PHÒNG GD&ĐT TÂN HỒNG
TRƯỜNG THCS NGUYỄN QUANG DIÊU

ĐỀ TÀI: CA DAO - TỤC NGỮ VỚI ĐỊA LÍ
Giáo viên: Nguyễn Mạnh Hải

Năm học: 2009 - 2010
MỞ ĐẦU
heo quan điểm giáo giục: “Học đi đôi với hành, nhà trường gắn liền với xã
hội”. Trong công tác dạy học Địa lí thì việc gắn lý thuyết với thực tiễn
cuộc sống là hết sức cần thiết. Nước ta là một nước nông nghiệp, trước
khi khoa học khí tượng ra đời và phát triển ở Việt Nam, nhân dân lao động Việt
Nam trong qúa trình lao động sản xuất đã quan sát tự nhiên và đúc kết nhiều kinh
nghiệm qúi báu về dự báo thời tiết khí hậu và lưu truyền trong dân gian qua các
câu ca dao, tục ngữ. Đề tài “Ca dao - Tục ngữ với Địa lí” trong dạy học góp phần
giúp học sinh học địa lí hiểu rõ được cơ sở khoa học của các câu ca dao tục ngữ
với các hiện tượng tự nhiên được lưu truyền trong dân gian, đồng thời qua đó đối
chứng kiểm nghiệm kiến thức đã học trong sách vở với thực tế cuộc sống, từ đó
giúp học sinh hứng thú say mê với môn học Địa lí, đồng thời lưu giữ những giá
trị truyền thống của ông cha ta đã dày công đúc kết để lại cho con cháu đời sau
những câu ca dao, tục ngữ. Với đề tài này huy vọng góp phần nâng cao chất
lượng môn học Địa lí, trong quá trình viết không khỏi thiếu xót rất mong sự góp
ý của qúy đồng nghiệp.
T
NỘI DUNG
Cơ sở khoa học của hệ thống ca dao, tục ngữ dự báo thời tiết – khí hậu:
Thời tiết là sự biểu hiện các hiện tượng khí tượng ở một địa phương trong một
thời gian ngắn. Các qúa trình xảy ra rất phức tạp nhưng có quy luật nhất định.
Khi quan sát thiên nhiên xung quanh, những biến đổi của các hiện tượng tự
nhiên, qúa trình lâu dài, nhân dân ta đã đúc kết được những quy luật, biết được
những dấu hiệu để từ đó có thể sử dụng để dự đoán được những biến đổi của thời

Nương nhờ vào mẹ kẻo e bão về.
Sang thu các búp măng non đã sang giai đoạn phát lộc để trở thành các “anh tre
trẻ”. Đây cũng là thời kì bắt đầu sự xâm lấn của gió mùa cực đới đến nên: “Lá tre
trồi lộc, mùa rét xộc đến”.
2. Quan hệ giữa động vật và thời tiết:
* Động vật nhất là các loài côn trùng và các loài lưỡng cư khi độ ẩm hay áp suất
không khí thay đổi thì hoạt động và nếp sống của chúng dễ dàng thay đổi. Trong
các loài côn trùng thì kiến rất dễ thay đổi nếp sống khi độ ẩm không khí thay đổi,
nên khi quan sát nếp sống của kiến thay đổi nhân dân ta có các câu tục ngữ dự
báo thời tiết:
- Kiến đen tha trứng lên cao
Thế nào cũng có mưa rào rất to.
- Kiến bò từ dưới lên cao
Mang theo cơm gạo gây nên mưa rào.
- Đường đi kiến đắp thành bờ
Chẳng mưa thì gió còn ngờ vực chi.
- Kiến cánh vỡ tổ bay ra
Bão táp mưa sa tới gần.
Kiến là loại côn trùng sợ nước sống ở dưới đất, trên các cành cây, trong các khe
nứt của tường, nếu độ ẩm không khí thay đổi, ắt trời sắp mưa kiến phải di cư để
lánh nạn, đặc biệt là kiến đen, kiến lửa, kiến mối, nên mỗi khi trời sắp mưa ta
thường thấy kiến đen tha trứng tha mồi chạy từ thấp lên cao, kiến lửa bò từng đàn
ra khỏi hang, hay trời sắp mưa kiến cánh vỡ tổ bay ra khắp nơi, đó là hiện tượng
mà ai cũng có thể thấy được.
Với các loài côn trùng có cánh dễ dàng cảm nhận khi độ ẩm không khí thay đổi,
nhất là loài chuồn chuồn. Chuồn chuồn là loài côn trùng có cánh mỏng manh, nếu
không khí có độ ẩm cao thì không thể bay cao được, nếu độ ẩm không khí thấp
thì bay lên cao rất dễ dàng, nên :
Chuồn chuồn bay thấp thì mưa
Bay cao thì nắng, bay vừa thì râm.

Ngoài dự báo thời tiết thông qua việc quan sát sự thay đổi cách sinh hoạt của các
sinh vật trong tự nhiên, nhân dân ta còn dựa vào việc quan sát các tập quán sinh
hoạt các loài vật nuôi trong nhà:
Trời đã sẩm tối rồi,
Gà còn đi bới điểm trời sắp mưa.
Khi thời tiết xấu, áp suất không khí giảm, độ ẩm tăng, các loài côn trùng bay ra
khỏi tổ, các loài giun, dế bò lên mặt đất ... đó là những mồi ngon của gà, nên gà
mãi mê bắt mồi quên cả việc về chuồng, nên ta có thể đoán được gà về chuồng
muộn là trời sắp mưa
3. Dự báo thừi tiết qua việc quan sát bầu trời:
Màu sắc của các đám mây trên bầu trời có thể dự báo được mưa bão:
- Ráng vàng thì gió, ráng đỏ thì mưa.
- Ráng mở gà có nhà thì giữ.
Vậy tại sao có ráng mở gà, đông bắc tía tía hồng hồng ... Ráng mở gà là những
đám mây màu hồng giống như mở gà, khi đám mây này xuất hiện trên đỉnh đầu
thì có bão. Khi bão tới gần không khí, ở trong bão xáo động mạnh làm gia tăng
những hạt nước nhỏ trong không khí. Ánh sáng Mặt Trời chiếu qua lớp không khí
này sẽ bị tán xạ mạnh hơn, khiến các tia sáng màu hồng chiếu xuống cho ta nhìn
thấy.
- Thâm đông, hồng tây, dựng mây
Ai ơi ở lại ba ngày hãy đi.
- Đông bắc tía tía hồng hồng
Gọi con thủ thỉ bảo chồng nhỏ to
Nhà em tìm kiếm cây to
Chống nhà tránh bão đỡ lo sau này.
Vì thâm đông, phía đông có các đám mây đôi lưu, hồng tây là phía tây có ráng
hồng, dựng mây gió đổi hướng đông bắc. Như đã biết bão đổ bộ vào nước ta
thường xuất hiện từ biển Đông (khu vực tay bắc Thái Bình Dương) thường theo
hướng tây - bắc, tây, hay tây - tây bắc vào mùa hè khi chế độ gió của tâm áp thấp,
phía đông nơi vị trí của bão, hệ thống mây đối lưu dày đặc xuất hiện nên thâm