Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

PHẠM NGỌC THƢƠNG
ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN ĐỂ THIẾT KẾ BÀI
GIẢNG ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN TRONG SÁCH GIÁO KHOA
ĐỊA LÍ 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. Trần Viết Khanh

THÁI NGUYÊN - 2008
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Viết tắt Viết đầy đủ

CNTT : Công nghệ thông tin
SGK : Sách giáo khoa
THPT : Trung học phổ thông
THCS : Trung học cơ sở
TN : Thực nghiệm
ĐC : Đối chứng

1.2.2. Tin học hóa – Nhu cầu tất yếu của thời đại mới ..................................
1.2.3. Quan niệm dạy học có sử dụng CNTT ..............................................
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
1.2.4. Ứng dụng CNTT vào giảng dạy để thực hiện tốt mục tiêu dạy học
và hiện đại hóa nền giáo dục ..................................................................
1.2.5. Thực trạng của việc ứng dụng CNTT trong thiết kế bài giảng
Địa lí tự nhiên 10 THPT hiện nay...........................................................
Chƣơng 2: Sử dụng CNTT và các phần mềm tin học có nội dung Địa lí
để thiết kế bài giảng Địa lí tự nhiên trong SGK Địa lí 10 THPT .................
2.1. Giới thiệu một số phần mềm có khả năng khai thác và thiết kế
một bài giảng Địa lí ...............................................................................
2.1.1. Một số yêu cầu và nguyên tắc đối với việc thiết kế bài giảng ..............
2.1.2. Một số phần mềm cơ bản được sử dụng trong thiết kế bài giảng ........
2.1.3. Sử dụng Power point để thết kế bài giảng
Địa lí tự nhiên 10 THPT ........................................................................
2.2. Thiết kế một số bài giảng Địa lí tự nhiên cụ thể trong chương trình
Địa lí 10 THPT có sử dụng Power point và các phần mềm tin học
có nội dung Địa lí .................................................................................
2.2.1. Chương trình và nội dung môn Địa lí ở trường phổ thông ..................
2.2.2. Quy trình thiết kế một bài giảng có sử dụng CNTT ............................
2.2.3. Áp dụng trực tiếp vào thiết kế mẫu bài giảng Địa lí tự nhiên
trong SGK Địa lí 10 THPT ....................................................................
Chƣơng 3 Thực nghiệm sƣ phạm .................................................................
3.1 Mục đích thực nghiệm ..............................................................................
3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm .............................................................................
3.3 Nguyên tắc thực nghiệm ............................................................................
3.4 Tổ chức thực nghiệm.................................................................................
3.4.1 Chọn trường thực nghiệm ..................................................................
3.4.2 Chuẩn bị thực nghiệm ........................................................................
3.4.3 Đánh giá sau thực nghiệm ..................................................................

11 Hình 2.8 Cửa sổ Microsoft Organization chart
12 Hình 2.9 Một Slide trong bài các phép chiếu hình bản đồ cơ bản
13 Hình 2.10 Các kiểu chữ nghệ thuật trong WordArt
14 Hình 2.11 Chèn biểu đồ vào Slide
15 Hình 2.12 Định dạng nhanh Font chữ
16 Hình 2.13 Dùng Slide Master định dạng nhanh các Slide
17 Hình 2.14 Một Slide có Video
18 Hình 2.15 Slide xác định nhiệm vụ và là phiếu học tập
19 Hình 2.16 Slide có sơ đồ là mối quan hệ nguyên nhân - kết quả
20 Hình 2.17 Slide có bản đồ
21 Hình 2.18
Một Slide trong bài 5: Vũ trụ. Hệ Mặt Trời và Trái
Đất. Hệ quả chuyển động tự quay quanh trục của
Trái Đất

22 Hình 3.1 Biểu đồ đánh giá kết quả thực nghiệm bài 1:Các
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
phép chiếu hình cơ bản
24 Hình 3.2
Biểu đồ đánh giá kết quả thực nghiệm bài 5:Vũ trụ.
Hệ Mặt Trời và Trái Đất. Hệ quả chuyển động tự
quay quanh trục của Trái Đất

