Nhạc Nghệ thuật là gì?
Orlando Jacinto Garcia - Vũ Ngọc Thăng dịch
Thế giới âm nhạc [hiện nay] dường như hơi bị lẫn lộn. Hai mươi lăm năm trước, kinh điển
của nhạc Nghệ thuật phương Tây được xem là gồm nhạc thời Cổ Ðại hoặc Phục Hưng, qua
Barốc, Cổ Ðiển, Lãng Mạn, và đi vào thế kỉ 20. Và loại nhạc mà nhiều người trong công
chúng gọi là “cổ điển” thì tương đối đã được xác định rõ trong phạm vi tác giả và tác phẩm
của họ. Hôm nay, danh mục âm nhạc này không còn được cho là duy nhất thích đáng. Ðặc
biệt, ở thời hậu hiện đại, khi các phạm trù đang được xác định lại, thì rất dễ để nhiều người
khẳng định rằng, một khúc tango, một điệu rock, và một giao hưởng Beethoven, là đều như
nhau, ngoại trừ có lẽ là với các thông số xác định phong cách riêng ấy. Ðiều này có thể tạo
ra những phân nhánh tích cực cũng như tiêu cực. Tích cực có thể ở chỗ: mọi kiểu thức âm
nhạc đều được nhận thức là quan trọng như nhau; và tiêu cực: mọi sự đều bị xem như nhau
qua nhiều phương thức.
Thế thì, trong xu thế hậu hiện đại hiện hành, làm thế nào một người có thể xác định
và/hoặc lĩnh hội các hình thái biểu hiện khác nhau trong âm nhạc? Liệu chỉ cần trả lời các
vấn đề liên quan đến phong cách là cũng đủ để mô tả các kiểu thức âm nhạc khác nhau?
Theo tôi, khi tìm cách lĩnh hội âm nhạc đang khai mào thế kỉ 21, bên cạnh việc khảo sát
các thông số về phong cách, cần phải khảo sát nhiều thứ khác. Vậy thì, các quan tâm ấy là
gì? Tôi tin rằng, nói chung, người ta có thể lĩnh hội và bàn luận về các chức năng và các sự
trải nghiệm khác nhau gợi sinh bởi các loại âm nhạc khác nhau. Vì khuôn khổ giới hạn, các
khái niệm chung sau đây không có tính cách hoàn thành hoặc toàn diện, mà chỉ là một số
khái niệm có thể trợ giúp việc làm sáng rõ hiện trạng.
Ðể bắt đầu, nhạc phổ cập, nhạc dân tộc, nhạc thương mại v.v., nói chung, có thể được nhận
thức là nhạc-chức-năng (nghĩa là chúng mang chức năng xã hội khá rõ ràng và trực tiếp);
và trong truyền thống nhạc Nghệ thuật phương Tây, có một dòng nhạc không mang tính
chức năng (chủ yếu tồn tại cho cứu cánh của nó). Về phương diện lịch sử, có thể nói, nhạc-
chức-năng được sáng tác để truyền đạt với một lượng công chúng lớn, trong lúc nhạc-phi-
chức-năng được viết dành cho một lượng công chúng nhỏ hơn, thường sành về ngữ nhạc ở
mức độ nào đó. Những ví dụ về nhạc-chức-năng bao gồm: 1) những bài hát kể lại các sự
kiện lịch sử, chính trị, và xã hội/văn hóa; 2) âm nhạc nghi lễ và ăn mừng, có hoặc không
kèm theo vũ điệu; 3) âm nhạc viết với mục đích công khai để thu về một món tiền lớn. Ðối

khảo sát các tác phẩm thuộc các hình nghệ thuật khác, cũng như việc khảo sát các phản
ứng gợi sinh từ các tác phẩm ấy. Chẳng hạn, sự trải nghiệm của một người khi đọc một tác
phẩm của Michael Crichton hoặc của Mickey Spillane thì không giống sự trải nghiệm của
một người khi đọc James Joyce hoặc Borges. Các nhà văn trước không hơn các nhà văn
sau, nhưng dứt khoát, các tác phẩm của họ gợi sinh những phản ứng khác nhau. Các tiểu
thuyết của hai nhà văn trước thường bao gồm lối kể chuyện hấp dẫn và có thể hết sức thú
vị. Các tác phẩm của hai nhà văn sau trừu tượng hơn và gợi sinh một sự trải nghiệm rất
khác về mặt trí thức và cảm xúc (thú vị cho số người này, nhưng không thú vị cho số người
kia). Thường thì phải đọc lại vài lần các tác phẩm của các nhà văn sau, thì người ta mới có
thể lĩnh hội các chi tiết, cũng như lĩnh hội một số khái niệm được thể hiện hết sức trừu
tượng.
