Sưu tầm và tìm hiểu vấn đề địa phương hoá truyện thơ "Nàng con
côi" của người Mường ở huyện Lạc Sơn, tỉnh Hoà Bình

Nguyễn Huy Bỉnh(*)
Truyện thơ Mường là một thể loại độc đáo, phức tạp nhưng vô cùng hấp dẫn. Qua
các công trình đã xuất bản, ta thấy số lượng truyện thơ Mường rất phong phú, mỗi
truyện có độ dài hàng nghìn câu, được diễn nôm bằng thơ theo tiếng Mường. Qua
quá trình điền dã, chúng tôi nhận thấy thể loại này có rất nhiều dị bản, ở mỗi một
vùng, mỗi địa bàn cư trú và thậm chí trên một địa bàn rất nhỏ đã tồn tại nhiều các
dị bản và cách kể khác nhau. Về mặt đề tài, "
Truyện thơ xoay quanh hai mảng đề
tài lớn: thứ nhất là truyện về những người nghèo khổ; thứ hai là truyện về tình
yêu, hôn nhân
"
(1)
. Truyện thơ Nàng Con Côi - một truyện thơ dân gian Mường mà
chúng tôi trình bày ở đây thuộc đề tài thứ nhất. Truyện do nghệ nhân Bùi Thị
Khỏn, 70 tuổi ở xã Liên Vũ, huyện Lạc Sơn, tỉnh Hoà Bình hát, kể bằng tiếng
Mường và do bà Bùi Thị Thi, 37 tuổi, Trưởng ban Văn hoá xã dịch ra tiếng Việt.
Tác phẩm được kể lại dưới dạng thơ, nhưng khi dịch nôm, chúng tôi chỉ được
nghe lại bằng văn xuôi, mặc dù vậy vẫn có thể nắm bắt được toàn bộ nội dung và
chi tiết cũng như tinh thần của truyện.
1. Tóm tắt và giới thiệu nội dung của truyện thơ Nàng Con Côi
Nội dung truyện thơ Nàng Con Côi của dân tộc Mường ở Hoà Bình kể về một
người con gái từ khi mẹ mất đi, cô sống với cha và hai mẹ con bà mẹ kế, cha đi
việc quan giao lại mọi việc cho vợ và hai con.
Một hôm, sắp đến ngày hội, người mẹ kế bảo hai đứa con đi bắt cá, đứa nào bắt
được nhiều thì sẽ được thưởng một chiếc áo mới. Trong khi cô em mải mê vui
chơi, thì nàng Con Côi cặm cụi từ sáng đến trưa và bắt được một giỏ tép đầy.
Người em gọi Con Côi về và bảo người chị bẩn, chị nên lội xuống tắm không về
mẹ mắng chết. Ở trên bờ, người em trút hết tép của Con Côi sang giỏ mình. Bà mẹ

với nhà Lang nên đã kiếm chuyện đặt lời báo tin cho Con Côi, là bố nàng ốm đỏ
như vang, vàng như nghệ để dụ nàng về thăm. Khi Con Côi về nhà dì ghẻ đặt mưu
bắt cha nàng giả nằm ốm và nói rằng bố con muốn ăn quả quýt cành cao, muốn ăn
quả đào trái vụ. Dì ghẻ lừa cho Con Côi trèo lên cành cao nhất để hái quýt rồi lấy
dao đốn gốc chặt cây. Mặc dù Con Côi van xin và vứt xuống cho dì quần áo, vàng
bạc để dì tha cho, người dì đã nhận lấy nhưng vẫn không tha. Con Côi bị rơi
xuống hố sâu, nhưng nàng không chết. Sau đó, nhờ có tiếng sáo ôi, nàng đã được
chó ngao, bầy khỉ, đàn vượn và chim muông đưa lên khỏi hố. Nàng trở về và kể lại
mọi chuyện với nhà Lang.
