Nhà văn - Liệt sĩ Nguyễn Ngọc Tấn - Nguyễn Thi
PGS.TS. Tôn Phương Lan
Phòng Văn học Việt Nam đương đại 1. Bốn mươi năm về trước, trong cuộc Tổng tấn
công và nổi dậy mùa xuân Mậu Thân, Nguyễn Thi
đi theo một cánh quân đánh vào Sài gòn với hy vọng
là để lấy thêm tài liệu cho mấy cuốn tiểu thuyết còn
dang dở. Cũng không loại trừ miền đất ấy đã ghi dấu nhiều kỷ niệm của đời ông, nơi lúc
bấy giờ đứa con gái mà ông chưa biết mặt đang sống. Sáu năm ở chiến trường Nam bộ
vào thời kỳ cuộc chiến tranh đang diễn ra đầy cam go đó, với Nguyễn Thi lại là quãng
thời gian ông thực hiện được nhiều nhất cho những dự định về nghề nghiệp. Nhưng ông
đã không trở về. Ông đã ngã xuống ở ngay cửa ngõ thành phố trong một cuộc chiến đấu
không cân sức...
2. Sự nghiệp văn chương của Nguyễn Thi được mở đầu bằng giải thưởng văn học
Cửu Long năm 1951 cho tập thơ Hương đồng nội với bút danh Nguyễn Ngọc Tấn. Cho
đến nay hầu như rất ít người biết đến thơ ông, có thể vì chất lượng nghệ thuật của nó.
Nhưng cũng vào thời điểm đó ông bắt đầu chuyển sang viết văn xuôi và càng ngày ông
càng nghiệm ra rằng mọi thành quả của lao động, ý nghĩa của cuộc đời ông chỉ thật sự có
khi ông gắn mình với cuộc sống của nhân dân và chiến sỹ. Năm 1954, tập kết ra Bắc và
trước khi trở lại chiến trường miền Nam năm 1962, ông có hai tập truyện ngắn Trăng
sáng và Đôi bạn.
Cũng như mọi tác phẩm văn học khác ra đời vào thời điểm bấy giờ, hai tập truyện
ngắn Trăng sáng và Đôi bạn đã nhập vào dòng chảy chung của văn học hướng về cuộc
đấu tranh thống nhất đất nước. Tình cảm đối với quê hương trong tấm lòng của những
người con miền Nam tập kết và của chính những người dân miền Bắc là một thứ tình cảm
đặc biệt, là động cơ cho mỗi người trong công việc hàng ngày đã được ông thể hiện khá
tinh tế trong các truyện như Quê hương, Đôi bạn, Xuống núi... Đó là một thứ tình cảm
thiêng liêng, chi phối mạnh mẽ đến đời sống tinh thần của xã hội lúc bấy giờ. Dưới nét
bút "ký họa" của ông, bức tranh cuộc sống miền Bắc đã góp phần tạo lòng tin cho con

khác. Đó là lý do khiến cho mặc dù sống và làm việc trong điều kiện hết sức gian khổ ở
chiến trường lúc bấy giờ, với bút danh mới: Nguyễn Thi, ông vẫn ghi được hàng ngàn
trang tư liệu và viết được một số tác phẩm đặc sắc về cuộc sống và con người miền Nam
trong một thời kỳ lịch sử cam go. Những gì còn lại trong di cảo của Nguyễn Thi đã thể
hiện sức thanh xuân của một ngòi bút giàu tiềm năng sáng tạo.
3. Trong thời gian sống ở chiến trường Nguyễn Thi là một trong những người chịu
trách nhiệm tổ chức tờ Văn nghệ Quân giải phóng và bản thân ông cũng là một cây bút
chủ lực của tờ báo này. Ông quan niệm nhà văn cũng như văn chương là phải phục vụ
cho sự nghiệp cách mạng. Cho nên ông đã làm tất cả những gì mà một tờ báo ra đời trong
hoàn cảnh thiếu thốn của đời sống chiến tranh lúc bấy giờ đang cần; và đặt ra như một
thứ kỷ luật cho mình là đi và viết. "Ở chiến trường là phải làm liền, không viết nhanh thì
việc mới người mới ào tới, chuyện sự vụ chồng chất, cuối cùng tất cả sẽ mãi mãi chỉ là
những dự định". Ông tranh thủ mọi thời gian để ghi chép. Đặc biệt là sau những chuyến
đi công tác ở Mỹ Tho, Bến Tre, đi dự Đại hội anh hùng miền Nam về, ông ghi được hàng
ngàn trang tư liệu vô cùng quý giá về các sự kiện, con người, về văn hoá dân gian... trong
đó có những tư liệu như đã là phác thảo khá hoàn hảo cho những cuốn tiểu thuyết, những
truyện ký. Những sáng tác của ông phần lớn được ra đời trong ý thức công dân - nghệ sỹ,
trong ý muốn từ bầu nhiệt huyết của mình để có thể truyền ngọn lửa yêu nước đến với
người đọc nhất là khi văn học nhận về mình trách nhiệm làm vũ khí chiến đấu và nhà văn
là chiến sỹ. Đó là những ghi chép kịp thời dường như còn mang hơi thở nóng hổi của một
cuộc sống chiến đấu đầy khẩn trương như Những sự tích đất thép, Đại hội anh hùng,
Dòng kinh quê hương, Những câu nói trong đại hội. Cùng với những tác phẩm khác,
những sáng tác này ra đời trong cảm hứng sâu sắc của ông về ý thức, về lòng quyết tâm
đánh Mỹ của mọi lớp người trên đất miền Nam. Với giọng điệu tráng ca, những bài ký
của Nguyễn Thi đã đốt lên trong lòng người đọc ngọn lửa của lòng yêu nước, của ý thức
quyết tâm đánh Mỹ đến cùng để bảo vệ nền độc lập của Tổ quốc qua những câu nói từng
là phương châm sống của nhân vật: "Đừng lo tôi chết, cứ để tôi ở đây sống với đồng bào"
(Nguyễn Thị Hạnh), "Chết, chết thẳng đứng còn hơn sống quỳ" (Nguyễn Văn Quang),
"Cứ đánh, trước khó sau quen" (Phạm Văn Cội)...
Một trong những đặc điểm của văn xuôi giải phóng là nhà văn viết từ cảm hứng anh

