4

PHẦN I
PHÂN TÍCH CƠ SỞ CHƯƠNG 1
PHƯƠNG PHÁP LẤY MẪU

1.1. Ý nghĩa của việc lấy mẫu
- Lấy mẫu là một giai đoạn quan trọng trong việc đánh giá chất lượng lô sản phẩm,
công việc đòi hỏi hết sức thận trọng, bởi vì mẫu phải phản ánh chính xác mọi đặc điểm
chất lượng và phải đặc trưng cho thành phần trung bình của lô sản phẩm.
- Trong thực tế nhiều cuộc tranh cãi về chất lượng hàng hóa, hiệu quả làm việc của
thiết bị, hiệu suất, năng suất của một xí nghiệp bao giờ cũng được giải quyết bằng
phương pháp lấy mẫu và kết quả phân tích mẫu. Cho nên lấy mẫu nếu không cẩn thận
và không đúng phương pháp, thì dù phương pháp phân tích có chính xác cũng dẫn đến
việc đánh giá nhầm lẫn thực chất sản phẩm.
- Dù kiểm tra những chỉ tiêu nào và bằng phương pháp gì đối với loại sản phẩm
nào đều phải thông qua việc lấy mẫu và phải biết cách lấy mẫu. Đối với mỗi loại sản
phẩm tùy thuộc vào đặc tính riêng biệt mà có các quy tắc cho việc lấy mẫu khác nhau.
Bởi vì khó mà vạch ra được những quy tắc cố định được chấp nhận cho mỗi tình
huống và cho mọi sản phẩm.
- Lấy mẫu thường nhằm các mục đích sau:
+ Kiểm tra quá trình sản xuất
+ Kiểm tra nghiệm thu
+ Xác định đặc trưng của lô hàng
+ Để tiến hành các phép thử
+ Đánh giá thị trường

1.2.9. Mẫu chung
Là tập hợp tất cả các mẫu riêng của một tập hợp.
1.2.10. Mẫu trung bình
Là mẫu được chuẩn bị từ mẫu chung nhằm để tiến hành các phân tích.
1.2.11. Mẫu phân tích
Là mẫu trung bình trộn đều và chia làm nhiều phần như nhau, lấy một ít làm mẫu
phân tích.
1.3. Yêu cầu chung của việc lấy mẫu
- Mẫu lấy phải đại diện về mặt phẩm chất cho một mặt hàng.
- Mẫu phải có phẩm chất ổn định trong suốt thời gian lưu và bảo quản mẫu.
- Mẫu phải đúng quy cách, dụng cụ, cách lấy và số lượng lấy từng loại sản phẩm
cụ thể theo quy định.
1.4. Phương pháp lấy mẫu
1.4.1. Chỉ dẫn ban đầu
1.4.1.1. Địa điểm lấy mẫu
Lấy mẫu tại nơi bảo quản, bốc dỡ hay vận chuyển, tại từng điểm (hoặc sau từng
thiết bị) trong quá trình sản xuất, tại điểm nhập nguyên liệu và xuất thành phẩm.
1.4.1.2. Kiểm tra sơ bộ lô sản phẩm
Trước khi lấy mẫu phải kiểm tra sơ bộ tính đồng nhất của lô hàng dựa theo các
quy định chung và đối chiếu với hồ sơ lô hàng kèm theo và kiểm tra đầy đủ tình trạng
bao bì trong lô hàng đó.
Nếu lô hàng đang bảo quản trong kho thì cần kiểm tra tình trạng kho. Trong
trường hợp sản phẩm không đồng nhất (như hư hỏng từng phần hay ẩm ướt, nhiều quy
trình sản xuất khác nhau…) thì phải chia lô hàng ra nhiều phần nhỏ, mỗi phần có tính
chất gần như nhau làm một lô hàng riêng biệt.
Trước khi lấy mẫu cần xem xét bao gói của sản phẩm và chừng mực có thể cần
xem xét bao gói của từng đơn vị sản phẩm. Sản phẩm trong bao gói bị hư hỏng phải 6