Dì ghẻ tưởng rằng Con Côi đã chết ở dưới hố sâu, bèn lấy quần áo của Con Côi
cho con gái mình mặc và về làm vợ nhà Lang. Khi em gái Con Côi đến nhà Lang,
nhà Lang nói bây giờ ai vào trong bếp nhà ta, ta bảo lấy thịt mà lấy được thịt, ta
bảo lấy cá mà lấy được cá thì chứng tỏ người ấy là vợ ta. Em Con Côi vào bếp lấy
thịt thì được cá, lấy cá thì được thịt. Còn Con Côi vào bếp lấy gì được ấy.
Người em hỏi Con Côi chị ăn gì mà khôn, chị uống nước gì mà trắng? Nàng trả lời
chị ăn khoai ngứa chị khôn, chị nấu nước sôi chị tắm chị trắng. Nghe vậy, người
em sai đàn vượn đi đun vạc nước sôi, đàn khỉ nấu nồi nước nóng rồi nhảy vào vạc
nước nóng và bị chết. Sau đó đàn khỉ mang người em đi nướng, đàn vượn mang đi
chua.
Dì ghẻ đến nhà thăm con gái, Con Côi lấy thức ăn trong đó có cả thịt con dì ghẻ ra
mời, thịt chua dì thích, thịt nướng nấu chuối làm canh dì khen ngon lành. Dì ghẻ ra
về, Con Côi sai người gói thịt lợn gửi về phần bố, đùm thịt chua là phần của dì. Về
nhà dì ghẻ đưa phần quà cho đứa con nhỏ. Đứa bé bỏ ra ăn và nói hình như là tay
chị, bỏ nữa ra lại nói hình như là chân chị. Có con quạ bay qua và kêu: Bà lão ơi!
Bà lão ăn thịt con, bà có thấy ngon không? Dì ghẻ nhận ra đó là thịt con gái mình
thì ăn chẳng nên ngon, uống chẳng nên uống và lăn ra chết.
Nhân vật người Con Côi trong truyện thơ Mường có một số phận, một cuộc sống
chứa đựng rất nhiều yếu tố hiện thực, nó gần gũi cuộc sống thường nhật. Thể thơ
được sử dụng thanh thoát, ngắn gọn và in đậm dấu ấn dân gian với chất liệu của
tục ngữ, ca dao, dân ca... Hiện nay, truyện thơ

khó nhưng lại bị ghét bỏ và đối xử tàn nhẫn, rồi nàng bị đưa vào rừng sâu. Khi gặp
được nhà Lang, hai người lấy nhau. Người cha tìm đến thăm Con Côi, sau đó
người mẹ kế cũng tìm đến thăm nàng và khi trở về bà nghĩ kế hãm hại Con Côi.
Con Côi thoát chết, nàng được đoàn tụ cùng chồng. Dì ghẻ và cô em gái độc ác đã
phải nhận lấy cái chết.
Xuyên suốt nội dung truyện thơ
Nàng Con Côi qua hai bản kể của người Mường ở
huyện Lạc Sơn, tỉnh Hoà Bình và văn bản trong tập
Truyện thơ Mường là tương
đối giống nhau. Điều này cho thấy nội dung câu chuyện này mang tính phổ biến
và được lưu truyền ở nhiều nơi.
Song, đi sâu tìm hiểu từng chi tiết, từng đoạn chúng ta có thể nhận thấy có những
sự khác biệt. Ở phần mở đầu truyện thơ
Nàng Con Côi do Minh Hiệu, Hoàng Anh
Nhân sưu tầm có đoạn: Khi người bố đi việc quan giao cho hai mẹ con ở nhà mắc
vải và dặn lại rằng người nào dệt hay thì để, người nào dệt dở thì thay. Dì ghẻ lập
mưu bảo Con Côi chăn trâu vào trong rừng sâu, ở nhà bà dệt nên tấm vài nhiều
màu, tấm khăn ngũ sắc. Khi bố về, thấy Con Côi không dệt được tấm vải nào, đã
nghe lời dì ghẻ đưa Con Côi vào rừng sâu để cho học làm nương, làm rẫy, học
trồng dâu nuôi tằm. Đoạn này không có chi tiết kể về hai chị em Con Côi đi xúc
tép, hay là chi tiết hai chị em khóc để tỏ lòng thương nhớ cha và cũng không có
chi tiết dì ghẻ đổi hai chậu nước mắt như trong bản kể chúng tôi sưu tầm ở Hoà
Bình.
