Khái niệm hóa thủ công

Lý thuyết về thủ công: Biểu hiện chức năng và mỹ học, tác giả Howard Risatti, Chapter Hill,
Bắc Carolina, tạp chí trường Đại học Bắc Carolina, 2007; 352 trang; giá 39,95 Đôla.
Một vài suy nghĩ về thủ công, Glenn Adamson, Oxford và New York, Berg, 2007; 200 trang;
giá 29, 95 Đôla.
Garth Clark, Art in America, September 2008

Các cuốn sách về lý thuyết thường chỉ có tính cấp thiết đối với những nhà lý thuyết
học. Nhưng khi cuốn sách đó nghiên cứu về vấn đề đang gặp khủng hoảng, đó là một ngoại
lệ. Trong trường hợp đó, người đọc sẽ mua cuốn sách đó để tìm kiếm giải pháp cho vấn đề
mà họ nghiên cứu. Vì lý do đó, hai cuốn sách về thủ công, “Lý thuyết về thủ công: Biểu hiện
chức năng và mỹ học” của tác giả Howard Risatti và “Một vài suy nghĩ về thủ công” của
Glenn Adamson thu hút được sự chú ý do cộng đồng nghiên cứu về thủ công- cộng đồng
đang phải vật lộn với cuộc khủng hoảng lớn nhất của họ trong hơn một thế kỷ. Đồng thời, do
thủ công là đối tượng đang ngày càng được biết đến một cách rộng rãi cùng với thủ công mỹ
nghệ (fine art), hai cuốn sách nói trên càng thu hút được nhiều độc giả. Sự khác biệt của
những cuốn sách này nằm ở chỗ đây là những cuốn sách đầu tiên nghiên cứu về lý thuyết thủ
công của các học giả Hoa Kỳ kể từ năm 1950.
Những người có tư tưởng kỳ thị có thể cười nhạo vai trò của thủ công trong thời đại
này, nhưng những người ủng hộ thủ công hiện đại, như John Ruskin và William Moris, đã
cung cấp cơ sở quan trọng cho lý thuyết của các nhà nghiên cứu hiện đại và một bước ngoặt
trong lý thuyết của Bauhaus. Oscar Wilde, Roger Fry và Frank Lioyd cũng đã từng viết về
vấn đề này. Mặc dù nghề thủ công ngày nay có thể bị coi là “phi trí tuệ”, tuy nhiên, nó không
phải là đối tượng có thể bị loại trừ.
Thủ công vẫn là một lĩnh vực thú vị và chưa được khai phá, nó liên quan tới đạo đức,
chính trị, thực tiễn và mỹ học theo những cách khác nhau chứ không chỉ đơn thuần là nghệ
thuật. Và có những bằng chứng cho những mối quan tâm về lý thuyết và lịch sử của thủ công
đang tăng dần lên. Glenn Adámon là một trong người hiệu đính sáng lập ra một tạp chí mới
về mỹ học và lịch sử của thủ công, Tạp chí Thủ công Hiện đại (Journal of Modern Craft)
(Berg), được xuất bản lần đầu vào tháng Ba. Một cuốn sách giáo khoa về lịch sử thủ công

