Phối hợp màu sắc trong nhiếp ảnh
- Phần 1
Phần 1: Ngôn ngữ của màu sắc
Để tiếp bước các bác chịu khó viết bài cho anh em, tôi xin đóng góp thêm
một chút kiến thức sưu tập được về sự phối hợp màu sắc trong nhiếp ảnh. Vì bài
viết hơi dài nên tôi xin post từng phần khi có thời gian, các bác có thấy sai sót
trong bài viết xin chân thành góp ý để tôi có thể hoàn thiện.
Bài viết và hình ảnh chủ yếu lấy ra từ cuốn sách "Photographie numérique:
La couleur" (The digital photography expert, colour) của tác giả Micheal Freeman,
cộng với một chút kiến thức của bản thân còn rơi rớt lại từ hồi đi học. Các kiến
thức này chủ yếu mượn từ hội họa nên bác nào học từ trường mỹ thuật ra rất rành.
Phần 1: Ngôn ngữ của màu sắc (một vài khái niệm cơ bản)
- Các mô hình (modèles) màu sắc
Các mô hình thể hiện màu sắc đã có từ nhiều thế kỷ trước, nhưng một mô
hình thực sự đi từ nghiên cứu khoa học và có mang tính họa hình được tạo bởi
Newton năm 1702, từ đó đến nay rất nhiều mô hình khác được sinh có dạng từ 2D
đến 3D và được dùng cho nhiều mục đích khác nhau

1-Vòng tròn của Newton: 7 màu cầu vồng được xếp liên tục teo thứ tự
trong một vòng tròn, sự liên hệ giữa các sắc màu trở nên có luật lệ và rõ ràng. Mô
hình này rất hữu ích để hiểu sự phối hợp hài hòa vả cân bằng của màu sắc, là công
cụ cơ bản của lý thuyết màu sắc.
2-Vòng tròn phổ màu: sự chuyển tiếp các màu mang tính liên tục, màu đỏ
tương ứng với o° được đặt lên trên cùng
3-Tam giác Delacroix: 3 màu cơ bản trong hội họa được đặt trên 3 đỉnh
tam giác, nối với nhau bởi 3 màu thứ cấp bậc 2 (tạo ra bằng cách trộn 2 màu cơ
bản tương ứng)
4-Ngôi sao màu của Blanc: 1867, mối tương quan giữa 3 màu cơ bản, 3
màu thứ cấp bậc 2 và 6 màu thức cấp bậc 3
5-Vòng tròn của Mulsell: 1905, họa sĩ Mỹ Albert Munsell tạo ra mô hình
từ 5 màu cơ bản: đỏ, vàng, xanh lá cây, xanh dương, màu tía (poupre) và 5 màu

bản: Đỏ-Xanh dương-Xanh lá cây và hệ ánh sáng phản chiếu có 3 màu cơ bản
khác: Đỏ-Vàng-Xanh dương

3 màu cơ bản của áng sáng trực tiếp (Đỏ-Vàng-Xanh lá cây) được tạo ra
bởi sự chiếu sáng trực tiếp (trên sensor, màn hình), kết quả pha trộn lẫn nhau sẽ
cho ra màu trắng
3 màu cơ bản của áng sáng phản chiếu (Đỏ-Vàng-Xanh dương) tạo ra bởi
các chất màu in hoặc vẽ trên giấy, khi trộn lẫn với nhau sẽ ra màu đen, đây cũng là
3 màu cơ bản trong hội họa
Trong hội họa, hầu như tất cả màu sắc được phát sinh ra bởi sự pha trộn từ
6 màu sau: 3 màu cơ bản (Đỏ-Vàng-Xanh dương) và 3 màu thứ cấp bậc 2 (Cam-
Xanh lá cây-Tím) cộng với các màu Trắng, Đen hoặc xám, vì nhiếp ảnh thừa
hưởng các kiến thức từ hội họa nên ta sẽ lần lượt nghiên cứu các màu này, hơn
nữa trong thế giới xung quanh ta phần lớn các màu sắc là kết quả của ánh sáng
phản chiếu, chỉ trừ các vật phát sáng trực tiếp như mặt trời, các loại đèn...
-Độ bão hòa (saturation):
Các sắc màu "tinh khiết" hòan toàn bão hòa, khi đó nó cho cường độ (màu)
tối đa, thực tế trong cuộc sống các màu ít khi nào hoàn toàn bão hòa, chúng "dơ"
hơn, xỉn hơn, thậm chí độ bão hòa=0 (màu trắng, xám hoặc đen) vì vậy các màu
"tinh khiết" luôn được dùng làm trọng tâm của một bức hình nếu ta tìm được
chúng trong thiên nhiên. Trong thực tế ta có thể làm giảm độ bão hòa của một màu
bằng cách pha thêm màu trắng, màu đen, xám hoặc một màu bổ sung (màu đối
diện trong vòng tròn thể hiện màu sắc) Thực tế, hiếm khi tìm được màu hoàn toàn bão hòa trong thiên nhiên, ngoài
các loài hoa và một số sắc tố động vật, ngay cả bầu trời xanh không bão hòa như ta
cảm nhận
-Màu của ánh sáng:
Ánh sáng trắng của mặt trời là một phổ liên tục rất rộng bao gồm các sóng
có bước sóng khác nhau , mắt người chỉ có khả năng bắt được một "đoạn" rất nhỏ
trong phổ đó, từ bước sóng 380 nm (màu tím) đến 780 nm (màu đỏ). Một điểm lưu
ý là mắt không thể phân tách được các bước sóng khác nhau (màu) khi chúng trộn
lẫn với nhau mà chỉ thấy được như một màu. Khi có mặt đầy đủ các bước sóng
trong phổ nhìn ta thấy ánh sáng màu trắng (áng sáng mặt trời lúc giữa trưa), còn
lúc mặt trời lặn ta thấy màu đỏ-cam vì khi đó chỉ tồn tại các bước sóng từ 570 đến
620nm

