Những vấn đề cơ bản về bằng chứng kiểm toán và các kỹ thuật
thu thập bằng chứng kiểm toán
1.1. Những vấn đề cơ bản về bằng chứng kiểm toán
1.1.1. Bằng chứng kiểm toán
1.1.1.1. Khái niệm
Kiểm toán tài chính ra đời với chức năng xác minh và bày tỏ ý kiến về
các bảng khai tài chính- tạo niềm tin cho các bên hữu quan, quan tâm đến các
thông tin tài chính của đơn vị. Để thực hiện được chức năng đó của kiểm toán
thì KTV phải đưa ra được những ý kiến kết luận kiểm toán hợp lý, chính xác và
kịp thời. Và cơ sở cho việc đưa ra các ý kiến kết luận ấy chính là các bằng
chứng kiểm toán.
Theo từ điển tiếng Việt: Bằng chứng là người, vật, việc dùng để chứng tỏ
một sự việc là có thật. Ví dụ những bằng chứng chứng minh một người vô tội,
có tội…
Theo VSA số 500: Bằng chứng kiểm toán là tất cả các tài liệu, thông tin
do KTV thu thập được liên quan đến cuộc kiểm toán và dựa trên các thông tin
này KTV hình thành nên ý kiến của mình. Bằng chứng kiểm toán bao gồm các tài
liệu, chứng từ, sổ kế toán, báo cáo tài chính và các tài liệu, thông tin từ những
nguồn khác.
Theo ISA số 500: Bằng chứng kiểm toán chỉ tất cả các thông tin mà
chuyên gia kiểm toán thu được để đưa ra các kết luận, dựa trên đó hình thành
nên ý kiến của mình. Các thông tin này bao gồm các tài liệu chứng từ và các tài
liệu kế toán hỗ trợ cho báo cáo tài chính; các thông tin này xác minh cho những
thông tin có từ các nguồn khác.
Theo các khái niệm trên, bằng chứng kiểm toán bao gồm cả thông tin
nhân chứng và vật chứng mà KTV thu thập được làm cơ sở cho nhận xét của
mình về BCTC được kiểm toán. Bằng chứng là những minh chứng cụ thể cho
những kết luận kiểm toán. Như vậy, cùng với những kết luận kiểm toán thể hiện
trong báo cáo kiểm toán, bằng chứng kiểm toán là sản phẩm của hoạt động kiểm
toán. Và bằng chứng không chỉ là cơ sở pháp lý cho kết luận kiểm toán mà còn
là cơ sở tạo niềm tin cho người quan tâm.

thể có các chính sách về nhân sự, về lương, bổng… phù hợp…
1.1.1.3. Phân loại bằng chứng kiểm toán
Bằng chứng kiểm toán thật đa dạng: nó có thể là nhân chứng, là vật
chứng, các hình ảnh, tài liệu… Mỗi loại bằng chứng khác nhau lại có ảnh hưởng
khác nhau đến việc hình thành ý kiến kiểm toán vì mỗi loại bằng chứng lại có
mức độ tin cậy khác nhau. Mức độ tin cậy của bằng chứng là độ tin cậy khi sử
dụng chúng để đưa ra ý kiến, kết luận kiểm toán. Độ tin cậy có thể phụ thuộc
vào nguồn gốc (ở bên trong hay ngoài doanh nghiệp); tính chất (phương tiện
nghe nhìn, tài liệu hay lời nói )…và từng hoàn cảnh cụ thể.
Việc phân loại có thể tiến hành theo các cách như sau:
* Phân loại bằng chứng theo nguồn gốc hình thành.
Trong cách phân loại này, bằng chứng được chia thành các loại:
- Bằng chứng có được từ nội bộ doanh nghiệp- do khách thể kiểm toán
phát hành và luân chuyển trong doanh nghiệp.
Bằng chứng loại này có thể là: bảng chấm công, sổ thanh toán tiền lương,
sổ tổng hợp, sổ số dư, sổ chi tiết, phiếu kiểm tra sản phẩm… loại bằng chứng
này chiếm một số lượng lớn, khá phổ biến vì nó cung cấp với tốc độ nhanh chi
phí thấp. Do bằng chứng này có nguồn gốc từ nội bộ doanh nghiệp, nên chúng
chỉ thực sự có độ tin cậy khi HTKSNB của doanh nghiệp có hiệu lực thực sự,
do vậy tính thuyết phục của chúng không cao.
- Bằng chứng có được là kết quả của việc thu thập từ bên ngoài doanh
nghiệp- do các đối tượng khác phát hành lưu trữ tại doanh nghiệp.