25 Hình 3.3
Biểu đồ đánh giá kết quả thực nghiệm bài 7:Cấu trúc
của Trái Đất. Thạch quyển. Thuyết kiến tạo mảng.



9 Bảng 3.8
Giá trị phương sai và độ lệch chuẩn kết quả khảo sát
bài 5: Vũ trụ. Hệ Mặt Trời và Trái Đất. Hệ quả
chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất

10 Bảng 3.9
Kết quả thực nghiệm bài 7: Cấu trúc của Trái Đất.
Thạch quyển. Thuyết kiến tạo mảng

11 Bảng 3.10
Bảng phân bố tần số, tần suất kết quả khảo sát bài 7: Cấu
trúc của Trái Đất. Thạch quyển. Thuyết kiến tạo mảng

12 Bảng 3.11
Giá trị phương sai và độ lệch chuẩn kết quả khảo sát
Bài 7: Cấu trúc của Trái Đất. Thạch quyển. Thuyết
kiến tạo mảng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
MỞ ĐẦU
1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Hiện nay nước ta đang đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa
và mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế để tiến tới hội nhập với nền kinh tế - xã
hội thế giới, nhằm tạo ra một sự phát triển vượt bậc vì mục tiêu nâng cao toàn
diện đời sống nhân dân và nâng cao vị thế của đất nước trên trường quốc tế.
Để đạt được điều đó nhất thiết phải nâng cao năng lực về mọi mặt nguồn lực
con người. Vì thế, nhiệm vụ đặt ra cho ngành Giáo dục là phải đào tạo ra
những con người lao động mới, có thể đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của
thời kì đổi mới. Nghị quyết đại hội Đảng cũng đã đề ra “Phải xác định rõ mục

quá trình học tập của học sinh nhưng nó cũng đặt ra cho người giáo viên
nhiều thách thức trong quá trình giảng dạy. Điều đó được thể hiện ở việc
giảng dạy của giáo viên phải làm thế nào để vừa giải quyết được những vấn
đề cốt lõi của bài học nhưng lại phải cập nhật thông tin mới về xã hội và nội
dung khoa học của bộ môn.
Chính điều này đòi hỏi phải có sự thay đổi trong phương pháp giảng dạy
của giáo viên. Người giáo viên lúc này không chỉ có một nhiệm vụ duy nhất
là truyền đạt tri thức khoa học mà phải là người hướng dẫn học sinh, xây
dựng cho học sinh một phương pháp tự học, tự nghiên cứu, để tự mình nắm
bắt kiến thức, bắt kịp với sự phát triển của xã hội và có như vậy thì mới có thể
phát huy tính tích cực chủ động của học sinh trong quá trình học tập. Điều này
cũng phù hợp với quy luật triết học, đó là con người phát triển trong vận động.
Chính những lí do đó mà việc đưa tin học và ứng dụng tin học như một
phương tiện vào trong giảng dạy và học tập là một nhiệm vụ quan trọng trong
giáo dục bậc phổ thông hiện nay, đồng thời đây cũng là một điều kiện thiết
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
yếu để hiện đại hóa nền giáo dục nói chung, môn Địa lí nói riêng trong nhà
trường phổ thông, phù hợp với xu thế phát triển của khoa học kĩ thuật.
Tuy nhiên trong nhà trường phổ thông hiện nay việc ứng dụng CNTT và
truyền thông vào giảng dạy chưa nhiều, một số nơi còn chưa phát huy được
tính hiệu quả của phương tiện kĩ thuật hiện đại. Có nhiều nguyên nhân dẫn
đến điều này: Đó là cơ sở vật chất chưa đảm bảo, còn thiếu thốn cả về phòng
học, phương tiện; Sự chuyển biến chậm trong đổi mới phương pháp cũng như
nhiều giáo viên còn bỡ ngỡ trong việc sử dụng các thiết bị phương tiện dạy
học hiện đại.
Với mong muốn góp tiếng nói chung vào công cuộc đổi mới phương
pháp dạy học và nâng cao chất lượng thiết kế bài giảng cũng như mở rộng
thêm khả năng ứng dụng CNTT vào dạy học ở trường phổ thông, tôi lựa chọn
đề tài: “Ứng dụng CNTT để thiết kế bài giảng phần địa lí tự nhiên trong
SGK Điạ lí 10 THPT” làm đề tài nghiên cứu cho mình.

