cho học sinh lòng tự hào về truyền thống quý báu của
dân tộc, khơi dậy trong các em ý thức về việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy văn
hóa dân tộc, để truyền thống văn hóa và lịch sử của địa phương được lưu truyền
một cách lâu bền, rộng khắp, không bao giờ bị mai một.
Trên đây là tất cả những lý do khiến người viết lựa chọn đề tài “Truyền
thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam Giang ở Yên Phong, Bắc Ninh dưới góc nhìn
văn hóa”.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2.1. Nghiên cứu về truyền thuyết
Theo sử sách ghi chép lại, “Ngay từ thời Bắc thuộc, các học giả phương Bắc
đã ghi lại truyền thuyết về thời Hùng Vương qua các sách: Giao châu ngoại vực
kí (thế kỉ IV), Việt Nam chí (thế kỉ V). Khoảng thế kỷ X đến thế kỉ XIV có các
sách ghi chép truyền thuyết như Báo cực truyện, Ngoại sử kí của Đỗ Thiện (nay
đã thất truyền)” [73]. Các công trình sưu tầm, tuyển tập văn học dân gian Việt
Nam như: Việt điện u linh 越甸幽靈của Lí Tế Xuyên, Lĩnh Nam chích quái 嶺

nhân vật lịch sử hoặc giải thích nguồn gốc các phong vật theo quan niệm nhân
dân, biện pháp nghệ thuật phổ biến của nó là khoa trương phóng đại, đồng thời
nó cũng sử dụng những yếu tố hư ảo, thần kỳ như cổ tích và thần thoại…” [73].
2.2. Nghiên cứu về truyền thuyết Bắc Ninh - Kinh Bắc
Bắc Ninh là một vùng đất cổ, con người đến tụ cư lập nghiệp từ rất sớm.
Thế nên ngay từ thời Hùng Vương, người dân đã sáng tạo ra bao truyện cổ phản
ánh đời sống tinh thần của họ. Điểm qua quá trình nghiên cứu truyện cổ xứ Kinh
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN
3

http://lrc.tnu.edu.vn


Bắc - Bắc Ninh, chúng tôi thấy công trình “Truyện cổ xứ Bắc” (Bảo tàng Hà
Bắc, 1990) đã bước đầu giới thiệu những câu chuyện liên quan đến các vị thần
được lưu truyền trong dân gian ở Hà Bắc. Tiếp đến cuốn “Thần tích, sắc phong
các vị thần, Thành hoàng làng tỉnh Bắc Ninh” (Lê Viết Nga chủ biên, Bảo tàng
Bắc Ninh, 2008) đã cung cấp một cách sơ lược từng vị thần, Thành hoàng, hiện
trạng còn mất của các thư tịch sắc phong liên quan đến các vị thần. Sau này cuốn
“Truyện cổ ca dao tục ngữ các làng Quan họ gốc” (Lê Danh Khiêm, Trung tâm
văn hóa Bắc Ninh, 2011) có giới thiệu 51 câu chuyện kể về các vị Thành hoàng
làng được thờ tại các làng Quan họ gốc. Tuy nhiên tác giả mới chỉ dùng lại ở
việc sưu tầm, tập hợp chứ chưa phân tích khám phá nội hàm bên trong của từng
câu chuyện. Ngoài ra công trình “Truyền thuyết - Lễ hội và diễn xướng dân gian
ở Bắc Ninh” của Nguyễn Công Hảo, Nxb Hội nhà văn, 2017, đã giới thiệu những
kiến thức văn nghệ dân gian còn lưu truyền lại tại các làng quê thông qua một số
truyền thuyết và lễ hội tiêu biểu xứ Kinh Bắc. Tóm lại chưa có một công trình
nào nghiên cứu độc lập Truyền thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam Giang ở Yên
Phong, Bắc Ninh dưới góc nhìn văn hóa.
2.3. Nghiên cứu truyền thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam Giang

Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2009. Với công trình này tác giả luận
văn miêu tả cụ thể cách thức tiến hành các nghi lễ thờ cúng và ý nghĩa của việc
thờ cúng để khơi dậy trong mỗi cá nhân trách nhiệm gìn giữ và bảo vệ nét đẹp
văn hóa ấy.
“Lịch sử sưu tầm, nghiên cứu truyền thuyết và lễ hội về Thánh Tam Giang
vùng đất dọc sông Cầu” luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Nhung, Đại học
sư phạm Hà Nội năm 2015. Toàn luận văn đã nghiên cứu một cách có hệ thống
quá trình phát triển của lịch sử sưu tầm truyền thuyết và lễ hội về Thánh Tam
Giang.
Và công trình, “Việc phụng thờ Thánh Bạch Hạc Tam Giang tại đền Đuông,
xã Bồ Sao, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc” (luận văn thạc sĩ ngành Văn hóa
học của tác giả Lưu Ngọc Thành, trường Đại học Văn hóa Hà Nội năm 2012) là
nghiên cứu về Thánh Tam Giang nhưng ở một địa danh khác. Kết quả nghiên cứu