Trong bản kể của người Mường ở huyện Lạc Sơn, tỉnh Hoà Bình có chi tiết hai bố
con Con Côi dừng lại trên một quả đồi, người cha chặt cây làm nhà rồi bỏ đi trong
khi Con Côi còn đang mải đào giếng nước. Hoặc đoạn kể khi Con Côi bị rơi
xuống hố sâu. Trong truyện thơ
Nàng Con Côi, bản do Minh Hiệu và Hoàng Anh
Nhân sưu tầm, xuất bản, lại kể rằng người em gái Con Côi và dì ghẻ đã đến nhà
Lang trước khi Con Côi trở về và đoạn này miêu tả rất kỹ sự sợ hãi của cô em gái,

Ở Việt Nam, chúng ta vẫn thường bắt gặp những hiện tượng địa phương hoá kiểu
như vậy. Như những địa danh thờ cô Tấm ở Bắc Ninh và Hưng Yên theo truyện
Tấm Cám, địa danh núi Tản gắn với thần thoại về Sơn Tinh, làng Phù Đổng gắn
vớitruyện Thánh Dóng, địa danh đá vọng phu theo truyện Hòn Vọng Phu hiện có ở
nhiều nơi, như Lạng Sơn, Thanh Hoá, Bình Định. Qua đây, chúng ta có thể khẳng
định rằng, hiện tượng địa phương hoá các truyện dân gian là một hiện tượng phổ
biến, nhưng cũng rất ly kỳ và phức tạp. Đối với truyện
Nàng Con Côi,việc địa
phương hoá này có ý nghĩa rất to lớn đối với kho tàng văn hoá dân gian người
Mường ở vùng Lạc Sơn, Hoà Bình, bởi vì không phải bất kỳ truyện dân gian nào
cũng được địa phương hoá, nhất là những truyện cổ tích hoặc truyện mang dáng
dấp của truyện cổ tích như truyện thơ
Nàng Con Côi, mà chỉ có ở những truyện
thật sự nổi tiếng, được nhân dân lưu truyền rộng rãi và mang một ý nghĩa xã hội
và nhân văn sâu sắc đối với cộng đồng dân cư vùng, miền đó. Ngoài ra, tính chất
địa phương hóa còn tuỳ thuộc vào việc địa phương đó có những địa danh gần gũi,
phù hợp với nội dung của câu chuyện hay không, ở huyện Lạc Sơn, tỉnh Hoà Bình
đã đáp ứng được những yêu cầu đối với với truyện thơ
Nàng Con Côi. Có một
điều là ở bất kỳ nơi nào xảy ra quá trình địa phương hoá nhân vật trong tác phẩm
thì chắc chắn nơi đó đã từng có rất nhiều dị bản và có mật độ lưu truyền rộng rãi.
Truyện
Nàng Con Côi cũng là một truyện nằm trong điều kiện đó. Chính vì vậy, ta
có thể khẳng định quá trình địa phương hoá cốt truyện
Nàng Con Côi là một minh
chứng sống động biểu hiện sự tồn tại và lưu truyền của câu chuyện, qua đó cho
chúng ta một cái nhìn đa chiều về không gian xã hội học văn học trong việc lưu
truyền và gìn giữ các tác phẩm văn học dân gian, cũng như ảnh hưởng của nó đối
với đời sống cư dân Mường tại đây.
Quá trình địa phương hoá các tác phẩm văn học dân gian là một quá trình vô cùng