Phần I: Những vấn đề chung về giao tiếp sư phạm
CHƯƠNG I: KHÁI NIỆM CHUNG VỀ GIAO TIẾP
Cách đây không lâu, vào những năm 80 của thế kỷ XX, đài
truyền hình thành phố Hồ Chí Minh có truyền hình trực tiếp buổi giao
lưu giữa Việt kiều yêu nước về quê ăn tết với khán gỉa của đài truyền
hình. Có một chị Việt kiều ở Cộng hòa liên bang Đức (lúc đó còn hai
nước Đức) tâm sự rằng : “Chị có một người bạn Việt Nam lấy một
người chồng ở Cộng hòa liên bang Đức, chị ấy không biết tiếng Đức,
chồng lại chỉ biết bập bõm tiếng Việt, chồng là công nhân đi làm suốt
ngày. Cả ngày chị ở nhà không biết nói chuyện với ai, dịch vụ viễn
thông lúc đó lại khó khăn. Mặc dù cuộc sống về vật chất đầy đủ, nhưng
quá buồn nên chị sinh bệnh...rồi chết”. Giao tiếp không phải chỉ là hình
thức trò chuyện với nhau, nhưng giao tiếp bằng ngôn ngữ là một hình
thức giao tiếp quan trọng nhất. Qua ví dụ trên cho thấy giao tiếp có vai
trò rất quan trọng trong đời sống và hoạt động của con người.
• Ngay từ trong bụng mẹ đứa trẻ đã có sự giao tiếp. Cái bào thai
sống và hoạt động cùng với nhịp sống và hoạt động của người mẹ.
Quan hệ giữa người mẹ với thai nhi không chỉ đơn giản về mặt sinh
học. Không chỉ đơn thuần là người mẹ truyền dinh dưỡng cho đứa con
qua rau thai mà còn có những ảnh hưởng về mặt tâm lý của trẻ sau này
do những biến động tâm lý của người mẹ khi mang thai. Cho nên khi
mang thai, người mẹ phải kiêng nói và làm những việc không tốt,
không được xúc động mạnh. Chẳng hạn, phong tục lúc người vợ có
mang, người chồng phải kiêng sát sinh “ Không được cắt cổ gà, thiến
cổ chó”. Thậm chí lúc có thai, người mẹ còn phải đi đứng nói năng nhẹ
nhàng. Có như vậy sau này đứa trẻ ra đời và lớn lên mới phát triển bình
thường về thể chất và tinh thần.
• Khi đứa trẻ ra đời, giao tiếp của nó được đặc biệt quan tâm. Có
nhiều tập quán truyền thống ảnh hưởng đến việc tiếp xúc của người mẹ
với đứa trẻ. Có địa phương và gia đình rất cẩn thận như : Không nói
lớn, không để người lạ vào phòng trẻ sơ sinh nhất là đứa trẻ dưới một

nhân, là điều kiện cần thiết để phát triển tâm lý, nhân cách của mỗi
người.
• Đời sống tâm lý của mỗi người, của mỗi nhóm xã hội phải lấy
giao tiếp làm cơ sở. Không có giao tiếp đứa trẻ sẽ không thành người,
không có giao tiếp nhiều chức năng tâm lý người, nhiều phẩm chất tâm
lý cá nhân không được hình thành và phát triển. Trong quá trình lao
động, cải tạo tự nhiên, xã hội bản thân con người luôn luôn lấy sự tiếp
xúc tâm lý giữa con người và con người, con người với quan hệ xã hội
làm trung tâm. Cho đến nay, trong phong tục của một số ít bộ lạc Châu
Phi vẫn còn tồn tại một hình phạt cao nhất cho những ai vi phạm “ Luật
lệ của bộ lạc là đuổi ra khỏi cộng đồng không cho tiếp xúc với con
người, phạm nhân phải sống trong rừng với thiên nhiên và hoang thú.
2
• Sự giao tiếp giữa con người được phát triển cùng với sự phát
triển nền kinh tế xã hội. Ngày nay do sự phát triển của khoa học, kỹ
thuật. Dịch vụ viễn thông, mạng Internet phát triển làm cho chúng ta có
thể giao tiếp được với nhau một cách dễ dàng. Tuy nhiên, trong khi
nghiên cứu, các nhà khoa học xã hội cũng đã khái quát các sự kiện giao
tiếp của con người qua hai xu thế chung nhất :
• Nhìn chung, các loại hình giao tiếp của con người tăng lên, đặc
biệt là giao tiếp không chính thức, đó là những kiểu giao tiếp diễn ra
trong những hoàn cảnh cụ thể như : đi tàu xe, cùng nhau xem phim,
xem biểu diễn văn nghệ, thực hiện một nhiệm vụ cùng nhau, một công
việc cùng nhau trong một thời gian nhất định... mà các đối tượng giao
tiếp không nhất thiết phải cùng một cơ quan hoặc hiểu biết nhau, thậm
chí cũng không cần nhớ tên, tuổi, địa chỉ của nhau. Loại giao tiếp này
có đặc điểm :
• Giao tiếp theo vụ việc.
• Nhất thời, không liên tục.
• Giao tiếp cá nhân mỗi người có chiều hướng co hẹp lại về

phương.
3. Qua giao tiếp giúp con người nhận thức, hiểu biết lẫn nhau. Sự
nhận thức, hiểu biết lẫn nhau vừa là nguyên nhân, vừa là kết quả, phải
nhận thức dù là ít ỏi về đối tượng giao tiếp của mình. Có như vậy kết
quả giao tiếp mới thành công. Có nhận thức được nhau mới hiểu biết
lẫn nhau. Nếu thầy giáo không hiểu học sinh thì việc xử lý học sinh sẽ
gặp nhiều khó khăn. Thầy giáo không hiểu học sinh thì việc xử lý học
sinh sẽ gặp nhiều khó khăn. Quan hệ xã hội chỉ được thực hiện trong
giao tiếp giữa con người với con người. Con người vừa là một thành
viên tích cực của các quan hệ xã hội với tư cách tạo lập nên các quan
hệ xã hội như pháp quyền, kinh tế, văn hóa... với tư cách vừa là hoạt
động tích cực cho nên tồn tại và phát triển của chính các quan hệ xã hội
đó.
Chẳng hạn, trong dạy học và giáo dục quan hệ giữa thầy giáo và
học sinh là một quan hệ xã hội đích thực, một tồn tại xã hội khách quan
do cả hai phía thầy và trò tạo dựng. Thiếu vắng thầy, học trò sẽ không
có quá trình dạy học và giáo dục. Quá trình này được tiến hành trong
hoạt động giao tiếp giữa thầy giáo và học sinh được quy định rõ ràng
qua nội quy học sinh, qua những quy định, quyền hạn và trách nhiệm
của thầy giáo.
5. Giao tiếp được tiến hành trong một thời gian, không gian và
các điều kiện cụ thể. Nói cách khác, giao tiếp cá nhân mang tính chất
lịch sử phát triển lịch sử xã hội loài người.
6. Cá nhân trong giao tiếp vừa là chủ thể vừa là khách thể của
giao tiếp. Trong quá trình dạy học, học sinh vừa là khách thể, vừa là
chủ thể. Qua phân tích trên, ta có thể hiểu : Giao tiếp là một quá trình
4
tiếp xúc giữa con người với con người nhằm mục đích trao đổi tư
tưởng, tình cảm, vốn kinh nghiệm sống, kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp.
Giao tiếp là một phương thức tồn tại của con người

định, một giai cấp, một tầng lớp, một gia đình nhất định. Cá nhân
5