Chương 3
Peptide - cấu trúc và chức năng
I. Tính chất chung của peptide
Peptide là những protein thường có cấu trúc đoạn ngắn khoảng từ
hai đến vài chục amino acid nối với nhau, có khối lượng phân tử thường
dưới 6.000 Dalton. Chúng có thể được tổng hợp trong tự nhiên hoặc được
hình thành do thoái hoá protein. Măc dù có cấu trúc nhỏ nhưng nhiều
peptide có vai trò khá quan trọng trong hoạt động trao đổi chất của cơ thể.
1.1. Cấu tạo của peptide.
Như đã giới thệu ở trên các amino acid là những đơn phân tử để
xây dựng nên các chuỗi polypeptide. Trong các chuỗi đó các amino acid
được liên kết với nhau thông qua liên kết peptide (hình 3.1).
Hình 3.1 Sự tạo thành liên kết peptide
Dạng cộng hoá trị ρ Dạng ion ρ+π
Dạng lai (hybrid)
Hình 3.2 Sự tồn tại các dạng của liên kết peptide
30
Liên kết peptide (peptide bond) có độ bền cao bởi cấu trúc của nó
có 4 e
/
π, 2e
/
π thuộc về liên kết C=O còn 2e
/
π thuộc về bộ đôi e
/
tự do của
nguyên tử N.
Liên kết giữa C-N là liên kết phức tạp, nó có thể chuyển từ dạng ρ đến
dạng lai (trung gian) thì bị một phần ghép đôi của liên kết π (hình 3.2).
Người ta cho rằng tỷ lệ của liên kết kép này là khoảng 30% đối với

) hơi ngắn hơn so với đa số các liên kết
C-C, C-N ( 1,47A
o
) và các liên kết khác nên đã tạo cho chuỗi peptide một
cấu hình không gian có độ bền cao.
1.2. Cách gọi tên và phân loại peptide
Căn cứ vào số amino acid trong peptide để gọi tên của peptide, nếu
có 2 amino acid gọi là dipeptide, 3 amino acid gọi là tripeptide, 4 amino
acid gọi tetrapeptide, 5 amino acid gọi là pentapeptide v.v...cách gọi tên
các peptide theo gốc amino acid bằng cách tên bắt đầu từ amino acid đầu
tiên lần lượt đến amino acid cuối cùng. Trừ amino acid cuối cùng còn tất
cả đuôi của các amino acid đều bị thay bằng đuôi - yl.
tận cùng tận cùng
Hình 3.5 Cấu tạo và cách gọi tên của một pentapeptide
Seryl-glycyl-tyrosyl-alnyl-leucine
Người ta cũng có thể dùng ký hiệu viết tắt 3 chữ hoặc 1 chữ theo
thứ tự các amino acid để biều thị thành phần và thứ tự các amino acid
trong chuỗi ví dụ pentapeptide ở trên (hình 3.5), có thể viết Ser-Gly-Tyr-
Ala-Leu hoặc SGYAL. Thông thường người ta viết amino acid đầu N tận
cùng phía bên trái và amino acid đầu C tận cùng phía bên phải và cũng có
thể ghi rõ đầu nào của chuỗi peptide là đầu N-tận cùng hay đầu C- tận
cùng và như vậy cũng pentapeptide ở trên có thể viết H
2
N-Ser hay Leu-
COOH. Trong trường hợp có những amino acid ở một đoạn nào trong
chuỗi peptide chưa xác định được rõ người ta có thể để các amino acid đó
trong ngoặc chẳng hạn Ala- Ser-Gly-(Ala,Leu, Val) Glu-Arg-...
32
1.3. Các phản ứng đặc trưng của peptide
Ngoài phản ứng của nhóm NH

