Chương I
Vị trí, đối tượng, phương pháp và chức năng
của chủ nghĩa xã hội khoa học
Kế thừa những nhân tố tích cực của các trào lưu tư tưởng xã hội chủ
nghĩa không tưởng trong lịch sử và những tinh hoa của nhân loại; khảo sát
và phân tích thực tiễn của chủ nghĩa tư bản, Các Mác và Phriđrích Ăngghen
đã sáng lập ra một lý thuyết khoa học về chủ nghĩa xã hội, đó là chủ nghĩa
xã hội khoa học. Chủ nghĩa Mác-Lênin bao gồm ba bộ phận hợ
p thành là
triết học Mác - Lênin, kinh tế học chính trị Mác - Lênin và chủ nghĩa xã hội
khoa học, trở thành một học thuyết khoa học và hoàn chỉnh, trở thành hệ tư
tưởng khoa học và cách mạng của giai cấp công nhân hiện đại, soi đường
cho cách mạng xã hội chủ nghĩa giải phóng nhân loại khỏi chế độ tư hữu,
áp bức bất công và nghèo nàn lạc hậu.
I. Vị trí của chủ nghĩa xã hội khoa học
Các nhà sáng lập ra chủ nghĩa Mác-Lênin đã sử dụng hai thuật ngữ:
“chủ nghĩa xã hội khoa học” hoặc “chủ nghĩa cộng sản khoa học” cơ bản là
thống nhất về ý nghĩa. Hiện nay, chúng ta dùng thuật ngữ “chủ nghĩa xã
hội khoa học”.
1. Khái niệm chủ nghĩa xã hội khoa học
Chủ nghĩa xã hội khoa học là một ý nghĩa – về mặt lý luận nằm trong
khái ni
ệm “chủ nghĩa xã hội”, là một trong ba bộ phận hợp thành của chủ
nghĩa Mác-Lênin, nghiên cứu sự vận động xã hội nhằm thủ tiêu chủ nghĩa
tư bản và xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa, tiến tới xây dựng xã hội cộng
sản chủ nghĩa.
Với tư cách là một bộ phận hợp thành chủ nghĩa Mác-Lênin, chủ
nghĩa xã hội khoa học có những

trong quá trình phát triển chung của các sản phẩm tư tưởng, lý luận mà
nhân loại đã sản sinh ra; đặc biệt về lĩnh vực khoa học xã hội và chính trị -
xã hội. Chủ nghĩa xã hội khoa học là một trong những đỉnh cao nhất của
các khoa học xã hội nhân loại nói chung.
Chủ nghĩa xã hội khoa học cũng nằm trong quá trình phát triển lịch sử
các tư tưởng xã hội chủ nghĩa của nhân loại. Chủ nghĩa xã hội khoa học đã
kế thừa, phát triển những giá trị của chủ nghĩa xã hội không tưởng, loại trừ

những yếu tố không tưởng, tìm ra những cơ sở khoa học, cơ sở thực tiễn
của tư tưởng xã hội chủ nghĩa (tập trung nhất ở tính khoa học là đã tìm ra
những quy luật, tính quy luật của quá trình cách mạng xã hội chủ nghĩa,
giải phóng con người, giải phóng xã hội).
Trong hệ tư tưởng Mác-Lênin (hay còn gọi là chủ nghĩa Mác-Lênin),
chủ nghĩa xã hội khoa học là m
ột trong ba bộ phận hợp thành (cùng với
triết học Mác-Lênin, kinh tế học chính trị Mác-Lênin).
Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin đã phân tích rõ nghĩa hẹp và
nghĩa rộng của chủ nghĩa xã hội khoa học.
3

- Theo nghĩa hẹp thì chủ nghĩa xã hội khoa học là một trong ba bộ
phận của chủ nghĩa Mác-Lênin.
Chủ nghĩa xã hội khoa học đã dựa trên phương pháp luận triết học duy
vật biện chứng và duy vật lịch sử; đồng thời cũng dựa trên những cơ sở lý
luận khoa học về các quy luật kinh tế, quan hệ kinh tế... để luận giải một
cách khoa học v
ề quá trình nảy sinh cách mạng xã hội chủ nghĩa, hình
thành và phát triển hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa, gắn liền
với sứ mệnh lịch sử có tính toàn thế giới của giai cấp công nhân hiện đại,
nhằm giải phóng con người, giải phóng xã hội.

