Chương IV
Cách mạng xã hội chủ nghĩa

I. Cách mạng xã hội chủ nghĩa và tính tất yếu của nó
1. Quan niệm về cách mạng xã hội chủ nghĩa
Cách mạng xã hội chủ nghĩa là một cuộc cách mạng nhằm thay thế
chế độ cũ, nhất là chế độ tư bản chủ nghĩa, bằng chế độ xã hội chủ nghĩa,
trong cuộc cách mạng đó, giai cấp công nhân là người lãnh đạo và cùng với
quần chúng nhân dân lao động khác xây dựng một xã hội công bằng, dân
chủ, văn minh.
Theo nghĩa h
ẹp: cách mạng xã hội chủ nghĩa được hiểu là một cuộc cách
mạng chính trị được kết thúc bằng việc giai cấp công nhân cùng với nhân dân
lao động giành được chính quyền, thiết lập nên nhà nước chuyên chính vô
sản- nhà nước của giai cấp công nhân và quần chúng nhân dân lao động.
Theo nghĩa rộng: cách mạng xã hội chủ nghĩa là quá trình cải biến một
cách toàn diện trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội từ kinh t
ế, chính
trị, văn hóa, tư tưởng, v.v. để xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và cuối
cùng là chủ nghĩa cộng sản. Như vậy, theo nghĩa rộng, cuộc cách mạng xã
hội chủ nghĩa bao gồm cả việc giành chính quyền về tay giai cấp công
nhân, nhân dân lao động và cả quá trình giai cấp công nhân cùng với quần
chúng nhân dân lao động tiến hành cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới
trên tất cả các lĩnh vự
c đời sống xã hội, tới khi xây dựng thành công chủ
nghĩa xã hội thì cuộc cách mạng này mới kết thúc.
2. Nguyên nhân của cách mạng xã hội chủ nghĩa
Chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng, nguyên nhân sâu xa của những cuộc
cách mạng xã hội là do sự phát triển của lực lượng sản xuất. Theo quy luật

chủ nghĩa tư bản, giai cấp công nhân sống bằng việc bán sức lao động, do
vậy, một khi sản xuất đình trệ làm cho công nhân không có việc làm, họ đã
đứng lên đấu tranh chống lại các nhà tư sản và giai cấp tư sản.
Để khắc phục tình trạng trên, giai cấp tư sản đã tổ chức ra các
xanhđica, tờrớt, côngxôxiom và nhà nước tư bản ngày càng can thiệp sâu
vào kinh tế, bằ
ng việc quốc hữu hoá một số ngành khi khó khăn, tư hữu
hoá khi thuận lợi.
Tuy rằng, mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất
trong chế độ tư bản ngày càng gay gắt, nhưng quy luật xã hội không tự nó
xảy ra mà phải thông qua hoạt động của con người. Cách mạng xã hội chủ
nghĩa muốn nổ ra, giai cấp công nhân phải nhận thức được sứ mệ
nh lịch sử
của mình, thực hiện việc tuyên truyền vận động nhân dân lật đổ chính
quyền nhà nước của giai cấp tư sản để giành lấy chính quyền, giành lấy dân
chủ.
3. Những điều kiện của cách mạng xã hội chủ nghĩa
Cách mạng xã hội chủ nghĩa muốn nổ ra phải có điều kiện khách quan
và điều kiện chủ quan.
a) Điều kiện khách quan của cách mạng xã hội chủ nghĩa
Dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, nền sản xuất ngày càng phát triển,
những thành phố lớn, những khu công nghiệp tập trung hình thành ngày