riêng từng peptide. Sau khi đã tách riêng các peptide người ta tiến hành
thuỷ phân nó hoàn toàn thành các amio acid tự do. Từ đó xác định các
amino acid đầu N-tận cùng và amino acid đầu C-tận cùng. Các dữ liệu thu
được qua phân tích sẽ được so sánh đối chiếu và tổng hợp lại. Ví dụ,
Puppy và Bodo phân tích một peptide của dịch khi thuỷ phân Cytocrom C
thu được các dử kiện sau đây:
- Thành phần amino acid của peptide sau khi được thuỷ phân hoàn
toàn và sắc ký là 2Cys, 1 Ala, 2 Glu,1His, 1Thr, 1Val,và 1Lys.
33
- Dùng phương pháp Sanger xác định được amino acid đầu N-tận
cùng là Cys và phương pháp carboxypeptidase xác định được amino acid
đầu C-tận cùng là Lys.
- Cấu tạo của peptide nhỏ (bằng cách thuỷ phân từng phần ban đầu
và xác định các amino acid , amino acid đầu N-tận cùng và amino acid đầu
C-tận cùng của mỗi peptide nhỏ):
Cys- Ala Glu- Cys (Val- Glu)
Cys-(Ala,Glu) Cys- His Thr (Val, Glu)
Ala- Glu Glu (Cys, His) Glu- Lys
Thr (Val, Glu, Lys)
Tổng hợp các dữ kiên trên, họ đã xác định được trình tự các amino
acid của peptide nghiên cứu là:
H
2
N-Cys-Ala-Glu-Cys-His-Thr-Val-Glu-Lys-COOH.
Đây là nguyên tắc chung để xác định một trình tự trong peptide.
Tuy nhiên đối với những peptide dài việc xác định rất phức tạp.
III. Sự tồn tại tự nhiên và vai trò chức năng của peptide
3.1. Khái niệm chung
Trong tự nhiên tồn tại nhiều dạng peptide có chức năng quan
trong liên quan đến hoạt động sống của cơ thể như là các hormon, các chất

34
nội bào phổ biến nhất, nó phân bố nhiều trong các mô và các cơ quan như:
gan, thận, lách, tim, phổi, hồng cầu v.v...
G - SH
-2H
G-S
G - SH
+2H
G-S
Dạng khử Dạng oxyhóa
3.3. Các hormon có bản chất peptide và protein
3.3.1. Adrenocorticotropic hormone (corticotropin, ACTH).
ACTH hay còn gọi là kích tố vỏ thượng thận kích thích sự tổng
hợp steroid, adrenocortic ở vỏ thượng thận. Là hormon polypeptide, cấu
trúc phân tử bao gồm 39 amino acid, có khối lượng phân tử khoảng 4.500.
Nghiên cứu cấu trúc và chức năng thấy rằng, các đoạn trinh tự amino acid
trong chuỗi peptide đó có những chức năng hoạt động sinh học khác nhau:
- Đoạn 24 amino acid đầu tiên là phần hoạt động sinh học trong đó
13 amino acid đầu tiên tương ứng với chuỗi α-MSH (melanin stimulating
hormone- kích hắc tố) và 5 amino acid từ 6-10 có hoạt động của MSH, 16
amino acid đầu tiên của ACTH đủ để mang tính chất hoạt động tạo ra
steroid.
- Đoạn trong chuỗi từ amino acid số 25 đến 39 có sự thany đổi tuỳ
theo loài động vật.
Trong cơ thể ACTH kích thích chủ yếu tế bào vỏ thượng thận bài
tiết ra hormoon chuyển hoá đường(corticosteron,cortisol), ACTH xúc tác
phản ứng hydrogenxyl hoá và đặc biệt là phản ứng cắt chuỗi ngang của
cholesterol (tổng hợp steroid), phản ứng 11 β-hydrogenxyl hoá.
3.3.2. Các hormon kích thích bài tiêt melanin (MSH).
MSH được bài tiết ở thuỳ giữa tuyến yên. Người ta chia MSH