Bằng chứng loại này có thể là: hoá đơn mua hàng, biên bản bàn giao
TSCĐ… Bằng chứng này có độ thuyết phục cao bởi nó được lập ra từ các đơn
vị bên ngoài doanh nghiệp. Tuy nhiên loại bằng chứng này vẫn có khả năng tẩy
xoá, thêm bớt và có khả năng ảnh hưởng đến độ tin cậy của kiểm toán đối với
với hoạt động kiểm soát trong doanh nghiệp.
- Bằng chứng do đơn vị phát hành nhưng lại lưu chuyển ở bên ngoài.
Bằng chứng loại này có thể là: uỷ nhiệm chi, hoá đơn bán hàng… Đây là
dạng bằng chứng có tính thuyết phục cao vì nó được cung cấp bởi bên thứ ba

đầy đủ. Dựa vào ý kiến này KTV đưa ra ý kiến chấp nhận toàn phần.
- Bằng chứng thuyết phục từng phần.
Các bằng chứng thu được từ phỏng vấn cần phải được phân tích và kiểm
tra lại, các loại bằng chứng này thường được đảm bảo bởi HTKSNB. Chúng chỉ
thật sự có tính thuyết phục khi HTKSNB của doanh nghiệp là thực sự tồn tại và
có hiệu lực. Trên cơ sở là loại bằng chứng này KTV chỉ có thể đưa ra ý kiến
chấp nhận từng phần.
- Bằng chứng không có giá trị thuyết phục.
Bằng chứng loại này không có giá trị trong việc ra ý kiến, quyết định của
KTV về các bảng khai tài chính. Bằng chứng loại này có thể thu được từ việc
phỏng vấn người quản lý, ban quản trị…
* Phân loại bằng chứng theo loại hình bằng chứng:
Độ tin cậy còn được đánh giá qua hình thức của bằng chứng, với việc
đánh giá độ tin cậy thông qua nguyên tắc: Bằng chứng dưới dạng văn bản, hình
ảnh đáng tin cậy hơn bằng chứng ghi lại từ lời nói. Việc phân loại bằng chứng
theo loại hình bằng chứng bao gồm:
- Dạng bằng chứng vật chất.
Bằng chứng loại này gồm: bản kiểm kê HTK, biên bản kiểm kê TSCĐ,
hiểu biết kiểm toán… Đây là dạng bằng chứng có tính thuyết phục cao.
- Dạng bằng chứng tài liệu.
Bằng chứng loại này gồm: tài liệu kế toán, sổ sách, chứng từ kế toán, ghi
chép bổ xung của kế toán, tính toán của KTV … Dạng bằng chứng này có mức
độ tin cây cao, tuy nhiên một số loại bằng chứng độ tin cậy của chúng bị phụ
thuộc vào tính hiệu lực của HTKSNB.
- Dạng bằng chứng thu được từ lời nói.
Bằng chứng loại này thường đươc thu thập qua phương pháp phỏng vấn. Nó
mang tính thuyết phục không cao, song lại đòi hỏi sự hiểu biết của người phỏng
vấn và độ am hiểu của người phỏng vấn về vấn đề được phỏng vấn.
1.1.1.4. Mục tiêu kiểm toán với việc thu thập bằng chứng kiểm toán
Về mục tiêu kiểm toán, ta xét các văn bản sau:

cũng như phải xem đó có thực sự là nghĩa vụ của công ty hay không.
- Mục tiêu định giá: Sự định giá đúng từng số dư tạo thành tổng số dư tài
khoản, kể cả tính chính xác về mặt tính toán, sự nhận thức về các mức giảm của
giá trị song có thể thực hiện được. KTV phải xác định quá trình tính toán, tổng
cộng luỹ kế các số liệu trên BCTC xem có chính xác hay không.
- Mục tiêu chính xác cơ học: yêu cầu tính chính xác về cơ học trong các
phép tính số học cũng như khi chuyển sổ, sang trang… trong công nghệ kế toán
- Việc phân loại: là hướng xem xét lại việc xác định các bộ phận, nghiệp
vụ được đưa vào tài khoản cùng việc việc sắp xếp các tài khoản trong BCTC
theo bản chất kinh tế của chúng được thể chế bằng các văn bản pháp lý cụ thể
có hiệu lực.