1. C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1993, t. 13, tr. 15.
1. Sđd, t.23, tr. 1059.
44

càng nhiều. Cùng với nó, quy luật cạnh tranh theo kiểu "cá lớn nuốt cá bé",
càng đẩy nhanh quá trình phát triển kinh tế, hình thành những khu công
nghiệp, những tập đoàn tư bản ngày càng lớn. Sự phát triển của lực lượng

dân, mở rộng tình đoàn kết giữa các dân tộc.
Song, do tính chất tư bản chủ nghĩa, vì lợi nhuận siêu ngạch, các tập
đoàn tư bản lớn trên thế giới đang ỷ lại vào tiềm năng kinh tế, sức mạnh
quân sự gây ra những cuộc chiến tranh, xung đột trên thế giới. Nhữ
ng cuộc
chiến tranh này đã để lại những hậu quả nặng nề cho quần chúng nhân dân
lao động. Tình trạng nghèo đói trong các nước nghèo ngày càng gia tăng,
khoảng cách chênh lệch giữa nước giàu và nước nghèo ngày càng lớn.
b) Điều kiện chủ quan của cách mạng xã hội chủ nghĩa
Có điều kiện khách quan mà thiếu điều kiện chủ quan thì cách mạng
xã hội chủ nghĩa cũng không thể nổ ra, nếu nó nổ ra thì cũng không thể
45

thắng lợi.
Điều kiện chủ quan có ý nghĩa quyết định nhất là sự trưởng thành của
giai cấp công nhân, đặc biệt là khi nó đã có đảng tiên phong của mình.
Giai cấp công nhân là lực lượng sản xuất quan trọng nhất, dưới chủ
nghĩa tư bản, nhưng lại không có tư liệu sản xuất, phải bán sức lao động để
kiếm sống.
Những cuộc đấu tranh của công nhân chố
ng lại giai cấp tư sản đã nổ
ra ngay từ khi chủ nghĩa tư bản ra đời, theo quy luật có áp bức có đấu tranh.
Quy mô những cuộc đấu tranh của công nhân chống lại giai cấp tư sản
ngày càng mở rộng. Nhưng chỉ khi nào giai cấp công nhân nhận thức được
rằng, chỉ có xoá bỏ chế độ nô lệ làm thuê, giải phóng giai cấp mình và giải
phóng toàn xã hội bằng một cuộc cách mạng thắng lợ
i triệt để họ mới được
giải phóng thật sự. Giai cấp công nhân phải nhận thức được sứ mệnh lịch
sử của mình, của việc thực hiện việc xoá bỏ trật tự của chế độ tư bản chủ
nghĩa, thiết lập nên chế độ xã hội chủ nghĩa; tức là phải nhận thức được

1. C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t.21, tr. 523.
2
. Sđd, t. 21, tr. 523.
46

chủ nghĩa tư bản, xây dựng được một chế độ xã hội mới. V.I. Lênin đã chỉ
rõ: "Khi những đại biểu tiên tiến của giai cấp đó (giai cấp công nhân - TG.)
đã thấm nhuần được những tư tưởng của chủ nghĩa xã hội khoa học, tư
tưởng về vai trò lịch sử của công nhân Nga, khi các tư tưởng đó đã được
phổ biến rộng rãi và khi mà trong hàng ngũ công nhân đ
ã lập ra được các tổ
chức vững chắc có thể biến cuộc chiến tranh kinh tế phân tán hiện nay của
công nhân thành một cuộc đấu tranh giai cấp tự giác, thì lúc đó NGƯờI
CÔNG NHÂN Nga, đứng đầu tất cả các phần tử dân chủ, sẽ đạp đổ được
chế độ chuyên chế và đưa giai cấp vô sản Nga (sát cánh với giai cấp vô sản
trong tất cả các nước), thông qua con đường trực tiếp đấu tranh chính tr
ị
công khai, tiến tới cách mạng cộng sản chủ nghĩa thắng lợi"
1
.
Đảng cách mạng của giai cấp công nhân phải rèn luyện giai cấp công
nhân có bản lĩnh chính trị, phải tự gột rửa những ảnh hưởng tư tưởng tư
sản, phong kiến, khắc phục tính vị kỷ cá nhân, tư tưởng cục bộ, địa
phương, bản vị mới có khả năng tập hợp quần chúng nhân dân, có khả năng
đập tan những âm mưu thâm độc và sự chống phá quyế
t liệt của kẻ thù.
4. Tiến trình của cách mạng xã hội chủ nghĩa
Cách mạng xã hội chủ nghĩa là một tiến trình liên tục gồm hai giai
đoạn:
- Giai đoạn thứ nhất là giai đoạn giai cấp vô sản tự xây dựng thành

