Các luận đề về văn học
GS.John Lye
Trưởng khoa Ngôn ngữ tiếng Anh và Văn học - Đại học Tổng hợp Brock, Ontario - Canada

Tiểu dẫn về tác giả: Giáo sư John Lye giảng dạy văn học hiện đại và lý thuyết văn học.
Ông đặc biệt quan tâm đến các thể loại văn chương hiện đại và đương đại trên cả phương diện lý
thuyết và thực tế. Giáo sư Lye có trang web nổi tiếng nghiên cứu về lý luận văn học. Giáo sư đã
được nhận phần thưởng Giảng dạy xuất sắc tại Đại học Tổng hợp Brock vào năm 1998. Ông là
thành viên Hội đồng Quản trị tại Trường Đại học Tổng hợp Brock, đồng thời là Trưởng khoa
Ngôn ngữ tiếng Anh và Văn học tại Đại học Tổng hợp Brock, Ontario, Canada.
V
ăn học, giống như mọi hình thức nghệ thuật khác, buộc người đọc phải có những suy nghĩ sâu sắc về
mặt tình cảm, biểu tượng, đạo đức, trí tuệ và xã hội.
Văn học sử dụng những phương tiện giao tiếp thông thường – ngôn ngữ, hình ảnh, biểu
tượng, mã, câu truyện – nhưng theo cách phức tạp và tinh tế hơn so với sự giao tiếp bình thường
hàng ngày.
Cũng như vậy, nó sử dụng cảm giác nhất định mà chúng ta có đối với những thứ như hình
thức, kinh nghiệm cảm xúc, nhịp điệu, sự lặp lại, sự tương phản, cái cảm giác mà chúng ta gọi là
“thẩm mỹ”.
Những gì tôi liệt kê dưới đây là một số gợi ý về cách văn học tác động lên chúng ta, được
giới thiệu như những luận điểm; chúng mang tính thăm dò - để ngỏ cho sự thách thức và thay đổi
– và không phải là duy nhất. Mục tiêu của tôi là giúp các bạn biết được cách người ta có thể bắt
đầu đưa ra quan niệm tại sao việc đọc và nghiên cứu văn học không chỉ là vui thú mà còn ích lợi.
Đối với văn học, cũng giống như bất kì loại hình nghệ thuật nào khác, việc đọc và nghiên cứu có
mối quan hệ chặt chẽ: người đọc càng tìm hiểu về cách thức làm việc của văn học, thì càng có
một thái độ cởi mở đối với những hiệu quả mà văn học có thể đem lại - người đó có thể đạt được
năng lực thẩm định của một độc giả, và văn học trở nên phong phú hơn và lôi cuốn hơn đối với
người đó. Bạn sẽ nhận ra có những sự chồng chéo giữa các lý thuyết.
1. Luận đề “Sự minh triết”
Theo luận đề chung này, văn học khám phá kết cấu và ý nghĩa của kinh nghiệm con người
theo một cách phức tạp và hấp dẫn, đưa chúng ta tới sự suy nghĩ thấu đáo và phong phú, và từ đó

sự suy nghĩ, sự luận thuyết hoặc sự xem xét những kinh nghiệm được nêu lên, theo kiểu chúng ta
vừa “trải nghiệm” thế giới được nói tới vừa tách ra khỏi nó. Theo luận đề này, điều quan trọng là
phải hiểu được một vài khía cạnh của văn học và sự thể hiện, đó là: kinh nghiệm của con người có
tính cảm xúc và biểu tượng; văn học dùng cảm xúc và biểu tượng, có thể trình bày kinh nghiệm
như cách chúng ta trải qua và hình dung nó. Văn học làm việc thông qua cảm xúc vừa theo cách
trực tiếp (bằng âm thanh và nhịp điệu) vừa theo cách tượng trưng (khi ngôn từ tạo ra các hình ảnh,
các liên tưởng, vân vân) – đây là sự hiện diện vừa cụ thể vừa tượng trưng.
4. Luận đề “ý thức hệ” hay “quan điểm về thế giới”
Do một số yếu tố - các truyền thống tư tưởng trong văn hoá, vai trò thể hiện của văn học, sự
hiểu biết sâu sắc về kinh nghiệm của con người, việc sử dụng các mã văn hoá – văn học tái hiện
và khám phá cái cách mà thế giới được nhìn nhận và trải nghiệm bởi những con người trong một
xã hội hoặc một nhóm xã hội: nghĩa là, văn học nói cho chúng ta nhiều điều về cách hiểu thế giới
của cái xã hội mà người nghệ sĩ xuất thân, hiểu không chỉ về mặt lý trí mà còn về mặt biểu tượng
và tình cảm.
Nhờ sự phong phú về hình ảnh và kỹ thuật, nhờ sức mạnh biểu đạt, văn học là một phương
thức rất hiệu quả để hiểu về một nền văn hoá trong một thời kì nhất định, hoặc về một tầng lớp
nhất định, hoặc về một nhóm xã hội hay tộc người. Do đó, văn học có thể cho chúng ta hiểu
những thời kì, những nền văn hoá, những giai cấp khác nhau và giống nhau như thế nào. Nếu
không có sự hiểu biết về quá trình trải nghiệm của con người trong những sự tiếp nối và khả năng
của nó, chúng ta sẽ sống trong một thế giới bị giam cầm, nơi mà chúng ta không thể đưa ra những
phân biệt có ý nghĩa. Chỉ có sự khác biệt và tương phản mới cho phép ta xác định sự vật.
Nhờ có mối liên hệ giữa văn học và trải nghiệm xã hội, chúng ta có thể sử dụng văn học
không chỉ để hiểu về quá khứ, những nền văn hoá và giai cấp khác (và nhờ đó hiểu được chính
chúng ta), mà còn để phê phán – nghĩa là, chúng ta có thể phân tích các nguyên nhân và hậu quả,
chúng ta có thể đánh giá sự thay đổi xã hội, những giá trị xã hội và nhiều điều khác nữa. Chẳng
hạn, chúng ta có thể lí luận rằng việc tập trung nhấn mạnh vào kinh nghiệm cá nhân trong trào lưu
Lãng Mạn là kết quả của những mệnh lệnh tư tưởng của chủ nghĩa tư bản công nghiệp, với mục
đích là chuyển một xã hội đã từng cố kết trước đây thành những nhóm thực thể mang tên “các cá
nhân” tách biệt và do đó có thể dễ dàng điều khiển và trao đổi, hoặc đấy là sự phản ứng đối với
việc ngày càng không biết chắc là liệu có hay không một nền tảng ý nghĩa tối hậu ở đằng sau hoặc

