Thiết chế bảo hiến trong luật của Hoa Kì, Pháp và
Đức.
Bài học đối với thiết lập toà án bảo hiến ở Việt Nam.
I.Về khái niệm bảo vệ Hiến pháp - Bảo hiến:
Ở các nước trên thế giới không có một khái niệm thống nhất về cơ chế bảo vệ Hiến
pháp. Thuật ngữ “bảo vệ Hiến pháp” sử dụng ở Việt Nam nhưng thuật ngữ này không
được dùng nhiều ở các nước trên thế giới. Ở Anh và Mỹ có một khái niệm là “judical
review” có thể tạm dịch là kiểm tra tư pháp. Bản chất của khái niệm này là dùng để chỉ
việc kiểm tra của cơ quan tư pháp đối với tính hợp hiến của các đạo luật do cơ quan lập
pháp đưa ra. Khái niệm này tương đương với khái niệm “bảo hiến” hay “kiểm hiến” mà
một số sách trước đây về luật hiến pháp ở Việt nam hay dùng .
Bảo hiến (bảo vệ hiến pháp) về ý nghĩa cốt lõi được hiểu là kiểm soát tính hợp hiến
của các đạo luật, là xem xét xem những đạo luật được đưa ra có phù hợp với tinh thần và
nội dung của Hiến pháp hay không. Theo cách hiểu này, bảo hiến không nhằm vào các
văn bản dưới luật. Sự bảo hiến chỉ nhằm vào những đạo luật do Quốc hội đưa ra. Tuy
nhiên cách hiểu bảo hiến chỉ là kiểm soát tính hợp hiến của các đạo luật là một cách hiểu
theo nghĩa hẹp. Thực tiễn của chế độ bảo hiến ở các nước cho thấy, các định chế bảo
hiến được sinh ra không chỉ đơn thuần là kiểm soát tính hợp hiến của hành vi lập pháp.
Toà án Hiến pháp ở nhiều quốc gia châu Âu bên cạnh việc kiểm soát tính hợp hiến của
các đạo luật của Nghị viện còn thực hiện nhiều chức năng khác để bảo vệ nội dung và
tinh thần của Hiến pháp như giải quyết tranh chấp giữa lập pháp và hành pháp, giữa liên
bang và tiểu bang, giữa trung ương và địa phương; kiểm soát tính hợp hiến trong hành vi
của Tổng thống cũng như của các quan chức trong bộ máy hành pháp... Ở nghĩa rộng
hơn, bảo hiến được hiểu là kiểm soát tính hợp hiến của các hành vi của các định chế
chính trị được quy định trong Hiến pháp .
II.Thiết chế bảo hiến ở một số nước trên thế giới
1. Thiết chế bảo hiến ở Mỹ
Hiến pháp Hoa Kỳ là bản thiết kế chi tiết cho hệ thống cầm quyền của Hoa Kỳ.
Được thông qua năm 1788, bản Hiến pháp này xác định ba ngành riêng rẽ của chính phủ
(lập pháp, hành pháp và tư pháp) và quyền hạn của các ngành này, đồng thời quy định
các vị trí trong từng ngành phải được bổ nhiệm như thế nào. Một đặc điểm rõ rệt của

đạo luật bất hợp hiến” . Thẩm phán Marshall đã khẳng định quyền từ chối áp dụng một
đạo luật trái với Hiến pháp vì cho rằng: “ Hiến pháp là đạo luật cơ bản và có hiệu lực
pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật của một quốc gia...Nếu toà án có nghĩa vụ tuân
thủ Hiến pháp, nếu Hiến pháp có hiệu lực pháp lý cao hơn tất cả các văn bản pháp lý
thông thường khác của cơ quan lập pháp, thì toà án phải vận dụng Hiến pháp để giải
quyết vụ án chứ không phải các văn bản pháp luật thông thường” .
Mọi Toà án Liên bang đều có thể xem xét sự phù hợp của đạo luật đối với Hiến
pháp và từ chối áp dụng đạo luật đó nếu nó vi hiến và chỉ có Toà án Liên bang có quyền
xem xét về sự phù hợp của các điều khoản trong Hiến pháp của bang với Hiến pháp Liên
bang. Quá trình xem xét tính hợp hiến của Toà án Liên bang được gọi là “judicial
review” .
Mặc dù quyền tài phán hiến pháp thuộc về tất cả các toà án nhưng người ta hay
nhắc đến vai trò của Toà án Tối cao Mỹ (với 9 thẩm phán cao cấp do Tổng thống bổ
nhiệm và Thượng nghị viện phê chuẩn với nhiệm kỳ suốt đời) vì trong một vụ án thuộc
thẩm quyền của Toà án Liên bang, hai bên bao giờ cũng đem việc tranh tụng ra trước cơ
quan tư pháp cao nhất, phán quyết chung thẩm do vị thẩm phán cao nhất đưa ra.
Toà án Mỹ chỉ có quyền tuyên bố đạo luật không hợp hiến sẽ không được áp dụng trong
vụ án cụ thể chứ không có quyền tuyên bố huỷ bỏ đạo luật đó. “Chúng ta không có
quyền nói như một số người cho rằng nếu các vị Chánh án có quyền tuyên bố một đạo
luật trái với tinh thần Hiến pháp là một đạo luật vô hiệu lực, các vị Chánh án sẽ có quyền
quyết định theo ý nghĩ riêng của mình, thay thế quyết định do cơ quan lập pháp ban hành
bằng một quyết định dựa trên ý kiến riêng của họ” . Như vậy về nguyên tắc, hiệu lực
phán quyết của Toà án chỉ giới hạn trong các vụ án cụ thể. Tuy nhiên có một nguyên tắc
bổ sung cho sự thiếu hụt hiệu lực toàn vẹn của các phán quyết hiến pháp là nguyên tắc
xác định việc giải thích Hiến pháp của Toà án Tối cao liên quan đến tất cả các toà án cấp
dưới. Mặc dù về nguyên tắc, Toà án không có quyền huỷ bỏ một đạo luật bất hợp hiến,
đạo luật đó vẫn tồn tại, nhưng việc Toà án từ chối áp dụng một đạo luật bất hợp hiến
trong trường hợp cụ thể trên thực tế đã vô hiệu hoá đạo luật đó. Với truyền thống tôn
trọng án lệ, trong những trường hợp tương tự, nếu đương sự viện dẫn đạo luật đã bị Toà
án tuyên bố bất hợp hiến, Toà thụ lý vụ án sẽ từ chối áp dụng nó.