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN
5

http://lrc.tnu.edu.vn


của tác giả Lưu Ngọc Thành đã khái quát Thánh Bạch Hạc trong không gian làng
Bồ Sao để từ đó nêu lên bản chất ý nghĩa việc thờ phụng ngài.
Một số công trình đề cập đến chuỗi Truyền thuyết về Vân Mẫu và Thánh
Tam Giang, tiêu biểu có thể kể đến “Truyện cổ xứ Bắc” (Bảo tàng Hà Bắc, 1990).
Nội dung cuốn sách kể về từng vị thần có công với dân làng được lưu truyền
trong dân gian ở Hà Bắc nói chung. Hai cuốn “Truyện cổ, ca dao, tục ngữ các
làng quan họ” (Lê Danh Khiêm, trung tâm văn hóa Bắc Ninh, 2008) và “Địa chí
Yên Phong” (nhiều tác giả, Nhà xuất bản Thanh niên, năm 2002) đã giới thiệu
về Vân Mẫu và tục thờ bà trong các ngôi làng ở Yên Phong, Bắc Ninh. Tuy nhiên,
những công trình nghiên cứu trên mới bước đầu giới thiệu về nội dung các truyền

2004); Thơ Mới từ góc độ văn hóa - văn học, Luận án Tiến sĩ, HoàngThị Huế
(Học viện Khoa học Xã hội, 2007); Tiếp cận Truyện Kiều từ góc nhìn văn hóa,
PGS.TS Lê Nguyên Cẩn (Nxb Thông tin và Truyền thông, 2011) …
Cũng đã có một số đề tài, luận văn thực hiện ở các trường Đại học tìm hiểu
các thể loại văn học dân gian dưới góc nhìn văn hóa. Tuy nhiên, chưa có công
trình nào nghiên cứu Truyền thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam Giang ở Yên
Phong, Bắc Ninh từ góc độ lý thuyết này.
Như vậy, Truyền thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam Giang đã được giới
khoa học nghiên cứu. Tuy nhiên, tìm hiểu chuỗi truyền thuyết này dưới góc nhìn
văn hóa học chưa được đề cập đến. Bởi vậy, chúng tôi chọn “Truyền thuyết về
Vân Mẫu và Thánh Tam Giang ở Yên Phong, Bắc Ninh dưới góc nhìn văn hóa”
làm đề tài cho công trình nghiên cứu của mình. Hy vọng, những tìm hiểu bước
đầu của luận văn sẽ có những đóng góp nhất định cho việc tìm hiểu về văn hóa,
văn học ở vùng đất địa linh nhân kiệt - Yên Phong, Bắc Ninh.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là: Truyền thuyết về Vân Mẫu
và Thánh Tam Giang ở Yên Phong, Bắc Ninh.
- Những yếu tố văn hóa có mối quan hệ ảnh hưởng đến hệ thống Truyền
thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam Giang.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN
7

http://lrc.tnu.edu.vn


3.2. Phạm vi nghiên cứu
3.2.1. Phạm vi tư liệu nghiên cứu
Hệ thống các Truyền thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam Giang đã được lưu

4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Truyền thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam Giang ở Yên Phong, Bắc Ninh
dưới góc nhìn văn hóa tập trung giải quyết một số vấn đề sau:
- Nghiên cứu những vấn đề về cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn của đề tài như:
điều kiện tự nhiên, đặc điểm lịch sử, đời sống văn hóa; một số vấn đề lý luận về
truyền thuyết và tổng quan về truyền thuyết ở Yên Phong, Bắc Ninh; phương
pháp tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa.
- Tập hợp, sưu tầm, khảo cứu các Truyền thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam
Giang từ góc nhìn văn hóa.
- Tìm hiểu thêm mối quan hệ giữa Truyền thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam
Giang với việc thờ phụng và tổ chức lễ hội trong đời sống tâm linh của người
dân Bắc Ninh.
5. Phương pháp nghiên cứu
Để tiến hành nghiên cứu, thực hiện đề tài Truyền thuyết về Vân Mẫu và
Thánh Tam Giang ở Yên Phong, Bắc Ninh dưới góc nhìn văn hóa, chúng tôi phối
hợp vận dụng các phương pháp nghiên cứu như:
- Phương pháp điền dã: phương pháp này được sử dụng trong suốt quá trình
sưu tầm hệ thống Truyền thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam Giang ở các địa
phương trên địa bàn huyện Yên Phong, Bắc Ninh.
- Phương pháp phân tích và tổng hợp: Nhằm phân tích các tài liệu lý luận
về truyền thuyết, phân tích giá trị của truyền thuyết từ góc độ văn hóa và mối
quan hệ giữa truyền thuyết với đời sống tâm linh về thờ Mẫu, thờ Thành hoàng
làng của cư dân địa phương. Từ đó tổng hợp các vấn đề nghiên cứu để đưa ra
đánh giá, kết luận về đối tượng nghiên cứu.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN
9