nghiệm này cho phép một người tiếp cận với trải nghiệm của riêng mình theo cách họ chưa từng
làm trước đó và định vị trải nghiệm đó trong một khung văn hoá.
7. Luận đề tính chủ quan
Theo quan điểm của luận đề này, cá nhân là một chủ thể được xã hội cấu thành: chúng ta có
những vai trò xã hội qui định chúng ta phải cảm nhận và hành động như thế nào – như những
người đàn ông hay đàn bà, như con cái, bố mẹ, bạn bè, như người ngoài cuộc hay người trong
cuộc, vân vân. Văn học đưa ra kiểu mẫu và kiểm chứng “những vị trí chủ thể” như vậy, cho phép
chúng ta bước vào vị trí chủ thể đó trong tưởng tượng, những vị trí mà trong thực tế ta có thể chưa
bao giờ đứng vào đó. Văn học cũng cho phép chúng ta kiểm chứng bản chất và sự hoà nhập của
các chủ thể tính của chúng ta, hoặc những vị trí chủ thể mà chúng ta đang chiếm lĩnh, một cách
sâu sắc hơn – đây là cái có thể gọi là ảnh hưởng về mặt đạo đức của văn học, vì chúng ta có thể
phát triển ý thức về cái tôi có khả năng đáp ứng tốt hơn đối với những triển vọng thế giới đưa lại
cho chúng ta và ứng phó tốt hơn trước những giới hạn mà xã hội, thời cơ và sự ủng hộ đặt ra cho
chúng ta.
8. Luận đề chức năng văn hoá
Những chức năng kể trên đã gợi ý nhiều phương thức khiến cho văn học có ý nghĩa và có
khả năng bộc lộ; tuy vậy, văn học có xu hướng ưa thích cách dùng cá nhân hơn. Văn học là một
hình thức diễn ngôn văn hoá, và có các chức năng ở bên trong tổng thể nền văn hoá. Điều này có
thể thấy từ hai quan điểm chính: một cho văn học là một thành phần tích hợp của văn hoá, một coi
văn học là một hình thức diễn ngôn do giới đặc tuyển điều phối và như vậy nó là một trong những
công cụ để giới đặc tuyển duy trì quyền lực của họ.
Nhìn như một thành phần tích hợp của văn hoá thì văn học, giống như mọi diễn ngôn giá trị
khác, giống như mọi sự thể hiện cuộc sống khác, giống như mọi tự sự có nghĩa khác, giống như
mọi nghệ thuật khác, có thể nói là thực hiện chức năng về mặt văn hoá theo ít nhất ở những cách
sau đây: nó khớp nối các giá trị theo cách mạnh mẽ, mang âm hưởng tượng trưng thông qua việc
duy trì sức mạnh của các biểu tượng và ngôn ngữ của văn hoá, nhờ đó hỗ trợ cho cuộc sống tưởng
tượng và khả năng biểu đạt là những cái rất căn bản đối với thị hiếu văn hoá; nó nắm bắt những sự
phức tạp của hoàn cảnh con người, minh hoạ (một cách kịch tính, tưởng tượng và đầy thuyết
phục) nền tảng và ý nghĩa của các giá trị, và những sắc thái của trải nghiệm con người; nó cho
phép chúng ta dùng tưởng tượng để sống những cuộc đời, sống những trải nghiệm, sống những ý

giải pháp giả tạo; chức năng xã hội thực sự của nó là giữ chúng ta im lặng, và tạo ra ý thức giả
tạo1
ĐOÀN ĐỨC LƯU dịch