3
Chương 1
CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
THÀNH PHẦN LOÀI THỰC VẬT

Trong nghiên cứu sinh thái thảm thực vật, nắm được thành phần loài là một nội
dung rất quan trọng. Vì vậy, trước khi nghiên cứu các nội dung thuộc sinh thái thảm
thực vật, người nghiên cứu phải tiến hành điều tra thành phần loài của nó. Tất nhiên,
yêu cầu cụ thể về điều tra thành phần loài không giống với yêu cầu của các nhà phân
loại học, đối tượng nghiên cứu ở đây là một quầ
n xã, một hệ sinh thái hay một vùng
địa lí nào đó.
Mục tiêu nghiên cứu là:
- Nắm được toàn bộ thành phần loài và nguồn gốc quần xã của nó.
- Đánh giá được độ đầy của loài trong quần xã, vai trò của từng loài trong quần
xã hay sinh cảnh đó.
- Nắm được thành phần tuổi của các quần thể trong quần xã.
- Đánh giá được giá trị tài nguyên thực vật trong sinh cảnh đó.
1.1. CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU NGOÀI TỰ NHIÊN
1.1.1.
Những trang bị phục vụ cho nghiên cứu
Dụng cụ thu mẫu bao gồm cặp gỗ hay túi đựng mẫu bằng túi dứa hay polyetylen,
túi ngông, kéo, dao cắt cây, giấy báo, dây buộc, nhãn, kim chỉ, bút chì, sổ ghi chép,
cồn, băng dính, máy ảnh, camera, la bàn, thước dây, các loại dụng cụ để đo độ cao,
đường kính thân, bản đồ các loại và các trang bị cho cá nhân để đi rừng.
1.1 2. Nghiên cứu ngoài thiên nhiên
Để thu mẫu một cách đầy đủ và đại diện cho m
ột quần xã hay một vùng nghiên
cứu, chúng ta không thể đi hết các điểm trong vùng đó, vì thế phải xây dựng các tuyến
điều tra và các điểm để thu mẫu. Các tuyến và điểm đó phải bao quát dược tất cả các vi


Hình 1. Nhãn và thông tin cần thu thập
Thu và ghi chép xong, buộc và.o cành (hay thân) cái nhãn có ghi chép đầy đủ,
cho vào cấp gỗ hay bao tải mang về nhà. Cần chú ý là khi đặt mẫu vào túi phải nhẹ
nhàng, nếu có hoa, qua có thể dùng các loại túi ngửng, giấy đựng và buộc lại.
- Cách thu mẫu cây gỗ: Với cây gỗ nhỏ có thể dùng sào với đầu móc nhọn như
câu liêm. Cũng có thể dùng kéo cắt cành cao - loại dụng cụ có cán dài và có dây để cắt
các cành trên cao hay trên vách đá, nguy hiểm khó trèo.
Nếu cây gỗ to không thể
dùng câu liêm, kéo cắt cành cao thì có thể thuê dân địa
phương thu hái. Với những cây không thật to có thể dùng một loại guốc trèo lấy mẫu.
Nếu cây gỗ cao, đường kính lớn thì phải leo trực tiếp, có dây bảo hiểm hoặc
đóng đinh lớn tạo thành các bậc để đặt chân và buộc các đoạn sào làm tay vịn.
Có thể dùng súng cao su bắn một hòn chì có kéo theo một sợi dây dài nhẹ và bền,
sao cho sợi dây vắt qua được cành cây cần thu làm mẫu. Đoạn gi
ữa của sợi có gắn lưỡi
cưa nhỏ hình vòng cung. Sau khi đưa được lưỡi cưa vào đúng cành đã chọn, điều khiển
cho lưỡi cưa đứng thẳng trên cành và ấn sâu răng vào gỗ, rồi kéo cưa. Cũng có thể
dùng súng cao su bắn lấy cành lá nhỏ, hoa, quả, các mẫu nhỏ này để kiểm tra hay giám
định tên.
- Cách thu mẫu cây thân cỏ: Thu hái mẫu cây thân cỏ thường dễ tiến hành. Tuy

5
nhiên, phải chú ý tuỳ loài cây mà thu thập các bộ phận quan trọng nhất để làm tiêu bản
và giám định tên được dễ dàng. Đối với cây thân cỏ dùng kéo cắt một đoạn cành có đủ
lá, hoa, quả. Đối với cây thân rễ có củ, có thể dùng xẻng nhỏ đào cả cây hay lấy một
phần của nó. Mẫu cần thu hái của các loài tre nứa và các lóng tre và mo thân từ đốt thứ
5 đến thứ 7 và ghi rõ đặc điểm, cách mọc c
ủa thân ngầm. Mẫu của các loài song mây
phải có cả tan mây và roi mây.

