THÂN PHẬN LAN RỪNG
Thuở trời đất nổi cơn gió bụi
Khách má hồng nhiều nỗi truân chuyên
Xanh kia thăm thẳm từng trên
Vì ai gây sự cho nên nỗi này
Tuy chẳng phải là người chinh phụ, nhưng thân phận chúng em còn nhiều gian nguy, khổ
ải hơn người đàn bà có chồng ra chốn biên cương. Nỗi buồn cô quạnh, phòng không chiếc
bóng của người cô phụ tuy là một nỗi đau thương thấm thía của một số phụ nữ trong cơn ly
loạn, nhưng nỗi lo buồn này không thể nào so sánh với số phận hẩm hiu dường như đi vào
tuyệt lộ của bọn Lan Rừng chúng em được.
Thực vậy chúng em đang sống yên hàn cùng núi cao, rừng thẳm. Chúng em không
tranh luận cãi vả, lại chẳng gây sự với ai và cũng chẳng biết gì cao xa hơn là đem
những bông hoa tươi thắm làm đẹp cho núi rừng, thả làn hương thơm ngát theo làn
gió thoảng. Kìa chị Vạn điểm hài da trắng như ngà sánh vai cùng chị Cẩm Vân bên giòng
suối trong xanh. Đây cô em Thanh Ngọc lẳng lơ khoe sắc nhìn chị Giáng hương đỏng
đảnh, đong đưa trên cành cao vút hay mỉm cười cùng chị Mao hài bên sườn núi dốc.
Chúng em cứ như vậy uống sương mai, tắm gió chiều, vui chơi trong nắng sớm cùng đàn
chim, lũ bướm...
Bỗng nhiên những người súng ống đầy mình ở đâu kéo đến. Ban ngày họ ẩn náu dưới
tàng cây bóng lá, ban đêm lặng lẽ ra đi. Thế rồi bom đạn đổ xuống ầm ầm, trời long
đất lở, chiến xa, đại pháo kéo đến, khói lửa ngập trời. Làng xóm, nhà cửa chúng em tan
hoang, gia đình, họ hàng phần cháy tan mất xác, phần còn lại cũng chết dần chết mòn vì
thương tích, vì bị vất ra khỏi môi trường sinh sống.
Nhưng rồi chinh chiến cũng tàn, hòa bình trở lại. Chúng em vui mừng được sống lại trong
không khí thanh bình khi trước. Nhưng cũng chẳng bao lâu, đoàn người trở lại, tuy không
còn súng ống như trước, nhưng với những chiếc cưa máy, xe cần trục, máy phát điện và xe
vận tải. Cũng đoàn người này, trước kia ẩn trú ở dưới tàn lá những khóm cây cao ráo rậm
rạp, ngày nay họ chọn những cây nào cao lớn, thân to hạ xuống trước. Cây lớn ngã xuống
đè bẹp những cây nhỏ, cành lá gẫy đổ nát tan. Họ cắt hết cây này rồi đến cây khác. Tiếng
máy cưa, tiếng xe chạy, tiếng cây đổ tuy không kinh hoàng như bom đạn nhưng cũng rung
chuyển cả khu rừng. Họ hàng nhà Lan chúng em đành nằm im chịu trận. Số phận chúng em

rẫy trên Internet, vào năm 1943 rừng Việt Nam có 14.3 triệu mẫu chiếm 44% trên 32.5 triệu
mẫu, tổng số đất đai của toàn quốc. Trong cuộc chiến tranh chủ nghĩa, huynh đệ tương tàn,
4.9 triệu mẫu đã bị bom đạn tàn phá. Đến 1995 chỉ còn 9.3 tức là 28% và mỗi năm diện tích
rừng lại thu hẹp khoảng 200.000 mẫu mỗi năm. Theo Trung tâm duy trì bảo tồn thế giới,
World Conservation Monitoring Centre (WCMC) vào năm 1996 diện tích rừng Việt Nam
chỉ còn có 16% tức là 5.3 triệu mẫu.
Sở dĩ diện tích rừng xuống cấp trầm trọng như vậy là vì:
• Dân số gia tăng từ 25 triệu lên tới gần 90 triệu, cho nên cần phải khẩn hoang canh tác.
• Xuất cảng gỗ quá mức. Năm 1992 xuất cảng sang Nhật 13.5 triệu thước khối và 2.3 triệu
thước khối sang Pháp. Nên nhớ một cây thật lớn chỉ được dăm ba thước khối gỗ. Nội trong
6 tháng đầu của năm 1993, Đà Nẵng và Qui Nhơn đã có 50.710 thước khối gỗ bất hợp pháp
đã bị bắt giữ. Số gỗ xuất cảng đã cao hơn số 618.000 thước khối quy định cho toàn năm
1993 bao gồm cho việc tiêu dùng nội địa và xuất cảng. Việc đốn gỗ bừa bãi đã quá tai tiếng
đến nỗi chính phủ phải đóng cửa 3 nhà máy cưa do quân đội làm chủ. Hiệp hội sản xuất đồ
gỗ và lâm sản cho biết năm 2000 đã xuất cảng 219 triệu mỹ kim nhưng trong năm 2007 đã
thu về khoảng 2 tỷ. Như vậy số gỗ dùng cho việc sản xuất đòi hỏi rất nhiều.