Đã có nhiều văn bản thể hiện việc quan tâm này như: Nghị quyết 49/CP…
- Trong những năm gần đây cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu ứng
dụng CNTT vào dạy học như :
+ “Ứng dụng CNTT trong giáo dục” - Hội thảo KHCN Bộ GD - ĐT, 2001
+ “Thiết kế bài giảng địa lí ở nhà trường phổ thông”. Nguyễn Trọng
Phúc, Nxb ĐHSP Hà Nội, 2004.
+ “Thiết kế bài giảng địa lí ở nhà trường phổ thông có sử dụng Power
point và các phần mềm địa lí”. Nguyễn Trọng Phúc - Hội thảo quốc tế về
CNTT và TT, Bộ GD-ĐT, 2004.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
+ “Khai thác chương trình PC - Pact, Encata, World 2000 và Power point
để thiết kế và xây dựng bài giảng địa lí”. Nguyễn Trọng Phúc, Hội thảo khoa học
“Sử dụng CNTT trong đổi mới phương pháp dạy học” ĐHSP Hà Nội, 2002.
Qua các đề tài nghiên cứu trên của các nhà khoa học giáo dục cho thấy
việc ứng dụng CNTT vào dạy học đã đem lại kết quả khả quan, phát huy được
vai trò chủ động của học sinh trong học tập, học sinh đã say mê và hứng thú
hơn với việc học tập địa lí.
6. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
6.1. Phƣơng pháp thu thập tài liệu
- Căn cứ vào mục đích nhiệm vụ của đề tài, tôi đã tiến hành thu thập,
phân tích tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau như trong các sách báo, tạp chí,
các luận văn, các công trình đề tài nghiên cứu khoa học, các phần mềm
nghiên cứu ứng dụng vào học tập có liên quan.
- Để việc thiết kế bài giảng đảm bảo tính khoa học và tính giáo dục, tôi
chú ý đến việc nghiên cứu tài liệu chuẩn cho việc thiết kế bài giảng là SGK
Địa lí 10 THPT hiện hành thuộc ban cơ bản, các tài liệu về tâm lí học đại
cương, tâm lí học sư phạm, tâm lí học lứa tuổi để đảm bảo cho việc thiết kế
bài giảng đạt hiệu quả cao nhất.
6.2. Phƣơng pháp phân tích hệ thống
Đây là cơ sở để nghiên cứu nội dung, chương trình, các bài học trong

Nghiên cứu thực trạng việc thiết kế bài giảng Địa lí hiện nay nhất là việc
thiết kế bài giảng có ứng dụng CNTT trong dạy học Địa lí ở một số nhà
trường phổ thông trong xu thế đổi mới phương pháp dạy học và ứng dụng các
tiến bộ khoa học kĩ thuật.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Nêu được sơ sở, nguyên tắc, quy trình thiết kế bài giảng Địa lí có ứng
dụng CNTT đối với phần Địa lí tự nhiên lớp 10 THPT.
Xây dựng một số bài giảng có ứng dụng CNTT nhằm nâng cao hiệu quả dạy
học Địa lí 10 THPT nói chung và phần Địa lí tự nhiên lớp 10 THPT nói riêng.
8. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
Ngoài các phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, danh
mục các sơ đồ, bảng biểu, phiếu điều tra, luận văn bao gồm các phần sau:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc ứng dụng CNTT trong
thiết kế bài giảng
Chương 2: Sử dụng CNTT và các phần mềm tin học có nội dung Địa lí
để thiết kế bài giảng Địa lí tự nhiên trong sách giáo khoa Địa lí 10 THPT.
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
NỘI DUNG
Chƣơng 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ỨNG DỤNG CNTT
TRONG THIẾT KẾ BÀI GIẢNG ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN 10 THPT
1.1. Cơ sở lí luận của đề tài.
1.1.1. Đặc điểm tâm lí và trình độ nhận thức của lứa tuổi học sinh THPT.
1.1.1.1. Đặc điểm học tập.
Do nội dung học tập của chương trình THPT có nhiều thay đổi so với
THCS vì thế đặc điểm học tập của các em cũng khác nhiều. Ở lứa tuổi này
các em đã có những động cơ, thái độ học tập rõ ràng, có xu hướng học tập gắn
liền với nghề nghiệp bởi các em đã có trưởng thành về mức độ nào đó về