- Mục tiêu trình bày: hướng xác minh vào cách ghi và thuyết trình các số
dư (hoặc tổng tài khoản) vào các BCTC. Thực hiện mục tiêu này đòi hỏi KTV
thử nghiệm chắc chắn tất cả tài khoản thuộc Bảng cân đối tài sản và BCKQKD
cùng các thông tin có liên quan đã được trình bày đúng và thuyết minh rõ trong
các bảng và các giải trình kèm theo.
Một bằng chứng chỉ thoả mãn một mục tiêu hay một vài mục tiêu kiểm
toán chứ không thể thoả mãn toàn bộ các mục tiêu kiểm toán đề ra. Chính vì
vậy khi thu thập bằng chứng, KTV phải luôn hướng vào mục tiêu kiểm toán.
Tránh tình trạng tìm tràn lan nhưng không thỏa mãn được mục tiêu kiểm toán,
làm ảnh hưởng tới việc đưa ra kết luận của KTV, kết lụân của KTV sẽ không
chính xác, không có cơ sở đưa ra kết luận. Ngoài ra nó còn làm tăng chi phí
kiểm toán khi bằng chứng thu thập một cách không hiệu quả.
1.1.1.5. Quyết định về bằng chứng kiểm toán
BCTC bao gồm tất cả các thông tin tổng hợp liên quan đến toàn bộ hoạt
động sản xuất kinh doanh trong một niên độ tài chính được kiểm toán. Với đối
tượng kiểm toán rộng như vậy, chí phí của cuộc kiểm tra và đánh giá tất cả các
bằng chứng là rất cao nhưng hiệu quả mà công ty kiểm toán đạt được lại không
cao. Để đưa ra ý kiến của mình, KTV không kiểm tra toàn bộ các thông tin có sẵn
mà sẽ áp dụng kiểm tra trên một tập mẫu chọn ra theo xét đoán cá nhân hay theo

các thủ tục kiểm soát và thử nghịêm cơ bản. Thông thường KTV dựa trên các
bằng chứng mang tính xét đoán và thuyết phục hơn là tính khẳng định chắc chắn.
Bằng chứng thu được từ nhiều nguồn, nhiều dạng khác nhau để làm căn cứ cho
cùng cơ sở dữ liệu.
1.1.2.1. Tính hiệu lực
Hiệu lực là khái niệm chỉ độ tin cậy hay chất lượng của bằng chứng kiểm
toán. Bằng chứng có hiệu lực hay có giá trị khi nó có độ tin cậy, nó thể hiện
đúng mục tiêu kiểm toán và phản ánh đúng tính chất của các hoạt động đang
diễn ra. Chỉ vậy mới có thể giúp KTV chính xác hơn trong việc đưa ra Báo cáo
kiểm toán. Những yếu tố ảnh hưởng đến tính hiệu lực của bằng chứng bao gồm:
* Hình dạng của bằng chứng: Bằng chứng vật chất (ví dụ như: Biên bản
kiểm kê- có được sau khi thực hiện kiểm kê hay quan sát kiểm kê) và sự hiểu biết
của KTV về các lĩnh vực cần kiểm toán được xem là đáng tin cậy hơn bằng chứng
bằng lời (ví dụ như bằng chứng thu thập được qua phỏng vấn).
* Hệ thống kiểm soát nội bộ: HTKSNB của đơn vị là một hệ thống gồm các
chính sách, thủ tục được thiết lập ở trong doanh nghiệp nhằm bảo vệ tài sản doanh
nghiệp, đảm bảo sự tuân thủ theo pháp luật, đảm bảo sự hoạt động hiệu quả và
cung cấp thông tin một cách chính xác cho các nhà quản lý để có kế hoạch sản xuất
kinh doanh phù hợp. HTKSNB được thiết kế nhằm ngăn ngừa sai phạm trong hoạt
động sản xuất kinh doanh của đơn vị với các mục tiêu sau:
- Các nghiệp vụ kinh tế ghi sổ phải có căn cứ hợp lý .
- Các nghiệp vụ kinh tế ghi sổ phải được phê chuẩn đúng đắn
- Các nghiệp vụ kinh tế hiện có phải được ghi sổ
- Các nghiệp vụ kinh tế phải được đánh giá đúng đắn
- Các nghiệp vụ kinh tế phải được phân loại đúng đắn
- Các nghiệp vụ kinh tế phải được phản ánh đúng lúc
- Các nghiệp vụ kinh tế phải được ghi đúng đắn vào sổ phụ và được tổng
hợp chính xác.
Vì vậy: HTKSNB được đánh giá là có hiệu lực thì bằng chứng thu thập
được có độ tin cậy cao hơn bằng chứng thu được trong điều kiện hệ thống này