TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CAO BÁ QUÁT SAU CÁCH
MẠNG THÁNG TÁM 1945
NGUYỄN NGỌC QUẬN *
Là nhân vật lịch sử và là một tác gia văn học lớn, từ trước Cách mạng
tháng Tám, Cao Bá Quát đã được nhiều người quan tâm, nghiên cứu, giới
thiệu. Vấn đề này chúng tôi đã có dịp bàn đến (1).
Giai đoạn 1945 – 1954 có lẽ do tình hình học thuật nói chung có phần
thiếu ổn định do những tác động chính trị xã hộI bấy giờ nên việc nghiên
cứu Cao Bá Quát, cũng như nhiều tác gia văn học khác, không có gì đáng
kể. Về văn học sử cũng chỉ có vài công trình như Việt Nam văn học sử trích
yếu (1949) của Nghiêm Toản, Văn học sử Việt Nam tiền bán thế kỷ thứ XIX
(1951) của Nguyễn Tường Phượng và Bùi Hữu Sủng, trong đó công trình
của Nghiêm Toản hầu như không nhắc gì đến Cao Bá Quát, còn Nguyễn
Tường Phượng và Bùi Hữu Sủng xếp Cao Bá Quát vào khuynh hướng
hưởng lạc (2), với cách nhìn nhận không có gì mới so với một số nhận định
có từ trước Cách mạng tháng Tám.
Giai đoạn 1954 – 1975, đất nước bị chia cắt nhưng nhìn chung ở cả
hai miền, sinh hoạt học thuật đều có bước ổn định, và Cao Bá Quát lại được
quan tâm nghiên cứu giới thiệu, ở miền Nam có phần sớm hơn.
Một trong những nguyên nhân ở miền Nam Cao Bá Quát được quan
tâm sớm hơn, theo chúng tôi, vì ông là tác giả được giảng dạy ở bậc trung
học và có trong chương trình thi tú tài. Từ sau 1955, gắn vớI yêu cầu trên, ở
miền Nam hàng loạt những công trình khảo luận, luận đề về Cao Bá Quát
phục vụ cho luyện thi tú ra đời, tiêu biểu như Luận đề về Cao Bá Quát
(1957) của Nguyễn Duy Diễn, Cao Bá Quát, thân thế - văn chương luận đề
(1958) của Bằng Phong và Nguyễn Duy Diễn, Khảo luận về Cao Bá Quát
(1959) của Doãn Quốc Sỹ và Việt Tử, Giảng luận về Cao Bá Quát và Cao
Bá Nhạ (1959) của Lam Giang, Khảo luận thi văn Cao Bá Quát (1959) và
Cao Bá Quát và Cao Bá Nhạ (1960) của Thuần Phong, Việt Nam văn học
giảng bình (1970) của Phạm Văn Diêu… Những bộ văn sử đáng chú ý của
giai đoạn này như Việt Nam Văn học sử giản ước tân biên, quyển II, (1963)

nhầm cái tài từ chương văn nghệ sang cái tài kinh bang tế thế, Cao Bá Quát
đã thất bại thảm thương trong cuộc khỏi nghĩa” (6)….Quan điểm và phương
pháp tư tưởng như trên dẫn đến việc không chú ý đúng mức đến tính tư
tưởng của văn thơ Cao Bá Quát, và thực tế các tác giả không tránh được cái
nhìn phiến diện về thơ văn ông, cuộc đời ông. Về văn chương, ai cũng nhất
trí Cao Bá Quát là một nhà thơ tài năng, độc đáo, nhưng họ chủ yếu đi vào
khía cạnh ngông nghênh, tài tử của Cao Bá Quát, và dĩ nhiên các giai thoại
văn học về tài ứng đối chơi chữ của ông lại được xem như những minh hoạ
đắc địa. Tính phiến diện cũng thể hiện khá rõ ở sự lúng túng trong việc cố
gắng xếp Cao Bá Quát vào một khuynh hướng nào đó: lý tưởng, tình cảm,
hoặc kiêu hãnh, nhàn hạ, hưởng lạc, hoặc bi quan, yếm thế, … Ở một số
công trình, các tác giả cố gắng hướng đến một cái nhìn toàn diện nhưng thực
ra cũng không tránh được sự lắp ghép từ những mảng, những mảnh rời vụn
có tính chất bề ngoài, chẳng hạn như cách viết của Lam Giang mà chúng tôi
đã nêu, hoặc như của Phạm Thế Ngũ khi nêu ra mấy khía cạnh tư tưởng Chu
Thần qua di văn chữ Nôm: 1. Kiêu ngạo cố cùng; 2. Trào đời phẫn uất; 3.
Lãng mạn thanh cao; 4. Hành lạc yếm thế (7). Cách tiếp cận của Phạm Thế
Ngũ khá tiêu biểu cho hướng nghiên cứu thơ văn Cao Bá Quát thời kỳ này.
Về cuộc đời, tư tưởng và hành động Cao Bá Quát, các tác giả đều tập trung
lý giải, đánh giá con đường và tính chất của hành động chống triều đình của
Cao Bá Quát. Hầu như ai cũng chú ý đến bối cảnh của thời đại Cao Bá Quát
nhưng rất tiếc vẫn thiếu một quan điểm biện chứng lịch sử trong mối quan
hệ giữa thơ văn với con người Cao Bá Quát để nhìn nhận đánh giá. Chung
quy có hai hướng nhận định chính: một là coi Cao Bá Quát là người có tài
lỗi lạc đến mức ngông nghênh lại không được trọng dụng nên sinh ra chán
nản, bực tức và “khởi loạn” (Hà Như Chi, Thái Bạch, Nguyễn Anh…); hai là
coi Cao Bá Quát là một nhà cách mạng, coi cuộc dấy binh ở Mỹ Lương là
khởI nghĩa (Phạm Thế Ngũ, Nguyễn Duy Diễn, Doãn Quốc Sỹ và Việt Tử,
Lam Giang…). Cả hai hướng nhận định đều có phần bất cập. Hướng thứ hai
có chú ý đến tư tưởng “cách mạng” qua ý thức “Giật mình khi ở xó nhà…”