1. V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb. Tiến bộ, Mátxcơva, 1974, t.1, tr.226.
4

II. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát, ứng
dụng của chủ nghĩa xã hội khoa học
1. Đối tượng nghiên cứu của triết học và kinh tế học chính trị Mác-
Lênin là cơ sở lý luận của chủ nghĩa xã hội khoa học
Triết học Mác-Lênin có đối tượng nghiên cứu là những quy luật
chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy. Triết học, dù theo trường phái
nào, thì cũng đều là thế giới quan và nhân sinh quan của con người; khi xã
hội có giai cấp thì thế giới quan, nhân sinh quan mang tính giai cấp. Triết
học Mác-Lênin là thế gi
ới quan, nhân sinh quan của giai cấp công nhân
hiện đại, đại biểu cho toàn thể nhân dân lao động trong thời đại hiện nay.
Triết học Mác-Lênin vì thế mà trở thành cơ sở lý luận và phương pháp luận
chung cho chủ nghĩa xã hội khoa học (và nhiều khoa học khác). Đặc biệt là
khi luận giải về quy luật chung nhất của sự phát triển xã hội là do mâu
thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, tri
ết học Mác-Lênin
khẳng định xã hội loài người có sự kế tiếp của các hình thái kinh tế - xã hội
như “một quá trình lịch sử tự nhiên”. Quá trình đó tất yếu dẫn đến hình thái
kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa ở tất cả các nước với những hình thức,
bước đi và thời gian khác nhau.
Kinh tế học chính trị Mác-Lênin có đối tượng nghiên cứu là những
quy luậ
t của các quan hệ xã hội hình thành và phát triển trong quá trình sản
xuất và tái sản xuất của cải vật chất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng những
của cải đó trong những trình độ nhất định của sự phát triển xã hội loài
người; đặc biệt là những quy luật trong chế độ tư bản chủ nghĩa và quá
trình chuyển biến tất yếu lên chủ nghĩa xã hội của cả th


gắn với giải phóng con người, giải phóng xã hội.
Những nội dung lý luận khoa học chung nhất của chủ nghĩa xã hội
khoa học mà chủ nghĩa Mác-Lênin nêu ra cần được vận dụng cụ thể, đúng
đắn và phát triển sáng tạo ở mỗi nước, trong những giai đoạn và hoàn cảnh
lịch sử cụ thể. Nếu ở đâu biến những lý luận của chủ nghĩa xã h
ội khoa học
thành những công thức giáo điều thì ở đó đã làm mất tính biện chứng -
khoa học và cách mạng cũng như giá trị và sức sống của chủ nghĩa xã hội
khoa học.
Trong hệ thống nội dung lý luận của chủ nghĩa xã hội khoa học có
những phạm trù, khái niệm, vấn đề mang tính quy luật rất cơ bản sau đây:
“giai cấp công nhân” và “sứ mệnh lịch sử
của giai cấp công nhân” (gắn với
đảng cộng sản”); “hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa” (trong đó
đặc biệt là “xã hội xã hội chủ nghĩa”); “cách mạng xã hội chủ nghĩa”; “nền
dân chủ xã hội chủ nghĩa và nhà nước xã hội chủ nghĩa”; “cơ cấu xã hội -
giai cấp, liên minh công nông và các tầng lớp lao động...”; "vấn đề tôn giáo
trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội", “vấn đề dân tộ
c trong quá trình
xây dựng chủ nghĩa xã hội”; “vấn đề gia đình trong quá trình xây dựng chủ
nghĩa xã hội”; “vấn đề nguồn lực con người trong quá trình xây dựng chủ
nghĩa xã hội”; “thời đại ngày nay”...
3. Phạm vi khảo sát và vận dụng của chủ nghĩa xã hội khoa học
Với tư cách là một khoa học, cũng như các khoa học khác: lý thuyết
của chủ nghĩa xã hội khoa học đều bắt nguồn t
ừ sự khảo sát, phân tích
những tư liệu thực tiễn, thực tế. Do đó, khi vận dụng những lý thuyết khoa
học đương nhiên phải gắn với thực tế, thực tiễn một cách chủ động, sáng
tạo, linh hoạt sao cho phù hợp và hiệu quả nhất trong những hoàn cảnh cụ