quần chúng nhân dân lao động, do vậy, trong hoàn cảnh đó, cuộc cách
mạng xã hội chủ nghĩa chỉ có thể giành được thắng lợi, giành được chính
quyền "bằng cách dùng bạo lực lật đổ giai cấp tư sản"
1
.
Bạo lực cách mạng được hiểu dưới hình thức khởi nghĩa vũ trang kết
hợp với bãi công chính trị của quần chúng. Bạo lực cách mạng cũng có thể
được tiến hành bằng cuộc đấu tranh chính trị một cách hoà bình của quần
chúng nhân dân lao động, những lực lượng cách mạng, đi đầu là giai cấp
công nhân dưới sự lãnh đạo của đảng cộng sản. Con đường đấu tranh hoà
bình đ
ó phát triển đến mức đủ áp lực buộc giai cấp tư sản phải giao chính
quyền nhà nước cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động. Phương
pháp đấu tranh này đỡ đổ xương máu, đỡ gây tổn thất cho quần chúng nhân
dân lao động, rất quí và hiếm. Thực tế, cho tới nay, chưa có nước xã hội
chủ nghĩa nào giành được chính quyền bằng con đường trên. Tuy nhiên,
các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin vẫn dự báo khả năng trên và
cho rằng, chỉ khi tương quan so sánh lực lượng hoàn toàn có lợi cho phía
cách mạng, thì khả năng trên mới có thể xảy ra.
- Giai đoạn thứ hai: là giai đoạn giai cấp công nhân đã nắm chính
quyền, sử dụng chính quyền đó, dưới sự lãnh đạo của đảng cộng sản, tập hợp
các tầng lớp nhân dân lao động, thực hiện cải tạo xã hội cũ, tổ chức xây
dựng xã hội m
ới về mọi mặt như: kinh tế, chính trị, tư tưởng, văn hoá, xã
hội, v.v..
Quá trình cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới trên các lĩnh vực của
đời sống xã hội đòi hỏi giai cấp công nhân và quần chúng nhân dân lao
động phải biết xoá bỏ những cái gì là bảo thủ lạc hậu, là phản nhân văn,
đồng thời phải biết tiếp thu những cái gì là tiến bộ, là nhân văn mà nhân
loại

yếu sang vương quốc tự do", tạo nên một thể liên hiệp "trong đó sự phát
triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do củ
a tất cả mọi
người"
1
.
Khi chúng ta nói mục tiêu là cái đích cần đạt tới, do vậy, những mục
tiêu khả thi nêu trên từng bước biến thành hiện thực thông qua quá trình lao
động nhiệt tình của quần chúng nhân dân lao động, thông qua những biện
pháp tổ chức xã hội một cách khoa học trên tất cả các lĩnh vực đời sống xã
hội của nhà nước xã hội chủ nghĩa, dưới sự lãnh đạo của đảng cộng sản.
Mục tiêu giai đoạ
n thứ nhất của cách mạng xã hội chủ nghĩa là giành
lấy chính quyền về tay giai cấp công nhân và nhân dân lao động.
Mục tiêu giai đoạn thứ hai của cách mạng xã hội chủ nghĩa là "xoá bỏ
mọi chế độ người bóc lột người... nhằm đưa lại đời sống ấm no cho toàn
dân"
2
. Khi mà "xoá bỏ tình trạng người bóc lột người thì tình trạng dân tộc
này bóc lột dân tộc khác cũng sẽ bị xoá bỏ"
3
.

1. Sđd, t. 4, tr. 628.
2
. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002, t. 9, tr. 156.
3
. C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t. 4, tr. 624.
49