Về ba kiến trúc liên quan đến thời định đô Thăng Long
Thời định đô Thăng Long không để lại nhiều dấu tích kiến trúc. Nhưng,
ba công trình xây dựng sau đây tuy không hẳn là di tồn vật thể đương
thời, và được nhận diện qua vật chứng cụ thể, nhưng lại nói lên được
nhiều điều của hoặc liên quan đến thời kỳ lịch sử quan trọng này
Cũng như là cả nhiều vấn đề và thế ứng xử đương đại về một thời định đô
Thăng Long sắp chẵn ngàn năm ấy.
1. Đợt tạo tác thứ 6 của Hoàng Thành Thăng Long và việc nhận dạng
ranh giới phía tây của Hoàng Thành.
Thống kê qua các tài liệu văn bản - chủ yếu là những bộ chính sử biên niên -
thì thấy Vương Triều nhà Lý, trong vòng 216 năm đóng đô ở Thăng Long,
đã có tất cả 6 cuộc (đợt) tạo tác kiến trúc quan trọng trong khu vực Hoàng
Thành vào các năm 1010 - 1110 (1), 1020 (2), 1029 - 30 (3), 1058 (4), 1098
(5) và 1203 - 05 (6).
Đợt tạo tác thứ 6 này, chỉ duy nhất sách (Đại Việt sử lược - bộ chính sử cổ
nhất còn sót lại đến nay - ghi lại. ở những chỗ viết tương đối rõ ràng (dễ
hiểu), có thể nhận ra đây là một quần thể kiến trúc, được xây dựng theo một
quy hoạch (cấu trúc) như sau:
- Chính giữa là toà điện Thiên Thuỵ (có “ngựu toạ” - ngai vua ?), hai bên có
hai điện Dương Minh (trái) và Thiềm Quang (phải), làm thành một dàn
ngang kiến trúc trung tâm;
- Phía Bắc của hàng ngang kiến trúc này là điện Chính Nghi, có gác Kính
Thiên xây ở bên trên và có “thềm” (sân?) Lệ giao … “ngự tẩm” - buồng ngủ
của vua?) bên trên có gác Thánh Thọ, hai bên là gác Nhật Kim (trái) và
Nguyệt Bảo (phải), có hành lang quây lấy một vùng “thềm” (sân?) trên là
Kim Tinh … làm thành dàn kiến trúc “hậu phương”.
Dễ dàng nhận thấy - về mặt cấu trúc quy hoạch - quần thể kiến trúc “đợt
sáu” này - của vị hoàng đế đời thứ bảy, Lý Cao Tông - đã tuân thủ chặt chẽ ý
tưởng (tư tưởng) tạo tác các quần thể kiến trúc cung đình trong Hoàng
Thành Thăng Long của các bậc tiền bối, nhất là của Lý Thái Tổ (“đợt một”)
và của Lý Thái Tông ( “đợt ba”).

công trình của mình ở đấy mà chỉ có thể di dời vị trí vùng dinh tạo mới tới
một chỗ khác ở trong khu vực Hoàng Thành mà thôi.
Sử cũ chép rõ: Đó là vùng “phía tây tẩm điện” tức thị: phía tây vùng chính
tâm Hoàng Thành.
ở nơi xây dựng mới tại phía tây Hoàng Thành này, những điện Thiên Thuỵ,
Dương Minh, Thiềm Quang…, gác và thềm Thánh Thọ, Nhật Kim, Nguyệt
Bảo, Lệ Giao, Kim Tinh… của Lý Cao Tông còn có một đặc điểm quy
hoạch là: Kết hợp quần thể kiến trúc cung đình với cảnh quan công viên
(“ngự uyển”). Lần đầu tiên, trong Hoàng Thành Thăng Long thời Lý, thấy
xuất hiện những tên công trình kiến trúc - cảnh quan (ở quanh quần thể kiến
trúc cung đình) như: “Cửa Thấu Viên”, “Ao Dưỡng Ngư”, “Đình Ngoạn Y”
(xây ở trên ao Dưỡng Ngư)…

Di chỉ Núi Xưa - Bách Thảo - Hà Nội
Đến năm nối dài đợt dinh tạo thứ sáu - là năm 1206 - thì rõ thêm ra tính lại
vẫn chỉ - sách “ Đại Việt sử lược” chép được rằng: “Năm này, trong nước
loạn lạc mà vua thì thích rong chơi. Nhưng đường xá đi lại bị ngáng trở, bèn
sai làm hành cung ứng Phong, Hải Thanh ở chỗ ao ứ Minh, tạo nên một
vùng hoa thơm cỏ lạ, nước ao thông với nước sông, lấy thuyền to làm thuyền
ngự, các thuyền bé chia hai đội, sai bọn cung nữ, phường hát chèo thuyền,
chơi bời làm vui...”
Vậy là hình thành một vùng quần thể kiến trúc cung đình và cảnh quan “ngự
uyển” sông hồ - rộng lớn đa dạng - ở trong Hoàng Thành, mạn phía tây trung
tâm Hoàng Thành.
Vùng trung tâm truyền thống của Hoàng Thành này, đã được xác định là có
toà “Thành cổ Hà Nội”(thời Nguyễn) đồ lên, với diện tích khoảng 100 ha.
Một diện tích như thế này, chỉ đủ sức chứa dựng các quần thể kiến trúc “đợt
một” và “đợt ba kéo dài” mà không thể dung nổi những dinh tạo “ đợt sáu”
và “đợt sáu kéo dài” .
Vùng kiến trúc cung đình của những năm 1203 - 05 và năm 1206 này, đã