THỰC TRẠNG CỦA PHÂN CẤP QUẢN LÝ NSNN Ở VIỆT NAM
I. Thực trạng phân cấp quản lý NSNN ở Việt nam hiện nay.
Phân cấp ngân sách là phân định trách nhiệm và quyền hạn, nghĩa vụ và lợi ích
giữa các cơ quan chính quyền Nhà nước các cấp trong hệ thống NSNN. Tại Việt
nam, kể từ sau khi có luật NSNN, cơ chế phân cấp đã có sự thay đổi một cách căn
bản, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho chính quyền địa phương trong việc chủ động
khai thác nguồn thu và bố trí chi tiêu.
Với sự thống nhất từ trên xuống về các khái niệm, nội dung, nguyên tắc quản
lý, hệ thống NSNN đã đồng nhất cách hiểu, tư duy trong quá trình vận hành trong
thực tế. Nét mới là ổn định nguồn thu và nhiệm vụ chi của mỗi cấp chính quyền
theo luật (chỉ thay đổi khi Quốc hội sửa luật), khắc phục được tính không ổn định
trong phân định nguồn thu và nhiệm vụ chi. Trước đây, về thu, hầu như năm nào
Chính phủ cũng điều chỉnh nguồn thu, tỷ lệ điều tiết một số khoản thu giữa trung
ương và địa phương. Việc điều chỉnh này chủ yếu bằng quyết định, chỉ thị (các văn
bản dưới luật) của thủ tướng Chính phủ nên hiệu lực pháp lý không cao. Có những
nguồn thu, năm thì để lại cho địa phương, năm thì thu về trung ương (thuế xuất,
nhập khẩu tiểu ngạch, thu cấp quyền sử dụng đất…). Về chi, cũng thướng xuyên
sửa đổi các nhiệm vụ chi (như chi trợ cấp khó khăn thường xuyên và đột xuất cho
cán bộ trung ương; chi cho bộ máy của Viện kiểm sát nhân dân; quản lý công tác
định canh, định cư và xây dựng vùng kinh tế mới, đo đạc và quản lý ruộng đất…có
năm được xác định là nhiệm vụ của trung ương, có năm lại là của địa phương).
Luật đã khẳng định nguyên tắc: ngân sách cấp trên nắm giữ các nguồn thu chủ
yếu và đảm nhận các nhiệm vụ chi quan trọng hơn cấp dưới, các nguồn thu của
ngân sách cấp dưới không đủ đáp ứng nhu cầu chi thì được cấp bổ sung và không
được sử dụng ngân sách cấp nàt để chi cho nhiệm vụ của ngân sách cấp khác. Do
đó, xét về định tính, tuy cả NSTƯ và NSĐP (tỉnh) đều có mười khoản thu 100%
nhưng NSTƯ nắm giữ các nguồn thu quan trọng và chiếm tỷ trọng lớn trong cơ
cấu thu của cả nước. Thực tiễn trong mấy năm gần đây, tỷ trọng của NSTƯ chiếm
khoảng 70% tỷ trọng chung của NSNN(năm 1999, quyết toán thu NSTƯ là 58918
tỷ đồng và NSĐP thu là 19571 tỷ), chủ yếu là thu từ các xí nghiệp quốc doanh, các
xí nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (đặc biệt là lĩnh vực dầu khí) từ thuế xuất,