http://lrc.tnu.edu.vn


10

http://lrc.tnu.edu.vn


Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN
11

http://lrc.tnu.edu.vn


NỘI DUNG
Chương 1
TỔNG QUAN VỀ VÙNG ĐẤT YÊN PHONG, BẮC NINH VÀ MỘT SỐ
VẤN ĐỀ LÝ LUẬN
Cộng đồng người trên dải đất Việt Nam, bên cạnh những nét văn hóa tương
đồng còn có nét đặc trưng riêng biệt thể hiện rõ sự khác nhau giữa các vùng miền.
Nét khác biệt ấy được chi phối bởi vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh lịch
sử, phong tục tập quán, đời sống văn hóa… Chính những yếu tố trên đã là nguồn
cội tạo nên giá trị văn hóa mang đặc trưng của con người nơi đó. Nghiên cứu
Truyền thuyết về Vân Mẫu và Thánh Tam Giang ngoài việc xem xét những yếu
tố địa văn hóa, địa lịch sử... còn cần tìm hiểu những kiến thức và định hướng lý
luận làm cơ sở triển khai đề tài nghiên cứu.
1.1. Tổng quan về vùng đất Yên Phong, Bắc Ninh
1.1.1. Vùng đất phù sa bên dòng sông Cầu giàu truyền thống lịch sử
Yên Phong là một huyện nằm ở phía Tây tỉnh Bắc Ninh, thuộc vùng đồng
bằng Bắc Bộ châu thổ sông Hồng. Tọa độ địa lý khoảng vĩ độ từ (21°8’45”) đến
(21°14;30”) độ vĩ Bắc; và khoảng kinh độ từ (105°54;30”) đến (106°4;15”) độ
kinh Đông. Phía Bắc giáp với hai huyện Việt Yên và Hiệp Hòa tỉnh Bắc Giang.
Phía Nam tiếp giáp với huyện Từ Sơn. Phía Đông giáp với huyện Tiên Du và

18 chạy qua, cách sân bay quốc tế Nội Bài 15 km về phía Tây, cách cảng Hải
Phòng 114 km về phía Nam. Hệ thống giao thông khá thuận tiện cho việc giao
thương, tiếp xúc kinh tế, văn hóa với các nơi trong ngoài nước và khu vực. Phía
Bắc huyện lỵ có đường quốc lộ 18 chạy dọc theo hướng Đông - Tây dài 9 km đi
từ Quảng Ninh về Hà Nội, qua địa bàn các xã trong huyện là: Hòa Tiến, thị trấn
Chờ, Đông Tiến, Yên Trung, Long Châu, Đông Phong. Phía Tây có đường quốc
lộ 3 theo hướng Bắc Nam dài khoảng 5 km nối liền Hà Nội - Thái Nguyên chạy
qua các xã Văn Môn, Đông Thọ, Hòa Tiến, Tam Giang. Huyện có tổng chiều dài
10 km, nằm trên 3 nút giao thông quốc lộ 18 và quốc lộ 3 là điểm của thị trấn
Chờ, Đông Phong, Hòa Tiến. Song song với quốc lộ 18 còn có đường tỉnh lộ
286, theo hướng (Đông - Tây). Bắc Ninh nối với Đa Phúc, Phủ Lỗ dài 10 km đi
qua các xã Hòa Tiến, Yên Phụ, thị trấn Chờ, Trung Nghĩa, Long Châu, Đông
Phong. Theo hướng (Bắc - Nam) có đường tỉnh lộ (295) ngược đường phía Bắc
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN
13

