10 ĐIỂM ĐỔI MỚI VỀ TƯ DUY KINH TẾ
THỊ TRƯỜNG
Hội nghị Trung ương 6 (khóa X) vừa ra Nghị quyết về “Tiếp tục hoàn thiện thể
chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”, coi đây là một trong
những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu trong sự nghiệp đổi mới, phát triển đất
nước.
Hội nghị nhận định: “Sau hơn 20 năm đổi mới, nước ta đã chuyển đổi thành công
từ thể chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu, bao cấp trước đây sang thể chế
kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”.
Nhìn lại tư duy kinh tế của ta trước đổi mới, liên hệ với những gì Ðại hội VI
(1986) đã phê phán hoặc khẳng định, rồi những gì ngày nay đạt được, nhất là từ
hai Ðại hội IX và X đến nay, chúng ta sẽ thấy những đổi mới rất quan trọng. Có
thể nêu tập trung vào 10 điểm sau đây:
Một là, từ quan niệm về nền kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là
một nền kinh tế chủ yếu có hai thành phần xã hội chủ nghĩa (kinh tế quốc doanh
và kinh tế tập thể) đã đi đến quan niệm về một nền kinh tế nhiều thành phần theo
định hướng xã hội chủ nghĩa. Trong nền kinh tế này, ngoài hai thành phần nói
trên, còn có: kinh tế tư nhân (bao gồm cả cá thể, tiểu chủ và tư bản tư nhân), kinh
tế tư bản nhà nước và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Các thành phần kinh tế ấy
đều là bộ phận của nền kinh tế quốc dân, bình đẳng trước pháp luật, cùng tồn tại
và phát triển lâu dài, cùng hợp tác và cạnh tranh lành mạnh. Thay đổi quan trọng
nhất là kinh tế tư nhân chẳng những không bị kỳ thị, mà còn được thừa nhận là có
vai trò quan trọng, là một trong những động lực của nền kinh tế.
Hai là, từ quan niệm cho rằng, để xây dựng được quan hệ sản xuất xã hội chủ
nghĩa, phải nhanh chóng hoàn thành cải tạo kinh tế tư bản tư nhân và kinh tế cá
thể, tiểu chủ là những thành phần kinh tế phi xã hội chủ nghĩa, đã đi đến quan
niệm cho rằng việc cải tạo quan hệ sản xuất cũ, xây dựng quan hệ sản xuất mới
nhất thiết phải phù hợp với từng bước phát triển của lực lượng sản xuất. Tiêu
chuẩn căn bản đánh giá hiệu quả xây dựng quan hệ sản xuất mới không phải ở chỗ
cải tạo nhanh hay không các thành phần kinh tế tư nhân nói trên mà là ở chỗ làm
sao giải phóng và phát huy được mọi năng lực sản xuất, đẩy nhanh phát triển lực

toàn bộ các khâu trong quá trình sản xuất, kinh doanh mà phát huy vai trò tự chủ
của hộ xã viên và thực hiện chức năng chủ yếu làm dịch vụ, hỗ trợ, hướng dẫn xã
viên.
Sáu là, từ quan niệm hai thành phần kinh tế quốc doanh và kinh tế tập thể, với
việc xóa bỏ nhanh các thành phần kinh tế phi xã hội chủ nghĩa, ngay từ đầu, đã là
nền tảng của nền kinh tế quốc dân, đã đi đến quan niệm rằng muốn cho hai thành
phần kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc
của nền kinh tế quốc dân, thì phải trải qua một quá trình xây dựng, củng cố và phát
triển hai thành phần đó với những bước đi thích hợp.
Bảy là, từ quan niệm Nhà nước phải chỉ huy nền kinh tế theo một kế hoạch tập
trung với những chỉ tiêu pháp lệnh áp đặt từ trên xuống, đã đi đến quan niệm phân
biệt rõ chức năng quản lý nhà nước về kinh tế với chức năng quản lý kinh doanh;
chức năng quản lý nhà nước về kinh tế và chủ sở hữu tài sản công là thuộc Nhà
nước, còn chức năng quản lý kinh doanh thì thuộc về doanh nghiệp. Từ chỗ tuyệt
đối hóa vai trò của kế hoạch, phủ nhận vai trò của thị trường đã đi đến thừa nhận
thị trường vừa là căn cứ, vừa là đối tượng của kế hoạch; kế hoạch chủ yếu mang
tính định hướng và đặc biệt quan trọng trên bình diện vĩ mô, còn thị trường giữ vai
trò trực tiếp hướng dẫn các đơn vị kinh tế lựa chọn hình thức hoạt động và phương
án tổ chức sản xuất kinh doanh. Quan niệm về hàng hóa và thị trường cũng được
mở rộng, bao gồm cả tư liệu sản xuất, vốn, sức lao động, bất động sản, công nghệ,
các dịch vụ như thông tin, tư vấn, tiếp thị, pháp lý, tài chính, ngân hàng, kiểm soát,
bảo hiểm,…
Tám là, từ quan niệm chỉ thừa nhận một hình thức phân phối duy nhất chính đáng
là phân phối theo lao động, đã đi đến quan niệm thực hiện nhiều hình thức phân
phối, lấy phân phối theo kết quả lao động và hiệu quả kinh tế là chủ yếu, đồng thời
phân phối dựa trên mức đóng góp các nguồn lực khác vào sản xuất, kinh doanh và
phân phối thông qua phúc lợi xã hội. Công bằng xã hội không phải thể hiện ở chủ
nghĩa bình quân trong phân phối, mà là ở sự phân phối hợp lý tư liệu sản xuất và
kết quả sản xuất, ở việc tạo điều kiện cho mọi người đều có cơ hội phát triển và sử
dụng tốt năng lực của mình. Không ngăn cấm làm giàu mà trái lại, khuyến khích

đề ra nhiệm vụ “Tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa”. Bốn nội dung cơ bản của nhiệm vụ này là:
1 – Nắm vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường ở nước ta.
2 – Nâng cao vai trò và hiệu lực quản lý của Nhà nước.
3 – Phát triển đồng bộ và quản lý có hiệu quả sự vận hành các loại thị trường cơ
bản theo cơ chế cạnh tranh lành mạnh.
4 – Phát triển mạnh các thành phần kinh tế, các loại hình sản xuất kinh doanh.