phương pháp nghiên cứu thì th
ường kết hợp làm với nhiều nội dung, nó không chỉ đáp
ứng các yêu cầu về số lượng mà cả chất lượng, về tái sinh, về cấu trúc và động thái của
quần xã...
Đối với 2 phương pháp ngẫu nhiên và hệ thống thì diện tích ô tiêu chuẩn thuộc
loại nhỏ. Với cây gỗ diện tích ô tiêu chuẩn thường là 100 - 400m
2
, cây bụi 14 - 24m
2
,
thảm cỏ là 1m
2
. với thảm dưới rừng dùng các phương pháp tương ứng của kiểu thảm,
số lượng thường là 5 ô nhỏ trong ô cây gỗ.

6
Với phương pháp làm ô tiêu chuẩn điển hình thì nguyên tắc là làm thử từ nhỏ đến
lớn dần, đến khi diện tích tăng nhưng số loài trong ô không tăng nữa thì diện tích đạt
được đầu tiên đó gọi là diện tích tiêu biểu, nó thay đổi theo kiểu thảm và theo vùng.
Sử dụng phương pháp này số ô có thể giảm, số lượng cụ thể hoàn toàn phụ thuộc
vào mức độ đồng nhất của quầ
n xã.
- Đối với nhóm thực vật ngoại tầng thường kết hợp cùng với nghiên cứu trong
các ô theo các kiểu thảm chính.
- Phương pháp thu mẫu, ghi chép trong ô tiêu chuẩn cơ bản như phần trên đã nói.
Với ô tiêu chuẩn có yêu cầu đặc biệt hơn là không chỉ ghi số loài mà cả số cá thể của
từng loài (hoặc số chồi với nhóm hoà thảo và xa thảo) phân bố của nó theo không gian
và cả thời gian (mẫu biểu đi
ều tra xem ở chương 9 mục 9.3).
1.2. CÔNG TÁC NỘI NGHIỆP

-Lá (hình dáng, màu sắc, kích thước của lá non và lá già):
-Cụm hoa:
Loại: Màu sắc: Kích thước:
- Các đặc điểm khác:
Hoa: Màu sắc (đài, tràng) Kích thước:
Quả: Màu sắc Kích thước:
Công dụng (điều tra nhân dân):
- Xử lí khô: Sau khi đã đeo nhãn, mỗi mẫu đặt gọn trong một tờ báo cỡ lớn gập 4
với kích thước 30 x 40cm, vua ngay ngắn nhưng chú ý trên mẫu phải có lá sấp, lá ngửa
để có thể quan sát dễ dung cả 2 mặt lá mà không phải lật mẫu.
Đối với hoa nên dùng các mảnh báo nhỏ để ngăn cách chúng với các hoa hay lá
bên cạnh phòng khi sấy dễ bị dính vào các bộ phận khác của cây.
Đối với quả to cần cắt thành lát theo 2 hướng: c
ắt dốc và cắt ngang thành từng lát
để thấy quả có bao nhiêu ô và các lát đó phải có nhãn riêng và mang cùng một số hiệu.
Đối với lá to thì chỉ lấy từng phần đại diện và các phần đó cũng mang cùng một
số hiệu. Sau đó xếp nhiều mẫu thành chồng, cứ 5 - 7 mẫu nên chèn một tấm nhôm
lượn sóng để thông thoáng và giữ nhiệt giúp cho mẫu chóng khô và không phải thay
giấy báo hằng ngày như trước đây, sau đó dùng đôi cặ
p ô vuông (mắt cáo) để ốp ngoài
ép chặt mẫu và bó lại. Nếu mẫu có quả to hay cành to, khi ép nhớ chèn các tờ báo
xung quanh để nâng cao mặt bằng sao cho mẫu tiếp theo nằm trên mặt phẳng. Giữa
các mẫu chèn càng nhiều báo càng tất. Cách bó xem ở hình 2. Bó mẫu đưa phơi nắng
hoặc sấy trên bếp than hay tủ sấy. Nếu không có tấm nhôm, hằng ngày phải thay giấy
báo mới để mẫu chóng khô và không bị ẩm tránh cho mẫu bị hỏng.
- Xử lí
ướt: Khi không có thời gian và điều kiện làm mẫu ngay trong ngày, chúng
ta chỉ ép mẫu tạm thời giữa hai tờ báo gập đôi, không chèn ngay, ghi đầy đủ các thông
số lên nhãn. Sau khi đã làm mẫu xong chúng ta không dùng cặp mắt cáo để ép mẫu
hay chỉ ép một thời gian ngắn sao cho chúng đủ thời gian ổn định vị trí, sau. đó bỏ cặp