Những tấm áo dài – Màu sắc dân tộc Việt.
Tiền thân
Không ai biết rõ chiếc áo dài nguyên thủy ra đời từ lúc nào và hình dáng ra sao vì
không có tài liệu ghi nhận và chưa có nhiều người nghiên cứu. Y phục xa xưa nhất
của người Việt, theo những hình khắc trên mặt chiếc trống đồng Ngọc Lũ cách nay
khoảng vài nghìn năm cho thấy hình phụ nữ mặc trang phục với hai tà áo xẻ. Sử gia
Đào Duy Anh viết, "Theo sách Sử ký chép thì người Văn Lang xưa, tức là tổ tiên ta,
mặc áo dài về bên tả (hình thức tả nhiệm). Sử lại chép rằng ở thế kỷ thứ nhất, Nhâm
Diên dạy cho dân quận Cửu Chân dùng kiểu quần áo theo người Tàu. Theo những
lời sách đó chép thì ta có thể suy luận rằng trước hồi Bắc thuộc thì người Việt gài
áo về tay trái, mà sau bắt chước người Trung Quốc mới mặc áo gài về tay phải"
[1]
.
Kiểu sơ khai của chiếc áo dài xưa nhất là áo giao lãnh, tương tự như áo tứ thân
nhưng khi mặc thì hai thân trước để giao nhau mà không buộc lại. Áo mặc phủ
ngoài yếm lót, váy tơ đen, thắt lưng mầu buông thả. Xưa các bà các cô búi tóc trên
đỉnh đầu hoặc quấn quanh đầu, đội mũ lông chim dài; về sau bỏ mũ lông chim để
đội khăn, vấn khăn, đội nón lá, nón thúng. Cổ nhân xưa đi chân đất, về sau mang
guốc gỗ, dép, giày. Vì phải làm việc đồng áng hoặc buôn bán, chiếc áo giao lãnh
được thu gọn lại thành kiểu áo tứ thân (gồm bốn vạt nửa: vạt nửa trước phải, vạt
nửa trước trái, vạt nửa sau phải, vạt nửa sau trái). Áo tứ thân được mặc ra ngoài váy
xắn quai cồng để tiện cho việc gồng gánh nhưng vẫn không làm mất đi vẻ đẹp của
người phụ nữ.
Áo tứ thân thích hợp cho người phụ nữ miền quê quanh năm cần cù bươn chải, gánh
gồng tháo vát. Với những phụ nữ tỉnh thành nhàn hạ hơn, muốn có một kiểu áo dài
được cách tân thế nào đó để giảm chế nét dân dã lao động và gia tăng dáng dấp
trang trọng khuê các. Thế là ra đời áo ngũ thân với biến cải ở chỗ vạt nửa trước phải
nay được thu bé lại trở thành vạt con; thêm một vạt thứ năm be bé nằm ở dưới vạt
trước. Áo ngũ thân che kín thân hình không để hở áo lót. Mỗi vạt có hai thân nối
sống (vị chi thành bốn) tượng trưng cho tứ thân phụ mẫu, và vạt con nằm dưới vạt
trước chính là thân thứ năm tượng trưng cho người mặc áo. Vạt con nối với hai vạt

Một vài tài liệu quy kết việc ra đời của chiếc áo dài quốc phục là do những tham
vọng riêng tư của chúa Nguyễn Phúc Khoát. Do muốn xưng vương và tách rời Đàng
Trong thành quốc gia riêng, nên ban sắc dụ về ăn mặc như trên cho khác đi, không
phải với người khách trú mà với Bắc triều (trong quy định này đã có cả chỉ thị phụ
nữ phải mặc quần hai ống). Sau thấy quần hai ống khêu gợi quá, Vương mới giao
cho triều thần pha phối từ mẫu áo dài của người Chăm (giống như áo dài phụ nữ
Việt Nam ngày nay, nhưng không xẻ nách) và áo dài của phụ nữ Thượng Hải (chiếc
sườn xám) để "chế" ra cái áo dài của phụ nữ Việt Nam (Xem thêm Liên kết ngoài,
bài Sự Tích Áo Dài Việt Nam). Chiếc áo dài đầu tiên giống như áo dài người Chàm
và có xẻ nách. Thật ra chiếc sườn xám cũng chỉ ra đời quãng thập niên 1930, và
quan điểm trên quá thiên nặng về tính chống phong kiến nên vô hình chung đề cao
vai trò của Vũ Vương như là "nhà thiết kế áo dài hiện đại đầu tiên".
[sửa] Thời vua Minh Mạng
Cho đến thế kỷ 17 truyền thống mặc váy vẫn tồn tại ở Việt Nam như đã ghi trong
sách Lê Triều Thiên Chính đời vua Lê Huyền Tông, tháng 3 năm 1665 với sắc lệnh
nhắc nhở: "... áo đàn bà con gái không có thắt lưng, quần không có hai ống từ xưa
đến nay vốn đã có cổ tục như thế...". Vậy có thể nói rằng bộ áo ngũ thân xuất hiện
vào khoảng đời vua Gia Long (1802-1819). Sở dĩ có sự ước đoán này, vì mặc áo
ngũ thân thì phải mặc quần chớ không thể mặc váy. Năm Minh Mạng thứ 9 (1828),
triều đình Huế ra chiếu chỉ cấm đàn bà mặc váy và bắt phải mặc quần hai ống, nên
hồi ấy mới xuất hiện câu ca dao than vãn:
Tháng Tám có chiếu vua ra (Bản chép khác: Chiếu vua Minh Mạng ban ra)
Cấm quần không đáy, người ta hãi hùng!
[sửa] "Đời sống mới"
Năm 1947, trong bối cảnh Việt Nam mới tuyên bố độc lập và các phong trào "diệt
giặc đói, giặc dốt" đang được phát động, nhằm phát động phong trào tiết kiệm, ngày
20 tháng 3 năm 1947, Hồ Chí Minh, với bút hiệu Tân Sinh, đã viết một cách vắn tắt
rõ ràng và dễ hiểu bài "Đời sống mới" trong đó vận động người dân bỏ thói quen
mặc áo dài để thay bằng áo vắn vì: mặc áo dài đi đứng, làm việc bất tiện, lượt thượt,
luộm thuộm. Áo dài tốn vải, khoảng hai cái áo dài may được ba cái áo vắn, nếu chỉ

cách ráp tay raglan (giác lăng). Cách ráp này đã giải quyết được vấn đề khó khăn
nhất khi may áo dài: những nếp nhăn thường xuất hiện hai bên nách. Cách ráp này
cải biến ở chỗ hàng nút cài được bố trí chạy từ dưới cổ xéo xuống nách, rồi kế đó
chạy dọc một bên hông. Với cách ráp tay raglan làn vải được bo sít sao theo thân
hình người mặc từ dưới nách đến lườn eo, khiến chiếc áo dài ôm khít từng đường
cong của thân hình người phụ nữ, tạo thêm tính thẩm mỹ theo đánh giá của một số
nhà thiết kế.
[sửa] Áo dài miniraglan
Phiên bản này được áp dụng rộng rãi cho nữ sinh. Theo phiên bản này, áo dài tay
raglan có tà chỉ dài tới gối, nhưng hai ống quần rộng lòa xòa phủ kín đôi chân. Hai
đặc điểm này làm cho tà áo nữ sinh đậm chất hồn nhiên, dễ thương.
[sửa] Một biểu trưng của Việt Nam