của ghi nhớ logic trừu tượng, ghi nhớ ý nghĩa ngày càng tăng lên rõ rệt. Đặc
biệt các em đã tạo được tâm thế phân hóa trong ghi nhớ, các em phân biệt
được tài liệu nào nên ghi nhớ từng câu chữ, tài liệu nào chỉ cần đọc hiểu mà
không cần nghi nhớ. Tuy nhiên vẫn có những em ghi nhớ đại khái, mang tính
chất chung chung, còn đánh giá thấp việc ôn tập tài liệu dẫn đến kết quả ghi
nhớ chưa cao.
Qua khảo sát thực tế ở một số trường phổ thông cho thấy khả năng nhận
thức của học sinh ở từng trường, từng khu vực khác nhau có trình độ nhận
thức khác nhau. Học sinh ở các trường thành phố, thị xã nhìn chung có trình
độ nhận thức cao hơn học sinh ở những trường miền núi và vùng nông thôn.
Điều này cũng dễ hiểu vì ở khu vực thành phố, thị xã các điều kiện phục vụ
cho việc dạy và học tốt hơn, cơ sở vật chất được trang bị tốt và đầy đủ hơn.
Còn đối với học sinh vùng miền núi và nông thôn thời gian dành cho việc học
tập ít hơn, cuộc sống vật chất nhìn chung khó khăn hơn. Bên cạnh đó còn do
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
tâm lí dè dặt trong giao tiếp, ngại nêu ý kiến bản thân… cũng là những
nguyên nhân làm hạn chế khả năng nhận thức của học sinh ở đây.
Chính vì vậy, việc giúp các em phát triển khả năng nhận thức là một
nhiệm vụ quan trọng của giáo viên, vấn đề đặt ra ở đây là để nâng cao chất
lượng học tập của học sinh thì điều kiện tiên quyết là cần phải đổi mới
phương pháp dạy học nói chung và việc thiết kế bài giảng nói riêng, nó sẽ là
đòn bẩy thúc đẩy quá trình dạy học.
1.1.1.3. Đặc điểm nhân cách của học sinh lứa tuổi THPT.
Học sinh THPT là lứa tuổi đang trong độ tuổi nhạy cảm nhất, các em
chưa trưởng thành nhưng cũng không còn nhỏ. Do hoàn cảnh thực tế của lứa
tuổi đã thức đẩy thế giới quan của thanh niên học sinh hoàn thành nhanh
chóng và ngày càng có chất lượng cao, thế giới quan đóng vai trò thống trị ở
giai đoạn này là thế giới quan duy vật biện chứng. Sự phát triển của sự tự ý
thức là một đặc điểm nổi bật trong sự phát triển của nhân cách học sinh lứa
tuổi THPT, nó có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển của lứa tuổi thanh niên.

