Mô hình nào cho Ngân hàng Trung ương?
Sau 10 năm, vấn đề này lại được đặt ra: Làm thế nào để Ngân hàng
Trung ương có thể kiểm soát chặt tình hình tiền tệ, góp phần giảm thiểu
tác động xấu của khủng hoảng?
Cách đây 10 năm, khi Luật Ngân hàng Nhà nước được bàn thảo để hoàn thiện, câu chuyện Ngân
hàng Trung ương (NHTW) của Việt Nam phải như thế nào để đảm bảo vị trí đặc biệt của nó trong
nền kinh tế đã được đặc biệt quan tâm.
Thế nhưng, khi cơn bão khủng hoảng tài chính châu Á lan tràn trong khu vực, thì những câu
chuyện về tính độc lập, tính minh bạch, hay mô hình tổ chức... đã được gác lại, thay vào đó là các
vấn đề làm thế nào để NHTW có thể kiểm soát chặt tình hình tiền tệ, góp phần giảm thiểu tác động
xấu của khủng hoảng.
Giờ đây, những vấn đề từ cơ bản nhất, như mục tiêu của một NHTW phải là gì, NHTW có nên là
một cơ quan độc lập với Chính phủ hay không... đều được nhắc lại một cách quyết liệt.
Cũng với chủ đề này, trong tuần qua, Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
đã tổ chức Hội thảo về cải cách Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, với sự có mặt của đông đảo các
chuyên gia tài chính quốc tế và trong nước.
Theo các chuyên gia quốc tế, không có một mô hình chuẩn nào cho một NHTW, bởi mỗi nước có
những đặc thù riêng. Có lẽ bởi vậy, các tham luận phần nhiều nêu ra kinh nghiệm các nước khác
nhau và dừng lại ở mức gợi ý chính sách.
Mục tiêu phải rạch ròi
Theo ông Masahiko Takeda, Cố vấn cao cấp Vụ châu Á - Thái Bình Dương của IMF, chính sách
của Việt Nam nhằm rất nhiều mục tiêu, như tăng trưởng, tạo công ăn việc làm, ổn định giá cả,
phát triển kinh tế - xã hội...
Ông Takeda cho rằng, mục tiêu chính sách như vậy là chung chung, do đó “cần đặt mục tiêu cụ
thể hơn và chỉ là các mục tiêu tài chính/tiền tệ, thậm chí cụ thể hơn nữa để tránh xung đột tiềm ẩn
giữa chúng”.
Còn theo ông Lê Xuân Nghĩa, Vụ trưởng Vụ Chiến lược phát triển ngân hàng (Ngân hàng Nhà
nước), mục tiêu của chính sách tiền tệ hiện quá rộng, đặc biệt, chúng xung đột nhau và không có
trật tự ưu tiên rõ rệt.
Đây không phải là vấn đề mới. Sự xung đột được đề cập nhiều trong hai năm qua khi chỉ số giá
tiêu dùng tăng cao - đó là xung đột giữa thúc đẩy tăng trưởng và kiểm soát lạm phát. Nhiều

đẩy tăng trưởng, tức là khác với việc cố cân bằng hai mục tiêu theo công thức “lạm phát < tăng
trưởng thực” như Ngân hàng Nhà nước đang làm hiện nay.
Độc lập là tất yếu
Hiện ở Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước là một thành viên Chính phủ và hoạt động như một bộ,
như một cơ quan quản lý nhà nước khác trong bộ máy Chính phủ, nên tất nhiên sẽ có ưu và
nhược điểm.
Nhiều ý kiến đã từng cho rằng, mô hình như vậy sẽ khiến vai trò đặc biệt của một NHTW bị giảm,
nên cần phải độc lập hơn, thậm chí tách ra khỏi Chính phủ như mô hình một số nước phương
Tây.
Tại Hội thảo, hầu hết ý kiến cũng cho rằng, nên tăng tính độc lập của NHTW tại Việt Nam.
Theo ông Lê Xuân Nghĩa, kinh nghiệm thực tiễn cho thấy, NHTW có tính độc lập càng cao thì mục
tiêu ổn định giá càng có khả năng đạt được, nhờ đó mà chính sách tiền tệ góp phần thúc đẩy tăng
trưởng kinh tế bền vững trong dài hạn.
Nhưng ông Nghĩa cũng khẳng định, độc lập không có nghĩa là tách ra khỏi Chính phủ, mà nó thể
hiện bởi 3 tiêu thức cơ bản là mức độ quyết định của NHTW trong hoạch định và thực thi chính
sách tiền tệ, mức độ tự chủ về ngân sách, ảnh hưởng của áp lực chính trị tác động vào các vấn đề
tổ chức và hoạt động của NHTW.
Tính độc lập sẽ khác với việc hiểu đơn giản là độc lập về mặt vị thế.
Theo ông Karl Habermeier, Cố vấn Vụ Hệ thống tài chính và tiền tệ IMF, NHTW là một phần của
Chính phủ và cộng đồng, nên không thể hoàn toàn độc lập. Tuy nhiên, Chính phủ có thể xác định
cho NHTW những mục tiêu cụ thể, nhất quán với những hiểu biết đúng đắn về vai trò chính sách
tiền tệ. Bên cạnh đó, Chính phủ có thể trao cho NHTW những công cụ thực hiện mục tiêu đó, mà
không cần can thiệp.
Tính tự chủ và độc lập đó được ông Masahiko nêu ra với kinh nghiệm rất nhiều nước, như tại Anh
trước năm 1997, NHTW không có quyền lực để quyết định công cụ chính sách lãi suất, mà chỉ có
quyền đưa ra quan điểm với Thủ tướng. Sau năm 1997, Chính phủ Anh chỉ xác định mục tiêu lạm
phát và NHTW Anh chịu trách nhiệm hoàn toàn về mặt quyết sách để thực hiện mục tiêu.
Những ví dụ khác là sự tự chủ ở Nhật Bản vào năm 1998, hay cách mà NHTW Israel thể hiện sự
độc lập của mình trong vấn đề về chính sách tiền tệ và cả chính sách tài khóa, mặc dù theo luật
định, NHTW nước này có tính độc lập rất thấp...