U UẤT TƯ MÃ THIÊN
Tư Mã Thiên tự là Tử Trường, sinh năm 145 ( Trước CN) thuộc triều
nhà Hán. Ông người huyện Long Môn ( nay là huyện hàn Thành, tỉnh Thiểm
Tây-, Trung Quốc). Nhiều thế hệ người trên khắp thế giới đã đọcbộ sử ký
của Tư mã Thiên, biết đến lịch sử cổ đại của Trung Quốc của phương Đông.
Thế nhưng ít ai biết rằng ông từng là nạn nhân của vụ án oan khuất mà chính
nỗi oan khuất đó đã trở thành động lực chủ yếu, thúc đẩy ông hoàn thành bộ
sử kí trác tuyệt.
Tổ tiên của Tư Mã Thiên đã từng làm quan thái sử lệnh (viên quan coi
việc chép sử - cơ bản là cập nhật hóa mọi sự việc xảy ra theo lối biên niên)
của thời nhà Chu. Cha ông là Tư Mad Đàm làm thái lệnh sử nhà Hán. Thời
thơ ấu, Tư Mã Thiên học giỏi, hiếu biết rất sâu rộng nhưng vẫn làm ruộng,
chăn cừu, đánh bạn với những người nông dân chân chất ở vùng Long Môn,
ông sống đúng nha phong cách bậc “đại học” trong triết lý của Khổng Tử. “
Cái đạo của đại học là làm sáng cái đức vốn sáng của mình, thân với dân và
ngừng lại ở chỗ thiên lương” ( Đại học chi đạo, tại minh minh đức, tại thân
dân, tại chỉ ư chí thiện).
Năm 20 tuổi, Tư Mã Thiên du lịch khắp nơi để tìm hiểu. Ông vượt
sông Hoài, sông Tử để thăm mộ mẹ Hàn Tín, qua chơi đất Cối, Kê dể nghe
lại câu chuyện Việt Vương Câu Tiễn và 2 nhân vật huyền thoại Phạm Lãi –
Tây Thi, qua Trường Sa thắm sông Mịch La nhớ đến cái chết cô trung của
nhà thơ Khuất Nguyên ( với sở Hoài Vương), về Bái huyện ở Bành Thánh
nghe lại sự tích Lưu Bang chém rắn trắng khởi nghĩa … Những truyền
thuyết dân gian, giai đoạn lịch sử đó đã trở thành nguồn tư liệu quí báu cho
sự trước tác sau này của Tư Mã Thiên.
Năm 24 tuổi Tư Mã Thiên được vua Hán Vũ Đế phong chức Lang
trung . Ông biết mặt Lí Lăng, một viên Lang trung đồng triều từ đó.
Năm Tư Mã Thiên 35 tuổi, cha ông bệnh nặng cầm tay ông mà ân cần dăn
dò “ Thế nào con cũng phải nối nghiệp cha làm Thái sử”. Quả nhiên 2 năm
sau, Hán Vũ Đế phong cho ông làm Thái Sử lệnh. Từ đó ông đóng cửa, tuyệt
việc đời, đem tất cả những điều sở kiến và những tư liệu sưu tầm được chép

Lợi điều binh khiển tướng dở, không biết đem binh giải cứu Lý Lăng, Hán
Vũ Đế ra lệnh bắt giam Tư Mã Thiên và giao cho Đỗ Chu làm án.
Đỗ Chu là 1 viên chấp pháp quan thuộc loại tồi về cả tài năng và tư cách.
Toàn bộ quan điểm làm án, xét án của Đỗ Chu bao hàm trong 1 câu “ Luật
lệnh là vua, do vua mà ra”. Đỗ Chu ra lệnh cho thuộc hạ xiềng khóa, tra tấn,
hạ nhục Tư Mã Thiên. Thời nhà Hán, cho phép lấy tiền ra chuộc nhưng Tư
Mã Thiên là một viên Tháu sử lệnh nghèo, bạn bè thân thích chẳng có ai
giúp đỡ và dám giúp đỡ khiến ông không còn biết cầu cứu nơi đâu. Ông bị
khép tội “Dùng lời tâu bậy để khi dễ nhà vua” ( vong ngữ khi quân) phải
chịu hình phạt thiến bộ phận sinh dục ( hư hình, cung hình). Năm ấy Tư Mã
Thiên 46 tuổi.
Sau khi gia hình, Hán Vũ Đế có vẻ hối hận, sợ Tư Mã Thiên chết nên
ra lệnh cho bọn ngục tốt đưa ông xuống an dưỡng, tránh gió trong nhà nuôi
tằm ( tằm thất, tằm đường). Khi Tư Mã Thiên đã lành vết thương, Hán Vũ
Đế cho ông làm chức Trung Thư lệnh – 1 chức danh đi kèm theo nhà vua
như bọn hoạn quan. Nỗi nhục nhã khiến Tư Mã Thiên lắm khi nhĩ đến cái
chết, nhưng “ Nếu tôi mà chết thì người đời sẽ cho tôi vì xấu hổ mà tự vẫn”.
Vả chăng bộ sử kí còn dang dở ‘ Giá như tôi đã làm xong bộ sách ấy, cất dấu
nơi danh sơn, truyền cho hậu thế, phát đều ra các ấp lớn, chợ nhỏ thì tôi
cũng xin liều với cái nhục kia, bị giết vạn lần cũng chẳng tiếc”. Mỗi khi nhớ
đến cái oan mà mình phải chịu, Tư Mã Thiên sợ đến đổ mồ hôi, không dám
đến lạy mồ mả cha mẹ. Ông sống trong tâm trạng u uất, đau buồn như vậy,
dốc hết trí lực, tuôn ra đầu ngọn bút và hoàn thành bộ sử kí trong 14 năm
còn lại của đời mình.
Sử kí là 1 tác phẩm văn học và sử học vĩ đại, được viết với 5 thể: Biểu
(10 thiên). Bản kỷ ( 12 thiên), Thư( 8 thiên), Thế gia ( 30 thiên) và Liệt
truyện ( 30 thiên), cộng chung 130 thiên, gần 1,5 triệu từ chép tay. Nếu ta
chê Đỗ Chu – một viên chấp pháp tồi, thì Tư Mã Thiên qua bộ sử kí, là một
viên chấp pháp lỗi lạc; tất cẩ công tội của mọi triều đại đều được ông nhìn
với 1 nhãn quan khách quan, khoa học và nghiêm túc. Những phán xét của