cho đối tượng của họ. Risatti đưa ra một mục tiêu rõ rang và có giá trị “định nghĩa đối tượng
của thủ công”. Adamson, theo một cách khác, nỗ lực khám phá thủ công “theo điều kiện hiện
đại đặc biệt là trong mối quan hệ với nghệ thuật.”. Quan niệm của Adamson nghe qua có vẻ
không đáng tin cậy, nhưng những ấn tượng đầu tiên như vậy, trong trường hợp này là không
chính xác.
Itisattu có xu hướng vui vẻ và đáng yêu. Ông gần như có sự nhiệt tình hơi trẻ thơ mỗi
khi nghiên cứu sâu vào các vấn đề. Nhưng người ta nhanh chóng nhận ra rằng sự tươi mới đó
thường gắn liền với việc nghiên cứu một vấn đề lần đầu tiên. Điều này có thể hấp dẫn trong
những bối cảnh khác, còn đối với lý thuyết, nó có thể không phù hợp lắm.
Rõ rang Risatti rất phù hợp và có hiểu biết về nghệ thuật (ông cũng là tác giả của tác
phẩm Postmodern Perspectives: Issues in contemporary art (Cái nhìn hiện đại: những vấn
đề nghệ thuật ngày nay)(1990)) và xét trên khía cạnh hẹp hơn, chiếm một phần của tác phẩm
(hai trong số 4 phần của quyển sách được dành để nói về nghệ thuật). Tất nhiên, bất kỳ định
nghĩa nào về thủ công đều yêu cầu so sánh giữa thủ công với thủ công mỹ nghệ (fine art) và
thiết kế, nhưng chỉ ở mức độ đủ để làm rõ những khác biệt cơ bản. Ví dụ, liệu việc định
nghĩa một đối tượng của thủ công có yêu cầu một chương mang tựa đề “Kant và mục đích
của thủ công mỹ nghệ (fine art)”? Sau đó, dựa trên lý luận thủ công-là-nghệ thuật, Risatti
dành hầu hết nội dung của cuốn sách cho việc lý giải tại sao thủ công hoặc khác biệt hoặc có
thể được coi là nghệ thuật mà không lý giải thực ra thủ công là gì.
Đáng buồn là, khi Risalli thực sự nõ lực định nghĩa đối tượng thủ công thì cuốn sách
của ông trở nên rời rạc. Sự thông thái ông đưa ra khi viết về nghệ thuật bị thay thế bởi hàng
loạt những quy luật và quy tắc vụn vặt mà chỉ những người ẩn dật mới có thể thích được.
Trong quá trình đó, ông cắt nhỏ và trộn lẫn đối tượng nghiên cứu thành một hệ thống khó
hiểu và nghèo nàn về diễn đạt, miêu tả một số là thủ công và coi một số khác là….
Ông loại bỏ một vài lĩnh vực thủ công truyền thống, đồ trang sức chút nữa thì bị loại
bỏ. Mặc dù cuối cùng Risatti vẫn miễn cưỡng coi đồ trang sức là đối tượng của thủ công, rõ
rang ông không bị thuyết phục về thuộc tính thủ công của đồ trang sức. Các vật dụng thương
được xem xét là đồ thủ công đầu tiên và vẫn là một trong những đối tượng rõ nét và được coi
trọng. Theo Risatti, điều này là không đúng, các vật dụng có thể là đối tượng của thủ công,
theo một lý luận khó hiểu về bản chất của độ thỏa dụng, vì “các vật dụng được sử dụng để