Phổ ánh sáng rất rộng, đi lần lượt từ bước sóng lớn nhất đến nhỏ ta sẽ có:
sóng radio, sóng micro onde, tia hồng ngoại (gần màu đỏ), áng sáng thấy được (bắt
đầu từ đỏ đến tím), tia cực tím, tia X và tia gamma. Film và sensor bắt được một
phần tia cực tím nên mới có filtre UV để ngăn bớt vì nó tác động vô kết quả ảnh,
cả về màu sắc và exposition (thấy được) mặc dù mắt người không thấy tia cực tím Mắt người có mức nhạy cảm khác nhau với các bước sóng khác nhau và
hoàn toàn hợp lý khi nó nhạy cảm nhất với các bước sóng trung bình, giảm dần ra
2 cực (từ không thấy gì ở tia hồng ngoại, bất đầu cảm nhận được ở màu đỏ sau đó
thấy rõ hơn màu cam, đến cực điểm màu vàng, rồi bắt đầu giảm dần ở xanh lá cây,
xanh dương đến nhỏ nhất ở màu tím, sau đó lại không thấy gì ở tia cực tím -hình
trên bên trái). Vì vậy ta thấy màu vàng luôn sáng, còn màu tím lại tối. Một lưu ý
nữa là ngoài các tế bào hình nón cảm nhận ánh sáng và màu sắc (nhạy đối với
bước sóng 600nm- màu vàng), mắt người còn có các tế bào hình que chỉ cảm nhận
được cường độ ánh sáng mà không phân biệt được màu sắc, chúng chỉ hoạt động
khi ánh sáng rất yếu và có độ nhạy lớn nhất đối với bước sóng 500 nm (xanh lá
cây), vì vậy khi ánh sáng rất yếu thì ta cảm nhận tốt hơn màu xanh lá cây -hình
trên bên phải


khí đốt (thủy ngân, natri, xénon) chỉ chứa các đoạn hẹp sóng ánh sáng không liên
tục nên sẽ cho màu trong các bức ảnh chụp. Chúng được sử dụng rộng rãi trong
chiếu sáng công cộng trong nhà cũng như ngoài phố. Mắt người khi nhìn có khả
năng "sửa sai" nên thực tế ta vẫn thấy ánh sáng trắng bình thường, nhưng bản
phim hay sensor sẽ ghi nhận trung thực lại các màu sắc và thường gây nên vấn đề
màu cần giải quyết. Với phim thì thông thường người ta dùng các kính lọc màu
(filtre), còn máy ảnh kĩ thuật số chỉ đơn giản dùng "white-balance", tất nhiên cũng
còn tùy mục đính và cảm nhận của người chụp mà quyết định có sửa hay không
hay trái lại tăng cường nó lên để tạo ra "ambiance" cho ảnh chụp. Sở dĩ mắt người
vẫn cảm nhận màu trắng bình thường bởi vì chúng không phân biệt được sự khác