cơ bản (Grundgesetz). Điều 1 - Điều khoản đầu tiên của Hiến pháp 1949 được dành để
long trọng tuyên bố địa vị tối thượng của con người:
"Phẩm giá con người là bất khả xâm phạm. Nghĩa vụ của mọi quyền lực nhà nước là
kính trọng và bảo vệ phẩm giá đó.
Dân tộc Đức nhìn nhận các quyền bất khả xâm phạm và bất khả nhượng của con
người như là nền tảng của mọi cộng đồng nhân loại, của hòa bình và công chính trên thế
giới. Các quyền căn bản sẽ được kể sau đây có giá trị đối với lập pháp, hành pháp và tư
pháp, như là quyền có giá trị bắt buộc trực tiếp".
Với quan niệm Hiến pháp là Luật lệ nền tảng của Quốc gia và định chế Nhân bản
và Dân chủ là giá trị bất di dịch, Toà án Bảo hiến Liên bang có thẩm quyền can thiệp để
bảo vệ Hiến pháp trong mọi giải thích và áp dụng Hiến pháp vào đời sống thực tế:
"Toà án Bảo hiến Liên bang phán quyết trong trường hợp bất đồng ý kiến hay nghi vấn
đối với việc thích hợp hay không thích hợp lý thuyết cũng như thực hành của một đạo
luật Liên bang hay đạo luật của bang với Hiến pháp này hoặc việc thích hợp hay không
một đạo luật của bang đối với đạo luật của Liên bang, do lời yêu cầu của Chính phủ Liên
bang, của Chính phủ của một bang hay của 1/3 thành viên của Hạ viện" (Điều 93 Hiến
pháp Cộng hoà liên bang Đức 1949)
Toà án Bảo hiến Liên bang là cơ quan có thẩm quyền phán quyết tính cách hợp
hiến hay vi hiến các lối giải thích thành luật lệ, hoạt động, thành phần cơ chế của guồng
máy nhà nước và các chủ thể khác. Như vậy, không phải vị Nguyên thủ quốc gia được
giao cho bổn phận là người canh giữ Hiến pháp nữa (như trong Hiến pháp Weimar 1919)
mà nhiệm vụ này đã được chuyển sang cho các thẩm phán của Toà án Bảo hiến Liên
bang.
Toà án Bảo hiến Liên bang gồm 16 thẩm phán, một nửa do Hạ viện Liên bang
(Bundestag) và một nửa do Thượng viện Liên bang (Bundesrat) bầu ra với đa số tuyệt
đối (hai phần ba số phiếu thuận). 6 thẩm phán được lựa trong số các thẩm phán của Toà
án Liên bang. 10 thẩm phán còn lại là những nhân vật ngoài 40 tuổi, hội đủ các điều kiện
để được chọn thành dân biểu Hạ viện, đã tốt nghiệp đại học chuyên ngành luật, có khả
năng chuyên môn cần thiết để hành nghề thẩm phán. Quyền hạn và nhiệm vụ của các
thẩm phán Toà án Bảo hiến Liên bang kéo dài 12 năm và không được tái nhiệm.

này (Luật nền tảng, Grundgesetz), cần phải có sự phán quyết của Toà án Bảo hiến Liên