nghiên cứu này vừa khoa học vừa có ý thức tích cực trong việc thúc đẩy quá
trình nghiên cứu, xử lý tư liệu thơ văn Cao Bá Quát. Điều đó thể hiện rõ qua
các bài viết của Tảo Trang - Một số tài liệu về thơ văn Cao Bá Quát (1963),
Chu Thiên – Cao Bá Quát và cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương (1963), Hoa Bằng –
Cao Bá Quát với cuộc khởi nghĩa chống triều Nguyễn (1854 – 1856) (1969),
Một vài tìm tòi về câu đối tương truyền là của Cao Bá Quát và về bài thơ
“Thú Hương Sơn” (1972), Vũ Khiêu - Đọc Cao Bá Quát nhân 160 năm ngày
sinh của nhà thơ (1969), bài nói chuyện của Xuân Diệu - Đọc thơ Cao Bá
Quát (1971) nhân dịp kỷ niệm 160 năm ngày sinh Cao Bá Quát và lần thứ
100 ngày sinh Trần Tế Xương… Nhìn chung, các nhà nghiên cứu đã rất thận
trọng trong việc sử dụng tư liệu thơ văn Cao Bá Quát, nhất là đối với các
giai thoại, và xuất phát từ thơ văn Cao Bá Quát, mặc dù khó tránh khỏi vài
trường hợp còn vướng mắc, để tìm hiểu nhiều khía cạnh tâm hồn, tư tưởng
của Cao Bá Quát, khẳng định sự nổi dậy của Cao Bá Quát là “cuộc khởi
nghĩa trăm phần trăm” (Hoa Bằng). Có thể nói, lần đầu tiên Cao Bá Quát
được nhìn nhận đúng tầm vóc với tư cách là một nhân vật lịch sử, và lần đầu
tiên được hiện diện chân thực, sinh động là một con người “thành thật trong
cuộc đời”, “biết yêu, biết ghét đúng mức” (Nguyễn Huệ Chi), là con người
“chí khí và tâm huyết” (Xuân DIệu), là nhà thơ có quan niệm văn học đúng
đắn và có những đóng góp mới mẻ trong lịch sử văn học dân tộc. Năm 1970
đánh dấu một bước tiến mới trong việc nghiên cứu, xử lý và công bố tư liệu
thơ văn Cao Bá Quát vớI công trình Thơ chữ Hán Cao Bá Quát, gồm 156
bài, một công trình tập thể, được biên dịch công phu cùng với lời giới thiệu
40 trang của Vũ Khiêu đánh giá cao Cao Bá Quát trên nhiều phương diện.
Giáo sư Nguyễn Lộc xác định: “Chính nhờ giới thiệu rộng rãi thơ chữ Hán
của Cao Bá Quát như thế, nên việc đánh giá nhà thơ trong giới nghiên cứu
cũng như đông đảo công chúng mới ngày càng được chính xác…”(9). Sáu
năm sau, quyển sách được tái bản có bổ sung với số lượng 20.100 cuống
cũng cho thấy điều đó, dù đây cũng chỉ là công trình bước đầu về tư liệu thơ
văn Cao Bá Quát.

lịch sử dân tộc, tập trung ở khía cạnh là nhà tư tưởng của phong trào nông
dân, có quan niệm tiến bộ về lịch sử và nhân sinh …Nhiều vấn đề trong
chuyện luận này có lẽ còn phải bàn luận thêm, nhưng nhìn chung, đặc Cao
Bá Quát trong tiến trình lịch sử tư tưởng của dân tộc để xác định những nét
riêng, những đóng góp mới của Cao Bá Quát là cách làm khoa học, có ý
nghĩa phương pháp luận cho nghiên cứu toàn diện Cao Bá Quát.
Một công trình khác rất đáng chú ý dù không phải là công trình
chuyên biệt về Cao Bá Quát, đó là công trình Nhà Nho tài tử và văn học Việt
Nam (1995) của Trần Ngọc Vương. Một Cao Bá Quát – tài tử, đã được nói
đến khá nhiều ở miền Nam trước 1975 nhưng với cái nhìn hời hợt, phiến
diện. Trần Đình Hượu trước đó và Trần Ngọc Vương trong công trình này
đã xác lập được cái nhìn khoa học trên cơ sở khảo sát các tác giả, trong đó
có Cao Bá Quát, để nêu ra những đặc trưng có tình loại hình học của một
kiểu tác giả giai đoạn văn học cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. Từ góc
nhìn này, Trần Ngọc Vương đã ghi nhận “Nguyễn Du và Cao Bá Quát có lẽ
là hai tác giả tiêu biểu nhất” cho loại hình nhà Nho “coi tài năng, trước hết là
tài năng văn học, là thước đo quan trọng” (12) và họ “chỉ có thể lưu lại tên
tuổi mình như và chỉ như những nhà thơ xuất sắc” (13). Đây là hướng tiếp