• Nạn canh tác bừa bãi bất hợp pháp.
• Nạn cháy rừng mà không sao kiểm soát được.
Rừng bị phá, cây bị đốn ngã, lan rừng Việt Nam không còn nơi trú ngụ. Đã thế nạn
khai thác lan rừng gần như công khai và vô luật lệ mạnh ai nấy vơ vét. Xuyên qua các
báo cáo của các chuyên gia ngoại quốc và trong nước trong những năm vừa qua lan rừng
Việt Nam đã bị thẳng tay bóc nhẵn.
Nhà cầm quyền tại Việt Nam đã nhiều lần lên tiếng rằng luôn luôn tôn trọng Công ước
quốc tế bảo vệ những giống hiếm quý CITIES (Convention International on Trade in
Endangered Species) không cho phép xuất cảng lan rừng bất cứ dưới hình thức nào. Nhưng
tuyên bố là một chuyện, thực thi lại là chuyện khác. Bởi vì lan rừng Việt nam là một mối
hàng đắt giá trên thị trường quốc tế. Không được xuất cảng chính thức, người ta xuất cảng
dưới dạng thuốc nam, thuốc bắc. Nhân viên Hải quan không rành về thảo mộc, cộng thêm
với nạn tham ô, biên giới Việt-Trung, Lào-Việt lại khá dài và hiểm trở, nhân viên kiểm soát
quá ít cho nên lan rừng Việt Nam là một thị trường béo bở cho những con buôn quốc tế.

hiểu có bao nhiêu chủng loai hoa lan? Khí hậu và thủy thổ nơi này có thích hợp với các
giống lan khác hay không? Trong cuộc viếng thăm xứ Úc năm 2005, người viết bài này đã
chứng kíến hàng ngàn khóm lan Dendrobium speciosum var hillii mang từ các nơi về bỏ lay
bỏ lóc trên các khóm cây, hốc đá và chết dần chất mòn trong công viên quốc gia O’
Reilly’s. Các vườn lan trên Dalat chỉ là những tổ chức hay công ty chưa đủ quy mô rộng
lớn. Những vườn lan tư nhân ở Saigon hay Hà nội quảng cáo có bán những loài phong lan
hiếm quý, nhưng khi tới nơi toàn là hoa lan ngoại nhập và vài chục cây vừa mới bóc ở rừng
về. Chủ nhân vườn lan, phần lớn chỉ biết sơ qua về cách nuôi trồng còn nói đến tên cây lan
mỗi người một phách. Người bán còn mù mờ như vậy, người mua như lạc vào khu rừng
rậm.
Trong các bản tường trình cho thế giới biết đến hoa lan của Việt Nam thiếu gì những vị
Tiến Sĩ, Giáo sư và những nhà khoa bảng trí thức người Việt. Những vị này hiện ở đâu?
đang làm gì? Quý vị có được phục vụ đúng ngành nghề, quý vị có được đãi ngộ xứng đáng
hay không? Hay là quý vị cũng chỉ như những người dân khác còn phải nai lưng kiếm
sống? Đáng lẽ những vị này phải được ưu đãi, trọng dụng trong công việc tìm tòi những
cây lan lạ còn ẩn mình trong rừng sâu núi thẳm hay nghiên cứu về cách nhân giống, nuôi
trồng cây lan quý hóa của xứ sở.
Xin quý vị hãy gia công nghiên cứu về những cây lan đặc hữu, đừng bỏ công nhân
giống những cây lan ngoại nhập, chúng ta đi sau họ cả chục năm rồi đó. Hiện giờ một
vài cây lan đặc hữu của chúng ta đã nhan nhản trên thị trường quốc tế. Thí dụ cây lan
Paphiopedilum delenatii chẳng hạn, trước kia gần 100$ USD mà nay chỉ còn 15-20$ USD,
cây Dendrobium amabile xưa kia đắt như vàng nay được công ty ở Đài Loan nhân giống
bán ra hàng loạt giá chỉ còn 30-40$ USD.
Nhân chuyện này xin kể hầu quý vị một chuyện khác. Năm 1998, giới yêu chuông hoa lan
trên thế giới sôn sao về một cây lan Nữ hài Việt Nam (Paphiopedilum vietnamense), chưa
từng được ai biết tới vừa tìm thấy ở Thái Nguyên. Mấy tháng sau, bọn con buôn thuê người
dò tìm đến địa điểm vơ vét không còn một cây nhỏ.
Năm 1999 Sở Quan thuế Hoa Kỳ tịch thu được một số cây mang lậu vào thi trường chợ
đen. Theo Công ước Quốc tế Bảo vệ các Giống Hiếm quý CITIES, những cây này sẽ được
giao hoàn cho quốc gia sở hữu hoặc giao cho một Trung tâm Cứu Giữ (Plant Rescue