Thiếu tính liên kết với thực tiễn về thủ công và những sản phẩm thủ công không phải
là vấn đề đối với tác phẩm “thinking through craft” của Adamson. Nó được kết nối chặt chẽ
với các tác phẩm đương đại, và kiến thức của Adamson về những đối tượng ông đưa ra là sâu
sắc và có tính khám phá. Adamson là một học giả thông minh, và do nhận thức chính trị về
cả nghệ thuật và thủ công đề sâu sắc, một số đối tượng của ông thường biến mất trong thế
giới được bao kín của bài viết về thủ công, ông gắn quá nhiều nội dung trong cuốn sách của
mình vào những khái niệm dễ thay đổi theo thời gian.
Sự lựa chọn của ông khi đặt thủ công vào trung tâm của chủ nghĩa hiện đại là một sự
lựa chọn có tính khiêu khích. Trường phái hiện đại, đã sử dụng rất nhiều nguyên lý của
phong trào Nghệ thuật và Thủ công nhằm đưa ra một khái niệm cho thủ công, rút cục quy kết
rằng thủ công có tính chất quá “tư sản”, tạo ra sự phức tạp không phù hợp khiến thủ công,
cho tới giờ, vẫn chưa thể phục hồi. Việc này cũng tạo ra những sự khác thường. Trong hàng
thập kỷ, Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại đã xem xét thừa nhận một ấm trà nếu nó được sản
xuất công nghiệp, chứ không cân nhắc một cái ấm được làm bằng tay, bất kể nó hiện đại, tiện
lợi hay được thiết kế đẹp thế nào.
Nhưng Adamson đã không lãng phí công sức để đấu tranh. Ông chống lại những luận
điểm tự vệ và tự coi là đúng. Ông thường để những sai lầm ngớ ngẩn của những tình huống
trên (của cả phe nghệ thuật và thủ công) tự bộc lộ và để người đọc phán xét. Adamson đã đặt
vai trò của thủ công vào trong từng hoàn cảnh cụ thể trong khi vô tình bỏ qua ranh giới của
nghệ thuật/thủ công. Sách của ông đề cập đến tất cả các khía cạnh của nghệ thuật liên quan
đến thị giác trong đó coi thủ công là một nhân tố biểu lộ, dẫn tới một số kết luận bất ngờ, ví
dụ Brancusi và Mike Kelley. Mỗi vật dụng được đề cập, bất kể là ấm pha trà của nhà nghiên
cứu theo trường phái bảo thủ Bernard Leach hay tác phẩm Earthwork của nhà nghiên cứu cải
cách Robert Smithson, đều được nhìn nhận trong một phạm vi hữu cơ với chỉ 03 nhân tố
không giới hạn về phạm vi- tác phẩm, thực tiễn và hoàn cảnh- với vai trò là những nhân tố
tham khảo.
Sự tinh xảo đối với ngôn ngữ của tác giả là rất rõ rang ngay từ tựa đề rất có dụng ý
của cuốn sách, thinking through craft. Nếu người ta chú trọng vào chữ đầu tiên, có mang một
ý nghĩa, tập trung vào 2 chữ đầu tiên, nó mang một nghĩa khác rất nhiều. Và Adamson đã bỏ
qua cả 2 ý nghĩa trên trong phần viết, hướng chúng ta vào việc sử dụng thủ công như một

Adamson, một mặt rõ ràng là điểm mạnh của cuốn sách, mặt khác có thể gây khó chịu. Một
chút “thêm mắm đặm muối” (pepper and passion) có thể khiến người đọc phấn chấn, như khi
ông đánh giá một cách chính xác Deave Hickey và Peter Schjeldahl, cho rằng những phê
bình của họ (mặc dù tích cực) về tác phẩm của Kenneth Price là “đánh giá quá thấp ông ta”.
Rút cuộc, đây là những lời chỉ trích theo một cách mà đáng ra đã có thể được đưa ra trong
một tài liệu lịch lãm và thuyết phục hơn nhiều.
Liệu có cuốn sách nào đưa ra phạm vi mà cộng đồng nghiên cứu về thủ công đang
tìm kiếm trong thế kỷ 21?
Alas, Risatti đưa thủ công trở lại vùng khai thác nghệ thuật/thủ công. Cuốn sách của
Adamson cũng không thực sự đưa ra những phương hướng cụ thể cho tương lai, chủ yếu vì
ông chưa viết riêng về thế giới thủ công. Nhưng ông thực sự đã đưa ra một quan điểm thoát
ra khỏi những bất đồng hiện tại.
Bằng việc không lao vào vòng luẩn quẩn, chính trị và những cuộc tranh luận không
thực tế giữa nghệ thuật và thủ công, Adamson đã viết một cuốn sách phù hợp với thời đại.
Nhưng cái mà ông đưa ra còn quan trọng hơn cho cộng đồng thủ công: một cơ hội để có cái
nhìn rộng hơn về lĩnh vực và nhìn nhận thủ công như một thực thể liên tục phát triển và mở
rộng.