- Đèn cồn, dao, kéo
1.4.2.2. Chuẩn bị dụng cụ để lấy mẫu
Dụng cụ lấy mẫu phải được rửa sạch, sấy hoặc lau khô, ít nhất phải được tráng
cồn hoặc vài lần bằng sản phẩm cần lấy mẫu. Sản phẩm đã dùng để tráng dụng cụ cần
thiết không được dùng lại để làm mẫu phân tích (không được trộn chung với mẫu).
Cần đặc biệt giữ gìn cẩn thận để bảo đảm tất cả các dụng cụ lấy mẫu và các vật
chứa mẫu đều sạch, khô không bị nhiễm bẩn ngẫu nhiên như nước, bụi.
1.4.3. Các dạng mẫu thường lấy để kiểm tra
Mẫu lấy từ dây chuyền sản xuất gồm mẫu nguyên liệu, bán thành phẩm hoặc
thành phẩm. Đây là một hệ thống mẫu liên tục, việc lấy mẫu cho phép kiểm tra quy
trình sản xuất có ổn định hay không.
Mẫu lấy trong một lô, thường là mẫu lấy trong kho nguyên liệu hoặc kho bán 7

thành phẩm. Đó là một tập hợp đã xác định. Mẫu đó cho phép xác định và đánh giá
chất lượng của sản phẩm, thông thường là đánh giá theo tỉ lệ khuyết tật.
Thông thường tùy theo các loại mặt hàng mà quy định mẫu sao cho phù hợp, dễ
đại diện, dễ phân tích:
Đối với sản phẩm lỏng đóng chai, đóng hộp như nước khoáng, nước giải khát,
sữa… đơn vị mẫu là chai hoặc hộp.
Đối với sản phẩm rời như quả trứng, quả cam, kẹo bánh… thì đơn vị mẫu là quả,
thùng hay một đơn vị khối lượng, nhưng đối với sản phẩm quả nhỏ như nho thì đơn vị
mẫu là chùm hoặc kilogam.
Phải tiến hành lấy mẫu nhanh chóng và với điều kiện không để cho tính chất của
sản phẩm bị ảnh hưởng ( như mưa, nắng, bụi, nóng, lạnh…).
Trong quá trình lấy mẫu ban đầu và trong tất cả các thao tác tiếp theo phải cẩn
thận để tránh không gây nhiễm bẩn mẫu hoặc bất kì một sự biến đổi nào khác có thể
gây ảnh hưởng bất lợi đến dư lượng hoặc công việc phân tích hay làm cho mẫu thí


(bụi , hạt…) thì ống lấy mẫu phải thẳng, miệng rộng để dễ lau chùi và sửa chữa.
Khi lấy mẫu cần phải để cho khí trong ống lấy mẫu được thay thế hoàn toàn, bởi
vậy ống lấy mẫu cần ngắn và xác định đúng thời gian khi tổng thể thay thế hoàn toàn
khí của ống.
Khi lấy mẫu khí tại nơi có áp suất âm (thấp hơn môi trường) cần kiểm tra sự rò rỉ
của ống, sau khi lấy cần cân bằng áp suất để tránh lọt ra ngoài hoặc ngược lại.
* Trường hợp lấy mẫu chất khí ở trạng thái tĩnh
Trường hợp này do khí đã được trộn sẵn nên có thể lấy mẫu tại một điểm bất kỳ.
Tuy nhiên cũng cần kiểm tra việc trộn và tránh sự không đồng đều do tỷ trọng khác
nhau gây nên.
* Nếu khí ở trạng thái nửa tĩnh.
Chúng ta coi như mẫu đồng đều nhưng cần tránh lấy ở miệng bình, lấy ở nơi
được coi là trộn kỹ.
* Lấy mẫu sản phẩm dạng rời và không bao gói
Với sản phẩm có dạng hạt, nói chung có sự khác nhau về giá trị của chỉ tiêu
giữa hạt lớn và hạt nhỏ, vì vậy cần tạo mẫu sao cho sự phân bố giữa các hạt trong mẫu
gần giống với sự phân bố giữa các hạt trong lô.
Trong sản xuất (trong quá trình làm sạch, chế biến, đóng gói, vận chuyển, bốc
dỡ …) hoặc trong thời gian bảo quản các loại hạt có cùng kích thước và tỷ trọng
thường tập trung vào một nơi, vì vậy nên lấy mẫu khi sản phẩm ở trạng thái động và
nên tăng số lượng mẫu ban đầu và mẫu riêng.
1.4.4. Chuẩn bị mẫu
1.4.4.1. Lấy mẫu sản phẩm có bao gói
Tất cả các mẫu ban đầu lấy được cho vào bình đựng sạch và khô có nắp đậy
kín. Mẫu chung nhận được bằng cách đó được trộn cẩn thận để thu được một hỗn hợp
đồng nhất, sau đó lấy từ hỗn hợp này mẫu trung bình thí nghiệm.
1.4.4.2. Chuẩn bị mẫu sản phẩm dạng hạt và cục
Tất cả các mẫu ban đầu lấy được cho vào một dụng cụ (chai, túi ni lông hai lớp)
sao cho sản phẩm không bị dây bẩn hoặc bị hút ẩm, bay hơi nước.