NSTƯ
61.2 64 56.9 60.6 71.7 70.5 67 66.7 66.5 66.8

Bên cạnh những tỉnh đạt yêu cầu thu còn có nhiều tỉnh, thành phố thụ động
trong khai thác các nguồn thu của mình, để tồn đọng thu trong nhiều năm. kết quả
kiểm tra năm 1996 qua 10 tỉnh, thành phố cho thấy cả 10 tỉnh, thành phố chi mới
thực hiện được 97.3% kế hoach thu Chính phủ giao, mà khả năng thực tế có thể thu
hoàn thành vượt mức kế hoạch đề ra, nhiều nguồn thu chưa được khai thác hết.
Năm 1995 (trước khi có luật) có 1/3 số tỉnh, thành tự cân đối được ngân sách, còn
lại không tự cân đối được, nhưng đến năm 1997 đã có 50% số tỉnh tự cân đối được.
Trước thực trạng phân cấp, quản lý ngân sách đó, tình hình thu, chi NSNN đã
đạt được nhiều kết quả:
Về thu NSNN không những đảm bảo đủ nguồn thu cho chi tiêu thường xuyên
của nhà nước mà còn giành ra một phần tích luỹ cho đầu tư phát triển, tăng cường
dự trữ, củng cố tiềm lực tài chính. Bình quân 10 năm (1991-2000), tỷ suất thu
NSNN so với GDP đạt 20.2%, tăng khá so với mức 13.4% giai đoạn 1986-1990.
Những năm cuối thế kỷ, quy mô của NSNN tăng gấp khoảng 2.6 đến 2.9 lần so với
năm 1991. Xét về số tuyệt đối, tính theo giá hiện hành, thu NSNN năm 2000 tăng
gấp 7.7 lần năm 1999. Nếu loại trừ yếu tố lạm phát, quy mô tuyệt đôi thu NSNN
vẫn còn tăng gấp 2.6 lần năm 1991. Trong đó, số thu từ thuế, phí và lệ phí ngày
càng lớn và chiếm tỷ trọng quyết định trong tổng thu NSNN, bình quân đạt khoảng
95% đến 98% tổng thu. Thành tựu này không chỉ do luật NSNN đem lại mà còn
đánh dấu sự tiến bộ của ngành thuế, đồng thời khẳng định chiều hướng phát triển
đúng đắn của công cuộc chuyển đổi kinh tế, cải cách thuế.
Trong các năm 1991, 1992, tốc độ thu NSNN năm sau luôn cao hơn năm trước.
Cao nhất là năm 1992, thu NSNN bằng 198% năm 1991. Số thực thu NSNN trong
những năm này phản ánh rõ rệt hiện tượng tăng trưởng nhanh của nền kinh tế. Từ
năm 1993, tốc độ tăng thu năm sau so với năm trước tuy vẫn tăng nhưng mức tăng
lại giảm dần và chậm lại, giảm từ 98.1% năm 1992 so vơi năm 1991 xuống 3.1%
năm 1998 so với 1997, sau đó lại được nhích lên và điều này được lý giải do có

quốc tế còn quy định quá chung chung nên thực tế việc chấp hành luật là áp dụng
các văn bản dưới luật. Các văn bản này lại quá nhiều nên sự chồng chéo, trùng lắp,
thậm chí là vô hiệu hoá quy định lẫn nhau là khó tránh khỏi. Một nguyên nhân
khác là do năng lực của bản thân hệ thống. Dù chất lượng cán bộ làm công tác tài
chính, kế toán, thuế, kho bạc nhà nước,…đã không ngừng được nâng cao, bộ máy
tổ chức đang từng bước tinh gọn để phát huy tốt hiệu quả. Tuy vậy với yêu cầu
quản lý NSNN trong tình hình hiện nay, đội ngũ cán bộ tài chính ở cơ sở, nhất là từ
xã, phường đến quận, huyện, thành phố vẫn còn phải hoàn thiện.
Các văn bản hướng dẫn luật nói chung là luôn thiếu sự thống nhất nên dễ dẫn
đến sự hiểu sai, hiểu nhầm, khó đưa luật vào cuộc sống, nhiều quy định chưa sát
với thực tế, chưa chỉ rõ những quy định cũ cần bác bỏ. Ngoài ra, khi có luật, có
nhiều điều mới song văn bản của cấp dưới, sự giải thích của cấp co thẩm quyền,
các thủ tục hành chính lại gò bó trở lại.
Trên đây là những nét chung thường gặp phải nảy sinh giữa luật và thực tế khi
áp dụng, đối với luật NSNN quy định về hệ thống và phân cấp quản ly NSNN có
những nét riêng.
Chế định luật về hệ thống NSNN
Quyết định hệ thống NSNN gồm bốn cấp: trung ương- tỉnh- huyện- xã là phù
hợp vời Hiến pháp 1992 và luật tổ chức HĐND và UBND các cấp (1994), đồng
thời, nó gắn với nhiệm vụ, quyền hạn của các cấp chính quyền.
Tuy nhiên, hệ thống trên là lồng ghép, thể hiện ở tính bao hàm của ngân sách
cấp trên đối với ngân sách cấp dưới, cấp dưới lại bao hàm cấp dưới nữa. Nó thể
hiện rõ trong quy trìng lập, duyệt, tổng hợp dự toán và phân bổ ngân sách, cấp trên
vẫn can thiệp vào công việc của cấp dưới, trung ương can thiệp vào công việc của
địa phương; phân bổ ngân sách cấp dưới phải phù hợp với ngân sách cấp trên theo
từng lĩnh vực và khi tập hợp chung thì phải tổng mức đã được Quốc hội thông qua,
không được bố trí tăng giảm các khoản chi trái với định mức được giao, do vậy đã
không khuyến khích các địa phương ban hành chính sách, chế độ, biện phàp nhằm
thực hiện tố dự toán NSNN. Mặt khác, các định mức, tiêu chuẩn do trung ương
giao nhiều khi không sát với thực tế điạ phương. Điều này vừa hạn chế tính chủ