vấn đề: dạy học là một hoạt động duy nhất hay hai hoạt động riêng rẽ, hay kết
hợp chặt chẽ với nhau? Nếu là hai hoạt động thì hoạt động nào có tính chất
quyết định, hoạt động học quyết định hoạt động dạy hay hoạt động dạy quyết
định hoạt động học? Nói khác đi, đây là vấn đề phương pháp dạy của giáo
viên quyết định phương pháp học của học sinh hay phương pháp học của học
sinh quyết định phương pháp dạy của giáo viên. Những quan niệm khác nhau
này đã được phản ánh khá rõ vào trong các định nghĩa về phương pháp dạy
học. Hiện nay chúng ta thường gặp ba cách định nghĩa như sau:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
- Phương pháp dạy học là cách thức hoạt động của người giáo viên để
truyền thụ kiến thức, rèn luyện kĩ năng và giáo dục học sinh theo mục tiêu của
nhà trường
- Phương pháp dạy học là sự kết hợp các biện pháp và phương tiện làm
việc của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học, nhằm đạt tới những
mục đích giáo dục.
- Phương pháp dạy học là cách thức hướng dẫn và chỉ đạo của giáo viên
nhằm tổ chức các hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của học sinh
dẫn tới việc học sinh lĩnh hội vững chắc nội dung học vấn, hình thành thế giới
quan và phát triển năng lực nhận thức.
Định nghĩa thứ nhất phản ánh một quan niệm cũ về vai trò của người
giáo viên trong quá trình dạy học. Theo quan niệm này thì giáo viên là nhân
vật trung tâm, giữ vai trò chỉ đạo, hoạt động tích cực, còn học sinh thì thụ
động học những điều thầy dạy. Quan niệm đó cũng dẫn đến chỗ coi các
phương pháp dạy học đều là các phương pháp của thầy.
Định nghĩa thứ hai dung hòa hơn, coi phương pháp dạy học là một sự
kết hợp, ngang hàng của hai hoạt động dạy và học. Nhiệm vụ truyền đạt tri
thức của thầy cũng quan trọng như nhiệm vụ lĩnh hội tri thức của trò.
Định nghĩa thứ ba thể hiện quan niệm mới, gần đây nhất từ sau khi xuất
hiện lí thuyết về sự lĩnh hội tri thức. Theo quan niệm này thì dạy học chính là
quá trình tổ chức cho học sinh lĩnh hội tri thức. Vai trò của học sinh trong quá

băng hà, động đất hay những cảnh quan không có ở nước ta như hoang mạc,
thảo nguyên ôn đới… thì học sinh chỉ có thể hình dung ra được nhờ vào các
phương tiện trực quan.
Những phương tiện trực quan thường được dùng trong việc dạy học Địa lí là:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
+ Các tranh ảnh giáo khoa về Địa lí, các tranh ảnh minh họa trong SGK
+ Các mô hình, mẫu vật, các bộ sưu tập phục vụ cho các chủ đề Địa lí.
+ Các phim ảnh, phim đèn chiếu, băng video…
+ Các loại bản đồ, biểu đồ, sơ đồ, các hình vẽ của giáo viên trên bảng…
- Nhóm các phương pháp lấy học sinh làm trung tâm.
Nhóm này bao gồm nhiều phương pháp trong đó học sinh thể hiện rõ
vai trò chủ thể trong việc lĩnh hội tri thức, tự lực hoàn thành nhiệm vụ học tập
của mình bằng cách phát huy năng lực của bản thân dưới sự chỉ đạo của giáo
viên. Với các phương tiện này học sinh phải tự lực tới mức tối đa để khai thác
tri thức qua sự hướng dẫn của giáo viên, qua các bài viết trong SGK, qua các
nguồn tri thức khác như các biểu đồ, bảng số liệu, các tranh ảnh địa lí…
Trong quá trình khai thác tri thức, học sinh không những có điều kiện thuận
lợi để vận dụng các thao tác tư duy một cách tích cực mà còn có điều kiện vận
dụng củng cố các tri thức đã được học một cách sáng tạo vào trong những
trường hợp cụ thể.
Tuy nhiên để làm được điều đó, học sinh trước hết phải biết cách làm
việc với các nguồn tri thức, hay nói khác đi là phải nắm được một số kỹ năng
cơ bản trong việc khai thác chúng, có thế các em mới tìm ra được tri thức ẩn
chứa bên trong các phương tiện đó và rút ra được những khẳng định mới.
Trong nhóm phương pháp này có một số các phương pháp sau:
+ Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác tri thức Địa lí từ bản đồ.
+ Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác tri thức Địa lí từ các nguồn
số liệu thống kê kinh tế và biểu đồ.
+ Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác tri thức Địa lí qua băng hình.
+ Phương pháp hướng dẫn học sinh quan sát.