http://lrc.tnu.edu.vn


có thể đi phố Thắng, Hiệp Hòa, xuôi đường phía Nam đi Từ Sơn - Hà Nội dài 8
km qua các xã Đông Tiến, thị trấn Chờ, Đông Thọ; theo hướng Bắc và Tây Nam
có đường tỉnh lộ 271 từ bến Như Nguyệt đi cầu Tó dài 9 km qua các xã: Tam
Giang, thị trấn Chờ, Văn Môn. Đường thủy có sông Cầu bao phía Bắc; Sông Cà
Lồ bao phía Tây, có tổng chiều dài 26 km, chạy qua các xã: Hòa Tiến, Tam
Giang, Đông Tiến, Yên Trung, Dũng Liệt, Tam Đa. Sông Ngũ Huyện Khê bao
phía Nam và Đông Nam hợp lưu với sông Cầu chảy qua các xã: Đông Phong,
Long Châu, Trung Nghĩa, Đông Thọ, Văn Môn. Cùng với tổng số 56 km đường
huyện, 64,5 km đường liên xã, 220 km đường bê tông thôn xóm, rất thuận lợi
cho việc sản xuất, lưu thông hàng hóa và sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Kể từ khi được khai danh thành lập huyện, trải qua hàng nghìn năm lịch sử

dưới sự chỉ huy của Trần Quốc Toản trong hào khí “Sát Thát” (giết giặc Nguyên)
khắp vùng quê Yên Phong, nhân dân hưởng ứng góp công, sức cùng quân đội
nhà Trần đánh giặc. Phạm Ngộ từng làm Tham tán quân vụ, có công giúp Hưng
Đạo Vương đánh giặc Nguyên, được vua thưởng nhiều ruộng đất cho cả một
vùng Đông Lâu.
Thời Pháp thuộc Yên Phong là địa bàn hoạt động của nghĩa quân Yên Thế,
nhiều thanh niên các xã Đông Tiến, Tam Giang, Hàm Sơn (nay là thị trấn Chờ),
Trung Nghĩa, Yên Phụ, Dũng Liệt,…tham gia nghĩa quân, trực tiếp cầm gươm,
súng giết giặc. Rừng Đông Xuyên có địa thế hiểm yếu là nơi cất dấu quân của
nghĩa quân.
Trong cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm, dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Yên Phong là địa bàn sớm có tổ chức tiền thân của Đảng và phong trào quần
chúng phát triển mạnh mẽ, từ những năm 1928, chi hội Việt Nam thanh niên cách
mạng đã được thành lập và có nhiều hoạt động như: hình thức rải truyền đơn,
kêu gọi bãi khóa, bãi thị, đòi giảm giờ làm (ngày làm việc 8 tiếng), ủng hộ nước
Nga.
Trong phong trào cách mạng tháng Tám năm 1945, Đội thanh niên cứu quốc
được thành lập, dưới sự lãnh đạo của Đảng đã tham gia tích cực vào cuộc khởi
nghĩa giành chính quyền của huyện Yên Phong ngày 18/8/1945, cướp đồn điền
Vũ Văn An ngày 19/8/1945, giành chính quyền tỉnh Bắc Ninh ngày
20/08/1945.Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, nhân dân Yên
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN
15

http://lrc.tnu.edu.vn


Phong không quản ngại hi sinh gian khổ, đóng góp sức người, sức của hưởng
ứng các phong trào thi đua yêu nước như “Tuần lễ ủng hộ kháng chiến”, “Mùa
đông binh sĩ”, “Hũ gạo kháng chiến”… hàng ngàn người được huy động tham