quá gối tiễn mẹ đi dự Đại hội anh hùng hôm nay. Giữa hai hình ảnh này là hình ảnh
một "người mẹ cầm súng"- một người phụ nữ coi việc đánh giặc cũng là tất yếu như
việc sinh đẻ và nuôi dạy con cái. Mối quan hệ này càng được khẳng định thêm trong
một truyện ngắn khác, rất giàu chất thơ: Mẹ vắng nhà. Hình ảnh một người phụ nữ
đông con nhưng vẫn thu xếp tốt công việc gia đình và dũng cảm, nhiệt tình, hiệu quả
trong công việc đánh giặc, một đàn con trẻ biết cắt đặt công việc gia đình để cho mẹ
yên tâm đi đánh giặc, qua ngòi bút trữ tình đặc sắc của Nguyễn Thi, quả đã có sức lay
động mạnh đến tâm hồn độc giả khi các sáng tác này xuất hiện trong đời sống xã hội
lúc bấy giờ.
Cảm hứng anh hùng không chỉ đã cho Nguyễn Thi viết nên thiên truyện ký Người
mẹ cầm súng lấy cảm hứng từ người anh hùng Nguyễn Thị Út mà nguồn cảm hứng đó
còn tiếp tục nuôi dưỡng ngòi bút của ông qua Ước mơ của đất - tác phẩm cuối cùng cũng
ra đời từ cảm hứng về anh hùng Nguyễn Thị Hạnh, người phụ nữ đã vượt qua muôn vàn
tình huống ngặt nghèo để móc nối, tổ chức cuộc đấu tranh phá ấp chiến lược vào thời
điểm cuối những năm năm mươi. Rồi Sáu (Sen trong đồng ), cô gái đến với cách mạng
một cách hồn nhiên khi nhận rõ sự khác nhau trong bản chất giữa ta và địch nên đã vượt
qua được những trận đòn ghê rợn của kẻ thù. Một nghịch lý mà kẻ thù không ngờ được là
khi các ngón đòn của chúng càng tinh vi và dã man thì lòng tin của nhân dân càng tỏ ra
vững vàng. Đó còn là cô gái đất Ba Dừa tham gia cách mạng với một thái độ nhiệt tình
hăng hái, chủ động và tự tin trong công việc. Cái giống nhau giữa những người phụ nữ
này là trước khi đến với cách mạng, họ là những người nghèo. Từ những hoàn cảnh khác
nhau nhưng cùng có chung một xuất phát điểm là không chịu sống quỳ, là nhu cầu cơm
ăn áo mặc, họ đã gặp gỡ với cách mạng rồi càng ngày càng gắn bó hơn với cách mạng.
Nguyễn Thi đã miêu tả các ngả đường đến với cách mạng từ tự phát đến tự giác của
những người phụ nữ nông dân. Có thể sự miêu tả quá trình đó còn có phần phẳng phiu
nhưng điều mà Nguyễn Thi muốn gửi gắm, khẳng định đó là con đường không thể khác.
Viết về chiến công đánh giặc của nhân vật anh hùng trong đời sống hiện tại nhưng
Người mẹ cầm súng đã vượt ra khỏi lối truyện ký thông thường vẫn bám chặt vào các sự
kiện, bị lệ thuộc vào sự kiện. Nguyễn Thi đã sử dụng lợi thế của khoảng cách sử thi để
tạo điều kiện cho những yếu tố huyền thoại xuất hiện trong tác phẩm một cách hợp lý tạo

trong đồng là một trong số không nhiều những tác phẩm đã xử lý một cách nhuần nhuyễn
mối quan hệ giữa cách mạng và quần chúng.
Bên cạnh chị Út, Hạnh - những con người anh hùng đi từ cuộc đời vào tác phẩm, Sáu
là hình ảnh về một người phụ nữ miền Nam kiên trung bất khuất, là hình ảnh về cô gái đất
Ba Dừa với vẻ đẹp của sự mạnh mẽ, năng động, tự tin. Trong những trang viết đó,
Nguyễn Thi đã nhìn ra những vấn đề, những mâu thuẫn nảy sinh ngay trong nội bộ và
cuộc đấu tranh này cũng gian khổ không kém. Không chỉ là sự phản bội của những người
vốn có chung một lý tưởng như ở trong Sen trong đồng, trong Cô gái đất Ba Dừa còn là
thói, ganh ghét, coi thường phụ nữ. Cũng qua ghi chép này ông đã cảnh báo về sự tan vỡ
hạnh phúc gia đình có thể xảy ra ở những người phụ nữ tham gia công tác khi mà dưới
con mắt của họ tiêu chí về con người xã hội trở thành thước đo đầu tiên, quan trọng nhất
đối với chồng; khi mà niềm say mê công việc chung lấn át thời gian và tình cảm dành cho