Có thể nêu lên một trường hợp tương đồng khi khảo sát nghệ thuật thị giác. Sự trải nghiệm
của một người khi ngắm một bức tranh màu nước của Carolyn Blish tả cảnh bờ biển, thì
không giống sự trải nghiệm của một người khi ngắm bức Guernica của Picasso. Bức màu
nước có thể gợi thú vị cho mắt nhìn và thậm chí có thể là một sự góp mặt tuyệt vời cho
không gian sống của một người. Còn bức Picasso, do tính cách miêu tả siêu thực và tưởng
tượng trừu tượng về các biến cố khủng khiếp, có thể lại tạo sự bất an. Xem lại nhiều lần là
việc cần thiết để lĩnh hội tác phẩm này và việc bao gồm nó trong không gian sống của một
người có thể mang hoặc không mang lại sự thú vị. Giống như ví dụ trước, các trải nghiệm
ấy không hơn hoặc kém; nhưng đích thị là chúng khác nhau.
Cũng có thể nêu lên một ví dụ tương tự trong âm nhạc. Sự trải nghiệm khi nghe một bản
nhạc của Michael Jackson, của Julio Iglesias, của Madonna hoặc một bản tango của
Gardel, thì không giống sự trải nghiệm khi nghe Symphony of Psalms của Stravinsky,
Symphonie Fantastique của Berlioz, hoặc Cantata para America Magica của Ginastera.
Các tác phẩm của nhóm trước có thể gợi hứng cho một người nhún nhảy, hát theo, hoặc trò
chuyện cùng một người bạn trong quán nước; trong lúc các tác phẩm của nhóm sau thường
thì không. Với các tác phẩm của Stravinsky, Berlioz, và Ginastera, có thể cần nghe lại
nhiều lần mới có thể hội nhận và có những phản ứng, trong khi điều này có thể không phải
là trường hợp của các ví dụ trước. Xin nhắc lại, nhóm này không hơn nhóm kia; đúng hơn,
phản ứng về tác phẩm và sự trải nghiệm mà một người có, là rất khác nhau.

thuật thị giác cùng thời).
Nếu như tôi cảm thấy việc sử dụng thuật ngữ nhạc nghiêm túc [bác học] hoặc nhạc cổ điển
cho nhạc Nghệ thuật là không thích hợp, thì việc chọn thuật ngữ này, cái vốn nảy sinh từ ý
niệm Ca khúc Nghệ thuật, lại không tạo cho tôi vấn đề gì. Hơn nữa, chính cái nhu cầu tiếp
thị đại chúng đã biến thuật ngữ “nhạc cổ điển” thành một thuật ngữ tiện dùng trong công
chúng, dù khi họ nói về Bach hay Stravinsky.
Ðiều tôi đề xuất trong bài viết ngắn này không mang nghĩa một khảo nghiệm cứng nhắc để
phân loại âm nhạc, nhưng đúng hơn, là một nỗ lực nhằm xử lí một hiện tượng, mà theo ý
tôi, rõ ràng là hiện hữu. Ðây cũng là mong ước của tôi khi nêu lên một số khái niệm triết
học để các nhạc sĩ xem xét khi bàn về các kiểu thức âm nhạc khác nhau. Hồi trẻ tôi có may
mắn lớn được học triết. Nếu có điều gì tôi học được từ bộ môn này, thì đó là sự thể, nếu
như người ta không bao giờ có thể biết được chân lí, thì người ta có thể cố gắng tiếp cận
nó. Ðây cũng là điều tôi rán thực hiện khi đề xuất một số khái niệm trong bài viết ngắn
này.