Xuất, đúc mũi cày ở Phú Mẫn, dệt vải trắng ở Yên Phụ, nấu rượu ở Quan Đình,
Đại Lâm, ép dầu ở Phương La, mì gạo ở Đại Lâm (Tam Đa), Cầu Gạo (Yên
Phụ)…
Năm 2017 tình hình kinh tế - xã hội của huyện tiếp tục phát triển ổn định,
với những kết quả đáng khích lệ: Tổng sản phẩm GRDP địa phương ước đạt trên
4.000 tỷ đồng. Khu vực nông nghiệp 685 tỷ đồng, khu vực công nghiệp, xây dựng
1.700 tỷ đồng; khu vực dịch vụ 1.600 tỷ đồng, thu nhập bình quân đầu người đạt
52 triệu đồng/người/năm. Công tác đầu tư xây dựng cơ bản tiếp tục được quan
tâm. Lĩnh vực văn hoá - xã hội có nhiều chuyển biến tích cực; công tác quốc
phòng - an ninh được giữ vững, quan hệ đối ngoại tiếp tục được củng cố và tăng
cường. Công tác xây dựng tổ chức cơ sở Đảng tiếp tục được coi trọng. Công tác
giải quyết thủ tục hành chính nhanh gọn, kịp thời, hiện đã thành lập và đưa Trung
tâm Hành chính công vào hoạt động bước đầu phát huy hiệu quả.
Kể từ khi được khai danh thành lập huyện, trải qua hàng nghìn năm lịch sử
dựng nước và giữ nước của dân tộc, vốn là vùng đất cổ xinh đẹp giàu có tiềm
năng, người dân trung hậu và chất phác, làng xã Yên Phong không ngừng được
củng cố, liên kết chặt chẽ bền vững, đã trở thành pháo đài đánh thắng mọi kẻ thù
xâm lược, bảo vệ giữ làng, tạo nên sức mạnh cộng đồng dân tộc, xây dựng quê
hương ngày càng giàu mạnh về vật chất, tiên tiến đậm đà về bản sắc văn hóa dân
tộc của địa phương.
1.1.2. Nơi hội tụ nhiều truyền thống văn hóa, văn học dân gian
Không chỉ thịnh vượng phồn vinh mà Yên Phong còn là một miền quê sản
sinh, lưu giữ nền văn hóa văn học dân gian gồm nhiều loại hình nghệ thuật khác
nhau với 73 di tích lịch sử, văn hóa và những sự tích, truyền thuyết dân gian khá
đặc sắc, hấp dẫn.
Truyền thuyết phản ánh những nét đẹp trong lao động sản xuất có sự tích
Bà Chúa Chóa, Bà Chúa Sành dạy dân trồng dâu nuôi tằm, dệt vải, làm đồ gốm;
Sự tích về nàng Nhũ Hương, đức tài nhân (ở Phong Xá), bà Thí Thóc (ở Vọng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

hiện có, trong đó có 64 lễ hội truyền thống và 1 lễ hội lịch sử. Lễ hội dân gian
thường được tổ chức diễn ra xuân thu nhị kỳ mỗi năm một lần có nơi 3 năm một
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN
18

http://lrc.tnu.edu.vn


lần, có rước sắc, văn tế thần và các trò chơi dân gian như: vật, chọi gà, cờ người,
bơi chải trên sông Cầu. Lệ hội lịch sử chiến thắng Như Nguyệt được tạo dựng lại
sau kỉ niệm 920 năm chiến thắng quân xâm lược nhà Tống (1077) thời gian lấy
ngày 18/2 âm lịch là ngày lễ chính, 5 năm tổ chức một lần có mô phỏng hình
tượng Lý Thường Kiệt đánh Tống và hội bơi chải trên sông Cầu. Cũng như nhiều
làng quê khác ở Yên Phong vào tháng giêng và tháng hai, dường như các ngày
hội quan họ diễn ra liên tiếp: Chắp (ngày 4), Đống Cao (ngày 7), Chọi, Nguyễn
(ngày 9), Sói (ngày 12), Yên Từ (ngày 13), Mành (ngày 14), Trà, Đông Mai, Tam
Đảo, Diềm (ngày 15), Bùi (ngày 28). Sang tháng 2, hội cũng vẫn còn: Đặng Xá
(ngày 2), Tiên Thượng (ngày 6), Tiêu Long (ngày 7), Điều (ngày 15), Yên Xá,
Thọ Ninh (ngày 19). Bên cạnh ngày hội của quan họ, Yên Phong còn nhiều hội
khác. Nếu Đông Yên có Hội thi nói quá thì làng Vọng Nguyệt vào ngày 4 tháng
giêng, lại tổ chức đốt pháo nổ, diễn tả lại cảnh công chúa Nguyệt Sinh lấy bác
phó rèn. Trò Bách công: sĩ, nông, công, thương là hoạt động không thể thiếu ở
làng Như Nguyệt được tổ chức vào ngày 7 tháng giêng. Còn ở làng Yên Vĩ, tổ
chức cho trẻ em chạy giành bình nước thật vui nhộn và khỏe khoắn.
Khoa cử thời cổ Yên Phong có nhiều nhân tài, góp phần làm rạng rỡ nền
văn hóa nước nhà từ khóa thi Quý Sửu (1433) đến khoa thi Kỷ Dậu (1849) có
136 khoa thi: tiến sĩ Yên Phong có 41 người đỗ đạt. Nhà sử học Phan Huy Chú
viết “Làng Vọng Nguyệt ở Yên Phong có họ Ngô Ngọc đỗ chính bảng thờ Hồng
Đức rồi 5 đời đỗ liên tiếp, thực là xưa nay ít có”. Trong nhiều thời kì dưới thời
phong kiến, hàng trăm nho sinh trong huyện đã đỗ tiến sĩ, cử nhân. Đặc biệt khoa