Thị trường và con người
(Phần 1)

Những khủng hoảng gần đây đều do đạo đức. Lòng tham đã tạo ra những
hành động phi đạo đức, dẫn đến khủng hoảng.

Xét lại luận điểm thị trường không hoàn hảo
Gần đây, trong giới học thuật tài chính và giới kinh doanh thực tiễn, người
ta đã nghiêm túc xem xét lại luận điểm về thị trường không hoàn hảo trong các
vấn đề định giá. Hiểu một cách nào đó, thị trường hoàn hảo là thị trường trong đó
người ta có thể bắt chước (replicate) bất kỳ một chiến lược mua bán nào, sản phẩm
nào (quyền chọn, cổ phiếu, trái phiếu, chứng khoán từ nợ dưới chuẩn...) từ những
sản phẩm cơ bản khác.
Bỏ qua các yếu tố kỹ thuật, điều này có nghĩa là gì? Nó có nghĩa người ta
có thể phòng ngừa bất kỳ loại rủi ro nào trong tương lai. Ít nhất, trong nhiều mô
hình tài chính và bảo hiểm, đây là ý tưởng căn bản về một mô hình của thị trường
hoàn hảo.
Đây là luận điểm không mới và cũng không có gì đặc biệt. Tuy nhiên, điều
đáng ngạc nhiên là những mô hình tài chính được ứng dụng, vốn tưởng chừng
cách xa các mô hình trong sách giáo khoa, cũng bằng cách này hay cách khác, vô
tình hay cố ý, dựa trên những giải pháp trong đó giả định rằng tồn tại một thế giới
mà trong đó người ta trung lập với rủi ro (risk neutral world), một thế giới mà các
rủi ro có thể phòng ngừa được (hedgable).
Với việc giả định những điều trên, người ta chấp thuận một phần nào khái
niệm thị trường là hoàn hảo (complete market), nói nôm na, là có đủ “đồ chơi” để
phòng ngừa rủi ro.
Trong một hội thảo gần đây ở London, người ta đã tranh cãi khá nhiều về
chuyện một số mô hình tưởng chừng không giả thiết rằng thị trường là hoàn hảo,
cuối cùng lại dùng những kỹ thuật tài chính để giải quyết vấn đề mà cuối cùng kỹ
thuật đó lại thừa nhận thị trường là hoàn hảo ở một khía cạnh nào đó.
Cụ thể, các giải pháp này giả định rằng tất cả rủi ro có thể được phòng ngừa

Nếu thị trường không mắc sai lầm thì sẽ không cần phải sửa chữa. Vấn đề
là thị trường đã thực sự sai lầm. Khủng hoảng đến từ một yếu tố khác: yếu tố con
người.
Có nhiều luận điểm khác nhau để chỉ ra vì sao thị trường là sai lầm, nói
cách khác, giá sản phẩm tài chính (giá cổ phiếu, trái phiếu, giá bất động sản, giá
sản phẩm phát sinh từ nợ dưới chuẩn...) đều không đúng nữa vào thời điểm trước
khủng hoảng.
Những cơn sốt giá, và những đợt sụp đổ, là do những chủ thể tham gia thị
trường đã đẩy thị trường đến những mức giá “không đúng”. Điều này phá vỡ luận
điểm của trường phái tin rằng thị trường sẽ luôn tự điều chỉnh về mức giá cân
bằng và mức giá này “đúng”.
Con người mắc sai lầm, và do đó thị trường mắc sai lầm. Và sau đó các
định chế thị trường, các cơ chế phòng ngừa rủi ro, những thiết kế không hoàn hảo
như người ta tưởng, đã không đủ sức sửa chữa một vài sai lầm ban đầu. Kết quả,
chúng ta đối diện khủng hoảng tài chính.